Passio Acaunensium martyrum

Passio sanctorum, qui passi sunt in Agauno X Kal.Octobres

1 Dioclitianus, quondam Romanae rei publicę princeps (principis a.c.), cum ad imperium totius orbis fuisset electus omnisque provincias turbari quorundam praesumptione perspiceret, ad consortium imperii vel laboris olim sibi conmilitonem Herculium Maximianum Cesarem fecit eumque contra Amandum et Aelianum, qui in Bacaudarum nomen praesumpcione servile arma commoverant, ad Gallias destinavit. Cui ad subplementum exercitus legionem Thebeam ex orientalibus militibus dedit. Que legio sex milia sexcentos ac sexaginta ^VI viros validos animis et instructos armis antiquorum Romanorum habebat exemplo. Hii igitur milites Christianae religionis ritum orientali tradicione susceperant fidemque sacram virtuti et armis omnibus praeponebant.

2 Maximianus imperator, usu quidem miliciae bellis aptus sed idolorum specialis cultor, ferus animo et qui severitatem imperatoriam nimia crudelitate polluerat. In Galliam properans ad Alpium Penninarum aditum venit. Transmeantibus iter Alpium post arduam et orridam viam subito ęqualis loci campestris occurrit grata planities. Quo in loco oppidum factum est, quod Octodori nomen accepit, circa quod aut inrigua fluminibus prata aut agrorum fertilis cultura porrigitur, praecipue deinde Rodani fluminis cursus offertur, qui mole sua leniter fluens regionis ipsius graciam propriam amoenitate commendat. Transcensis igitur Alpibus Maximianus Caesar Octodorum venit ibique sacrificaturus idolis suis convenire exercitum iussit atroci proposita iussione ut per aras dęmonibus consecratas iurarent aequalibus sibi animis contra Bacaudarum turbas esse pugnandum christianosque velut inimicos diis suis ab omnibus persequendos. Quod ubi primum pervenit ad noticiam Thebaide legionis praeteriens Octodorum oppidum ad locum, cui Acauno nomen est, celeriter properavit, ut duodecim milium spacio ab Octodoro seperata necessitatem committendi sacrilegie praeteriret. Acaunum accolae interpraetacione Gallici sermonis saxum dicunt. Quo in loco ita vastis rupibus Rhodani fluminis cursus artatur, ut commeandi (?? cum eadem) facultate subtracta constratis pontibus viam fieri itineris necessitas imperaret. Undique tamen imminentibus saxis parvus quidem sed amoenus irriguis fontibus campus includitur, ubi fessi milites legionis Tebee post laborem tanti itineris resederunt.

3 Maximianus (-os m.pr.) Caesar, dum ad sacramenta superius memorata cunctos in exercito suo cogeret, agnovit praetergressam, ut diximus, legionem. Subito iracundie furore conpletus satellites mittit (mittet a.c.), ut legionem ad sacramentorum suorum sacrilegia revocarent. Erat in eadem legione primicerius Mauricius et signifer Exsuperius et Candidus senator, qui ita conmilitonibus suis praeerant, ut amore pocius aequalitatis quam terrore militare (militari p.c.) oboedienda praeciperent. Requirunt itaque quid Maximianos Caesar ira dictante mandasset. Dictum ab his est, quos Caesar miserat milites omnes inmolasse hostias, libasse sacrificia et sacramenta fanatici ordinis praebuisse, iubere Caesarem, ut legio festinanter revertens conmilitonum pareret exemplo. Tunc hii qui praeerant legioni miti affatu dedere responsum, praetergressos se Octodorum, quia dum (iam p.c.) fama ad eos sacrificiorum ordinem detulisset, fas sibi visum esse, ne demonum aras christianorum videret obtutus; esse sibi in animo deum vivum colere, traditam orientali more religionem usque ad diem vitae perenniter custodire, ad bellorum usum paratam legionis esse virtutem, ad committenda (-i cod.) vero sacrilegia, sicut Cesar praecipit, Octodorum non redire.

4 Reversus itaque satellis nuntiat obstinatos (-us a.c.) esse animos legionis nec velle praeceptis imperatoris obaedire. Tunc Maximianus Caesar iracundiae nimietate succensus ad hanc vocem subito furore prosiluit: "Ergo ne (ni a.c.) milites mei imperatoria praecepta et sacrorum meorum ordinem spernunt! Sanciendum erat vindicta publica etiam si tantum maiestatem regiam contemnere voluissent; iungitur dispectui meo celestis iniuria et mecum pariter (paretur cod.) religio Romana contemnitur. Senciat contumax miles me non solum mihi sed eciam numinibus (nom- a.c.) meis dare posse vindictam; iam nunc fidelissimorum meorum turba festinet, decimum quemque morti funesta sors praebeat, discant equalium nece quos ordo praemiserit moriendi, qualiter Maximianus vel sibi vel numinibus (nom- a.c.) suis hac severitate dederit ulcionem!"

5 Post hanc vocem parituris (pariter cod.) iussio infausta porrigitur, ad legionem velociter properatur, crudelia praecepta reserantur. Traduntur neci quos ordo repperit numerandi, laeti percussoribus cervices praebent solaque inter eos est de gloriosae mortis occupacione contencio. Perfecto scelere ut Octodorum legio redeat iubetur. Tunc Mauritius primicerius paululum a satellitibus regiis segregatus convocat legionem et hac orationem sancti oris alloquitur: "Gratulor virtuti (-e a.c.) vestrae, commilitones optimi, quod amore religionis nullam vobis Caesaris praecepta attulere formidinem; gaudentibus quodam modo animis tradi ad necem gloriosam commilitones vestros vidistis. Quam timui ne quisquam, quod armatis facile est speciae defensionis, beatissimis funeribus manus obvias adferre temptaret! Iam mihi ad huius rei interdictum Christi nostri parabatur exemplum, qui exem^ptum vagina apostoli gladium propriae vocis iussione recondidit, docens maiorem armis omnibus Christiane confidentiae esse virtutem (vert- a.c.). Hic deus Christus plane mentes vestras manusque prohibuit, ne quisquam divino operi (-e a.c.) mortalibus dexteris obviaret. Quin immo caepti operis fidem perennem religionem complete! Hactenus exempla sacris inserta codicibus legebamus; iam nunc per nosmet ipsos quos sequi deberemus aspeximus. Ecce vallatus sum commilitonum meorum corporibus, quos de latere meo funestus satelles eripuit, aspersus sum cruore sanctorum et sacri sanguinis reliquias vestibus meis porto et dubito eorum sequi necem, quorum gratulans ammiror exemplum? Et vacat cogitare quid imperator iubeat, qui sorte mihi mortalitatis aequalis est. Si habere aliquid virium imperatoria praecepta potuissent, circa beatissimorum puerorum corpora regis Persarum valuisset incendium nec contemnere leonum rictus lacu clausus propheta potuisset. Sacramenta olim dedisse nos minime quod contemtu lucis istius et desperatione vitae defensare rem puplicam deberemus; iam tunc promisi mei corporis vilitatem et spopondi hanc imperatoribus fidem nec tamen mihi ullus tunc regna caelestia promittebat.Quid Christo spondente faciendum est, si hoc potuimus miliciae devotione promittere? Quin immo, fortissimi commilitones, olim devotas animas subdamus praetiosissimae passioni, sit nobis virilis animus, fides inviolata permaneat! Iam cerno ante tribunal Christi stantes eos quos neci paulo ante satelles regius deputavit; illa vero gloria est, quae aeternitatem beatam vitae huius brevitate mercatur. Aequali omnes animo, una voce responsum satellitibus demus, id (ii cod.) nuncia: "Milites quidem, Caesar, tui sumus et ad defensionem rei puplice Romana arma suscipimus nec umquam aut desertores bellorum aut proditores miliciae fuimus aut ignavae formidinis meruimus subire flagitium. Tuis etiam obtemperaremus praeceptis nisi instituti legibus christianis demonum cultus et aras semper pollutas sanguine vitaremus. Comperimus praecepisse te, ut aut sacrilegiis pollueres Christianos aut dederes. neci (nec cod.) non inquiras longius latitantes, nos omnes Christianos esse cognosce; habebis potestati tuae subdita omnium corpora, auctorem vero suum (suo m.pr.) respicientes Christum animas non tenebis." Haec sicut vir (ver a.c.) sanctus dixerat, legionis probatur assensu et Cesari per satellites nuntiatur.

6 Inclementi praecipit (-cipet a.c.) iussione, ut iterum decimum renovate crudelitatis ordo consummeret. Post hanc vocem ad legionem velociter properatur, crudelia praecepta peraguntur, reliquos ^ut Octodorum redeant iubetur. Tunc Exsuperius, quem ante principem vel campidoctorem superius (s. deletum) memoravi superius (s. deletum), [correptis] legionis sui (sue p.c.) signis hac circumstantes oracione confirmat: "Tenere me, commilitones optimi, secularium quidem bellorum signa perspicitis, sed non ad hec arma provoco, non ad haec bella animos vestros virtutemque conpello; aliud (aliod a.c.) nobis genus eligendum est praeliorum, non per hos gladios potest ad regna caelestia properari. Robor nobis opus est animorum; invicta defensio est fidem, quam deo promiseris, in ultimis costodire. Iam de commilitonum nostrorum gloriam, ea que divino cernebat optutu, Mauricius [est locutus], [ego vobis victoriam plenam, si Christo creditis, repromitto. Proiciant dexterae nostrae arma ista cum signis militaribus, praestabit hoc Christus, ut mox in ipso caelesti, sicut promittitur, regno alia vobis Exuperium vestrum videatis signa monstrare. Vadat quin immo funestus satelles et haec truculento regi nuntiet: "Inexsuperabiles legionis istius animos, Caesar, agnosce; tela proicimus; exarmatas quidem dexteras] satellis tuos, sed armatum fide catholica pectus inveniet. Occide, prosternae, resecandas gladiis percussoribus cervices praebemus intrepidi; haec nobis iocundiora sunt, dummodo quod te cum sacrilegiis tuis contemnimus ad regna iam nunc caelestia properantes." Haec mandata legionis remeans ad Maximianum (-om a.c.) Caesarem satelles nunciat.

7 Ad ille, quasi nihil iterato fuisset scelere perpetratum, ire propere exercitum iubet et circumfundi imperat legionem nullumque de tanto sanctorum exercitu praecipit derelinqui (-e^re cod.). Ventum itaque [est], circumsistit (-sistit exst.) beatam legionem turba carnificum, omnis aetas sine discrecione perimitur lanianturque beata corpora et devotas deo animas fideli (-e m.pr.) mortis professione commendant. Peracta tandem cede inter omnes sanctorum percussores praeda dividitur. Namque Maximianus facultatem dederat, ut, quisque legionis illius militem iugulasset, interempti spoliis uteretur. Divisa igitur omnium praeda ad vescendum aepulandumque victrix turba consedit,

8 cum interea veteranus quidam ultimę aetatis senex fatigatus, nomine Victor, ad contaminatum caedibus locum itineris necessitate deductus est. Dum ad epulas pro aetatis veneratione ab omnibus rogaretur, requirere (requerire cod.) coepit, quaenam esset causa leticiae, quod inter tot corpora peremtorum gaudentes exultantesquae possint milites epulare (epol- m.pr.). Dictum a quodam est, quod legio Christianae legis studio caerimonias Romanas cultumque numinum (nom- cod.) pariter cum imperatoriis iussionibus contemnere voluisset dataque neci esset (essit cod.), ut disciplinae militaris traditus ordo severius teneretur. Tunc Victor alte gemitum trahens graviterque suspirans exclamat: "Eu me (mi cod.), qui per tot annorum miliciam ad hanc infelicem aetatem veni (vini cod.) et in hac legione militare non merui; quam bene inter tales gloriose mortis honore donatus finem vitae invenire potuissem! Saltim si commilito indignus eram vel me ante actas oras viandi necessitas detulisset, ut senilis pectoris cruor tantorum virorum victimis misceretur, obtuleram corpus hoc neci, dummodo tantae laudis consorcio non carerem." Talia dicentem profanorum statim turba vallavit, quae utrum Christianus esset respondere minaciter iubet.

9 At ille, paulolum oculos ad caelum erigens, tali percontantibus sermone respondit: "Longus me vivendi usus ad hanc, quam videtis, perduxit aetatem. Quecumque in hoc mundo aguntur aut studium repperit (-eret a.c.) aut rerum volubilitas agit aut varius semper casus infestat; quodcumque volumus, optamus, scimus aut cupimus, totum mundum caligine submersum tenebris circumfluentibus latet, nisi nobis aut viam Christus ostenderet aut lumen Christus effulserit. Quod ego fideli mente perpendens utinam ultimo contester affectu! Quod si me ad tempus paulo ante trucidate legionis itineris necessitas detulisset, conviviis vel ępulis vestris horum funerum consorcium praetulissem. Sed eciam nunc praestavit Christus, ut Christianum me vel post professionem meam transire ulterius per beata funera non sinatis." Haec eo loquente subita percussoris obtruncat insania. Ita vir sanctus consortium sanctorum celeri confessione promeruit.

13 Hec nobis tantum de numero isto martyrum conperta sunt nomina, id est beatissimorum Mauricii, Exsuperii, Candedi [atque] Innocenti, Victoris atque Vitalis; cetera vero nobis quidem incognita, sed in libro vitae sunt scripta [sunt].

14 Ex hac eadem legione fuisse dicuntur etiam illi martyres Ursus et Victor, quos Salodoro passos fama confirmat. Salodorum vero castrum est super Ara (-am p.c.?) flumen neque longe a Reno positum.

15 Opere praecium est etiam illud indegare, qui deinde Maximianum trucem (^atrocem p.c.) tyrannum exitus consecutus sit. Cum dispositis insidiis genero suo Constantino tunc regnum tenenti mortem moliretur, deprehenso dolo illius aput Massilia captus nec multo post strangulatus teterrimoque hoc supplicio affectus impiam vitam digna morte finivit.

16 At vero beatissimorum martyrum corpora post multos passionis annos sancto Theodoro huius loci epo revelata traduntur. In quorum honore cum (con a.c.) [ex]strueretur basilica, quae vastae (usaste cod.) nunc adiuncta rupi est, [uno tantum latere acclinis iacet,] quid miraculi tunc apparuerit nequaquam tacendum putavi:

17 Accidit (accedit a.c.) ut inter reliquos artifices, qui invitati convenisse ad hoc opus videbantur, quidam adesset faber, quem adhuc gentilem esse constaret. Hic cum dominico die, quo ceteri ad expectanda die eius festa abscesserant, in fabrica solus substetisset, in illo secreto se subito clara luce manifestantibus sanctis hic idem faber rapitur atque ad poenam vel ad supplicia distenditur, et visibiliter turba martyrum cernens, verberatus etiam increpatur, quod vel die dominico eclesiae solus deesset, vel illud fabrice opus sanctum suscipere gentilis (-es cod.) auderet. Quod adeo misericorditer a sanctis factum constitit (-stetit m.pr.), ut faber ille consternatus et territus salutare sibi nomen poposcerit statimque Christianus effectus est.

18 Neque illud in sanctorum miraculis pretermittam, quod perinde clarum adque omnibus notum est: Materfamilias Quinti, egregii atque honorati viri, cum ita paralitica fuisset obstricta, ut [ei] etiam pedum usus negaretur, a viro suo ut istic per multorum itineris spacium defereretur poposcit. Quo cum pervenisset, sanctorum martyrum basilica famolantium manibus inlata pedibus ad diversorium rediit ac sanitate de praemortuis restituta membris miraculum suum ipsa circumtulit.

19 Haec duo tantum mira passione sanctorum inserenda credidi. Ceterum satis multa sunt, que vel in purgatione daemonum vel in reliquis curationibus cottidiae illic per sanctos martyres [suos] domini virtus operatur.

20 Neque enim hoc omitendum est, quod per longum temporis tractum beati Innocenti membra martyris Rhodanus revelavit. Iugi enim eluvii vicinum in se cespitem vergens religiosa quadam soli perniciae ad sepultura martyris famulatrix unda pervenit. Prolatas namque reliquias leniter lambens non ideo a sinu (sino a.c.) terrae protulit, ut in gurgitis sui procella dimergeret, sed ob gloriosa devotione intra ambitum basilicę cęteris martyribus sepultura praeceperit sociari. Cuius translationem a sanctae recordationis Domiciano Genavensi et Grato Agustane urbis vel Protasio, tum temporis huius loci epis (epos a.c.), celebratam recolentes cottidiana devotione et laudibus frequentamus, adiuvante domino nostro Iesu Christo, qui vi(vit) et reg(nat) cum patre et spiritu sancto in saecula saeculorum. Amen.

In nomine sancte et unice trinitatis incipit gesta sanctorum martyrum Mauricii, Exuperii, Candedi et Victoris cum sex milibus sexcentis ... c sexaginta ... sex.

1 Temporibus Dioclitiani, quondam Romani rei publice principis, cum ad imperium totius orbis fuisset electus omnesque provincias turbari quarumdam praesumptione perspicerit, ad consortium imperii vel laboris olim sibi commilitonem Herculium Maximianum Cęsarem fecit eumque contra Amandum et Helianum, qui in Bagaudarum nomen pręsumptione servile arma commoverant, ad Galliam distinavit. Cui ad supplimentum exercitus legionem Thebeam ex orientalibus militibus ire prędixit. Quae legio sex milia sexcentus sexaginta sex viris validis animis et instructis armis antiquorum Ad urbem quippe Romanam itinere adtingentes eadem Christianitatis fidem, quam acciperant Romanorum habebant exemplo. Hi igitur milites Christiane relegionis ritu orientale tradicione susciperant a Hierusolimitano urbis epo fidemque sacram virtute armis omnibus praeponebant., apud beatum Marcellinum, predicte Romane urbis pontificem, confirmantes, ut ante in gladio interirent quod sacram fidem Christi, quam acciperant, violarent. Praecepti igitur a Dioclitiano Cęsarę [iubentur], ut post Maximianum collegam iter, qua coeperant, Galliis tenderentur.

2 Maximianus Cęsar, usu quidem miliciae bellis aptus sed idolorum specialis cultor, ferus animo, avaritia crudelis, libidine deditus ceterisque vitiis obsessus severitatem imperatoriam nimia crudelitate pulluerat. In Galliam properans [ad] Albium Pinninarum aditum venit. Transmeantibus iter Alpium post arduam et orridam viam subita equalis loci campestris occurrit grata planities. Quo in loco oppidum factum est, quod Octodorus nomen accepit, circa quod [aut] inrigua fluminibus prata aut agrorum fertilis cultura porrigitur, praecipue deinde Rodani fluminis validus cursus offertur, [qui mole sua leniter fluens regionis ipsius gratiam propria amoenitate commendat]. Transcensis igitur Alpibus Maximianus Cęsar Octodorum venit ibique sacrificaturus idolis suis convenire exercitum iussit atroci proposita iussione ut per aras demonibus consecratas iurarent quod aequalibus sibi animis contra Bagaudarum turbas esse pugnandum, christianos vero velut inimicus diis suis ab omnibus persequendus. Quod ubi primum pervenit ad notitiam Thebaide legionis praeteriens Octodorense oppidum ad locum, qui Aguano nomen est, celeriter properavit, ut octo milia spacio ab Octodoro separata necessitatem committendi sacrilegii praeteriit. [Acaunum accolae interpretatione Gallici sermonis saxum dicunt]. Quo in loco ita fastis rupibus Rodani fluminis cursus artatur, ut commeandi facultate subdracta constratis pontibus viam fieri itineris necessitas imperaret. Undique tamen inminentibus saxis parvus quidem sed amoenus inriguis fontibus campus includitur, ubi fessi milites regionis Thaebeae post laborem tanti itineris resederant. O quanta reverentia excolendus est sacer [Acaunensium] locus ille, in quo tot pro Christo martyrum milia ferro Caesaris puniuntur!

3 Maximianus Cęsar, dum ad sacramenta superius memorata cunctos in exercitu suo cogerit, agnovit praetergressam, ut diximus, legionem. Subito iracundie furore conpletus satellites mittit, ut hi legionem ad sacramentorum suorum sacrilegia revocarent. Erat in eadem legione primicerius Mauricius et signifer Exuperius [et] Candidus senator, qui ita commilitonibus suis praeerant, ut amore potius divinitatis quam terrore militari oboedienda pręciperent, viri in rebus bellicis strinui et virtute nobilis, sed fide in deo nobiliores. Erga imperatorem fortitudine, erga Christum devocione certabant. Evangelice pręcepta [etiam] sub armis custodes reddebant quae dei erant deo, et que Cesaris Cęsari restituebant. Requirunt itaque quid Maximianus Cesar ira dictante mandasset. Dictum ab his est, quod Cesar iusserat, milites omnes immolasse hostias, libasse sacrificia et sacramenta fanatici ordinis praebuisse, iubere Cesarem, ut legio festinanter revertens [ad] commilitonum [se] prepararet exemplum. Tunc hi qui pręerant legione mite affato dederunt responsum, ob hoc transgressi Octodorum, quia iam fama ad eos sacrificiorum ordine pervenisset, fas sibi visum esse, ne demonum aras Christiani contaminare viderentur, [esse sibi in animo] deum vivum colere, traditam orientali more relegionem usque ad diem vitę perenniter custodire, ad bellorum usum paratam legionis esse virtutem, ad committenda vero sacrilegia, sicut Cesar pręcepit, Octodorum non redire.

4 Reversus itaque satelles nunciat obstinatos esse animos legionis nec velle praeceptis imperatoriis oboedire. Tunc Maximianus Cęsar iracundie nimietate succensus ad haⁿc vocem subito furore prosilivit dicens: "Ergo militis mei imperatoria pręcepta et sacrorum meorum ordinem spernunt! Sanciendum erit vindicta publica etiam si tantum maiestatem regiam contempnere voluissent; iungitur dispectui meo celestis iniuria et mecum pariter relegio Romana contempnitur. Sentiat contomax milis me non solum mihi sed etiam diis meis dare posso vindictam; iam nunc fidissimorum meorum turba festinet, decimum quemque mors funesta sors praebeat, discant aequalem necem quos ordo premiserit moriendi, qualiter Maximianus vel sibi vel diis suis [h]ac severitate dederit ultione!"

5 Post hanc vocem apparitoris iussio infausta porrigitur, ad legionem volociter properatur, crudelia praecepta reserantur. Traduntur neci quos ordo repperit numerandi, laeti percussoribus cervices praebent solaque inter eos erat de gloriose mortis occupacione contencio. Perfecto itaque scelere ut Octodorum legio redeat iubetur. Tunc Mauricius primicerius paulolum a satellitibus regiis segregatus convocat legionem et hac oratione sanctiones aloquitur: "Gratulor virtute vestrę, commilitonis optimi, quod amore relegionis nullum vobis Cesaris praecepta adtulit formidinem; gaudentibus quodam modo animis tradi ad necem gloriosam commilitones vestros vidistis. Quem timui ne quisquam, quod armatis facile est spetie defensionis, beatissimis funeribus manus obviam adferre temptaret! Iam mihi ad huius rei interdictum Christi nostri parabatur exemplum, qui exemptum vagina apostoli gladium proprię vocis iussio recondit, docens maiorem armis omnibus Christiane confidentię esse virtutem. Hic deus Christus plane mentes vestras manibusque prohibuit, ne quisquam divino operi mortalibus dexteris obturasset. Quin immo coeptis operis fidem perenni relegione complete! Actenus exempla sacris inserta codicibus legebamus; iam tunc per nosmet ipsos quos sequi deberemus aspeximus. Ecce vallatus sum commilitonum meorum corporibus, quos de latere meo funestus satelles abstraxit, aspersus sum cruore sanctorum et [sacri] sanguinis reliquias vestibus [meis] porto et dubito eorum sequi necem, quorum gratulans admiror exemplum? Et vacat cogitare quid imperator iubeat, qui sorte mihi mortalitatis ęqualis est. Si habere aliquid virium imperatoria precepta potuissent, circa beatissimorum trium puerorum corpora regis Persarum valuisset incendium nec contempnere ora leonum lacu clausus evadere potuisset prophęta. Sacramenta olim dedisse nos nemini quod contempto lucis istius et disperatione vitae defensare rem publica deberemus; iam tunc promissi mei corporis vilitatem et spopondi hanc inperatoribus fidem nec tamen mihi ullus tunc regna cęlestia promitebat. Quid Christo spondente faciendum est, si hoc potuimus militiae devotione promittere? Quin immo, fortissimi commilitones, olim devotas animas subdamus pręciosissimae passioni, sit nobis virilis animas, fides inviolata permaneat! Iam cerno ante tribunal Christi stantes eos quos nece paululo ante satelles regius deputavit; illa vero gloria est, qui aeternitatem beatam vitę huius previtate mercatur. Aequales omnes animo, una voce responsum satellibus damus, id nuntia: "Milites quidem, Caesar, tui sumus et ad defensionem rei puplicę Romane arma suscepimus nec umquam aut deserto rebellorum aut proditores milicię fuimus aut ignaviae formidinis meruimus subire flagitium. Tuis etiam obtempperemus pręceptis nisi instituti legibus christianis demonum cultus et aras semper pullutas sanguine vitaremus. Conperimus pręcepisse te, [ut] aut sacrilegiis pullueris Christianos aut dedenis interfectis nos velleas terrere. Non inquiras longius latitantes, nos omnes Christianos esse cognosce; habebis potestati tue subdita omnium corpora, auctorem vero suum respicientes Christum animas non tenebis." Haec [sicut] vir sanctus dixerat, legionis probatur assensio et Cesari per satellites nunciatur.

6 Pręsentim (presertim a.c.) pręcepit iussione, ut iterum decimum renovate crudelitatis ordo consumerit. Post hanc vocem ad legionem velociter proparatur, crudelia pręcepta peraguntur, reliqui vero ut Octodorum redeant iubetur. Tunc Exuberius, quem ante principem vel campidoctorem superius memoravi, correptus legionis suę signis hac circumstantes oracionem confirmat: "Tenere me, commilitones optimi, secularium quidem bellorum signa perspicitis, sed non ad haec arma provoco, non ad haec bella animos vestros virtutemque praecello; aliut nobis genus elegendum est proeliorum, non per hos gladios potestis ad regna caelestia properare. Robor nobis opus est animorum; invicta defensio [est] fidem, quam deo promisemus, in ultimis custodire. Iam de commilitonum nostrorum gloriam, ea qui divino cernebat optutum, gloriosus vir Mauritius est locutus, ego vobis victoriam plenam, si Christo creditis, repromitto. Proiciant dextere nostre arma ista cum signis militaribus, prestabit hoc Christus, ut mox in ipso caelesti, sicut promittitur, regno alia vobis Exuperium vestrum videatis signa monstrare. Vadat quin immo funestus satelles et haec truculento regi nuntiet: "Milites sumus, imperator, tui, sed tamen servi, conliberi confitemur, dei. Tibi militiam debemus, illi innocentiam. A te stipendium laboris accepimus, ab illo vitae exordium sumpsimus. Sequi imperatorem in hoc nequaquam possumus, ut actorem nostrum negemus deum, auctorem vellis nollis tuum. Non nos adversum te, imperator, armavit ipsa que fortissima est im periculis disperacio. Tenemus arma et non resistemus, quia mori magis occidere volumus, et innocentes interire quam noxii vivere pręoptamus. Si quid in nos ultra statueris, ignem tormenta ferro subici parati sumus; Christiani sumus, persequi Christianos non possumus. Inexsuperabilis legionis istius animus [Caesar] agnosce; tela proicimus; exarmatas quidem dexteras satelles tuus, [sed] armatum fidem catholicam pectus invenit. Occidi, prosternere, secandas gladiis percussoribus cervices praebimus intrepidi; haec nobis iocundiora sunt, dummodo quod te cum sacrilegiis tuis contempnimus ad regna iam nunc caelestia properantes." Flagrabat enim iam tunc in beatissimis viris martyrii gloriosus ardor. Haec mandata legionis remeans ad Maximianum Cęsarem satelles nunciat.

7 Ad ille, quasi nihil iteratim fuisset scelus perpetratum, ire propere exercitum iubet et circumfundi imperat legionem nullumque de tanto sanctorum exercitu pręcepit derelinqui. Ventum itaque [est], circumsistit beatam legionem turba carnificum, omnes etas sine discrecione perimetur lanianturque beata corpora et devotas deo animas fideli mortis professione commendant. Operta est terra illic procumbentibus in morte corporibus iustorum, fluxeruntque pręciosi sanguinis rivi. Quae umquam rabiis absque bello tanta humanorum corporum stragem dedit, [quae feritas ex sententia sua tot simul perire vel reos iussit! Ne iusti punirentur multitudo non obtinuit, cum inultum esse soleat quod multitudo delinquit. Hac igitur crudelitate immanissimi tyranni confectus est ille sanctorum populus,] qui contempsit rem praesentium ob spem futurorum. Sic interfecta est illa plane angelica legio, quę ut credimus cum illis angelorum legionibus iam conlaudant [semper] deum in caelis [dominum]. Peracta tandem cęde inter omnes sanctorum percussores preda dividitur. Namquem Maximianus facultatem dederat, ut, quisque legionis illius militem iugulasset, interemptoris spoliis uterentur. Divisa igitur omnium pręda ad vescendum epulandumque victrix turba consedit.

8 Interea veteręnus quidam ultimę aetatis senis fatigatus, nomine Victor, ad contaminatum cedibus locum iteneris necessitate deductus est. Dum ad aepulas pro aetatis veneracione ab omnibus rogaretur, requirere coepit, quęnam causa esset laeticiae, quod inter tot corpora interemptorum gaudentes exultantesque possent milites aepulare. Dictum a quodam est, quod legio Christiane legis studio cęrimonias Romanas cultuquę deorum pariter cum imperatoriis iussionibus contempnere voluisset dataque neci esset, ut discipline militaris traditus ordo severius teneretur. Tunc Victor alte gemitum trahens graviterque suspirans detestatus convivas detestatusque et convivium exclamat: "Heu me, qui per tot annorum miliciam ad hanc [infelicem aetatem veni et in hac] legionem militare non merui; quam bene inter tales gloriosę mortes honore donatus finem vitae invenire potuissem! Saltim si conmilito indignus eram vel me ante actuas horas viandi necessitas detulisset, ut seniles pectoris cruor tantorum virorum victimis misceretur, obtuleram corpus hoc neci, dummodo tantę laudis consortio non carerem." Talia dicentem profanorum statim turba vallavit, que utrum Christianus esset respondere minaciter iubet.

9 Ad ille, paulolum oculos ad cęlum erigens, talia percontantibus sermone respondit: "Longus me vivendi usus ad hanc, quam videtis, perduxit aetatem. Quecumque in hoc mundo aguntur aut studio repperit aut rerum volubilitas agit aut varius semper casus infestat; quoscumque volumus, obtamus, scimus aut cupimus, totus mundus caligine submersus tenebris circumfluentibus latet, nisi vobis aut viam Christus ostenderit aut lumen Christus effulserit. Quod ego fideli mente perpendens utinam ultimo contester affectu! Quod si me ad tempus paulo [ante] trucidate legionis itineris necessitas detulisset, conviviis vel epulis vestris horum funerum consortium prętulissem. Sed etiam nunc praestabit Christus, ut Christianum me vel post professionem meam transire ulterius per beata funera non sinatis." Haec eo loquente subita percussoris obtruncat insania. Ita vir sanctus celeri confessione et consorcium [sanctorum] promeruit, ceterisque martyribus in eo loco sicut morte ita est honore coniunctus.

13 Haec nobis tantum de numero isto multitudinem martyrum comperta sunt nomina, id est beatissimorum Mauricii, Exuberii, Candedi adque Victoris; cetera vero nomina nobis quidem incognita, sed in libro vitae sunt scripta.

14 Nam et ex [hac] eadem legione fuisse dicuntur etiam [illi martyres] Ursus et Victor, quos Saladoro passi fama confirmant. Salodorum vero castrum est super Arolam flumen neque longe a Reno posita.

15 [Operae pretium est] Neque aliud silendum [etiam illud indicare], qui deinde Maximianus [trucem tyrannum] progressus exitum consecutus est. Cum dispositis insidiis genero suo Constantino tunc regnum tenentem morte moleretur, deprehensus dolo illius aput Maxiliam captus nec post multo strangulatus teterrimoque hoc supplicio affectus impia vita digna morte finivit.

16 Ad vero beatissimorum [Acaunensium] martyrum corpora post multos passionis annos sancto Theodoro illius loci epo revelata traduntur. In quorum honore cum extrueretur basilica, que vastę tunc adiuncta rupi uno tantum latere adclinis (-es cod.) iacebat, set nunc iubente preclaro meritis Ambrosio, loci illius abbate, denuo aedificata beclines esse denoscetur.

20 Neque enim hoc omittendum est, quod per longum temporis tractum beati Innocenti martyris membra Rodanus revelavit. Iugi enim iluvii vicinum in se cespitem vergens relegiosa quadam soli pernicię ad sepulturam martyris famulatrix unda pervenit. Prolatas namque reliquias leniter lambens non ideo a seno terrę protulit ut in gurgitis sui procella demergerit, sed ob gloriosa devotione intra ambitum basilice cęterisque martyribus sepultura preceperit sociari. Cuius translatione a sanctae recordationis Domitiano Genevense et Grato Agustane urbis vel Protasio tunc temporis illius loci epus celebratam recolentes cotidiana devotione et laudibus frequentamus.

Quid miraculi tunc apparuerint nequaquam tacendum putavi:

17 Accidit ut inter reliquos artifices, qui invitati convenisse ad hoc opus videbantur, quidam adesset aurifex, quem adhuc gentilem esse

[hier endet die vorliegende Kopie!]

Passio sanctorum martyrum Mauritii, Exsuperii, Candidi, atque Victoris

I PASSIONEM sanctorum martyrum, qui Agaunensium locum glorioso sanguine illustrarunt, pro honore gestorum stilo explicamus, ea utique fide, qua ad nos martyrii ordo pervenit. Nam per succedentium relationem rei geste memoriam nondum intercepit oblivio. Et si pro martyribus singulis singula loca, quę eos possident, vel singule urbes insignes habentur, nec inmerito, quia pro deo summo preciosas sancti animas refundunt, quanta excolendus est reverentia sacer ille locus, in quo tot pro Christo martyrum milia ferro cesa referuntur! Nunc iam ipsam beatissimae passionis causam loquamur.

1 II Temporibus Dioclitiani, quondam Romanę rei publice principis, cum ad imperium totius orbis fuisset (suis set S.) electus omnesque provintias [per]turbari quorundam presumptione perspiceret, ad consortium imperii [vel laboris olim sibi commilitonem] militem Herculium Maximianum Cesarem fecit eumque contra Amandum et Helianum, qui in Bagaudarum loco presumptione servili arma commoverant, ad Galliam destinavit. Cui ad supplementum exercitus legionem Thebeam ex orientalibus militibus ire precepit. Quę legio sex milia sexcentos sexaginta sex viros validos animis et instructos armis antiquorum Romanorum habebat exemplo. III Hi igitur milites Christiane religionis ritum orientali traditione susceperaⁿt ab Hierosolymitanę urbis epo fideique sacrę virtutem armis omnibus preponebant. Ad urbem quippe Romanam itinere attingentes eandem Christianitatis fidem, quam acceperant, apud beatum Marcellinum, praedictę Romanę urbis pontificem, confirmantes, spoponderunt ut ante gladio interirent quam sacram fidem Christi, quam acceperant, violarent. Preceptum est igitur a Dioclitiano [Caesare], ut irent et post Maximianum collegam itinere, quo ceperant, Gallias tenderent.

2 IIII Maximianus Cesar, usu quidem militię bellis aptus sed idolorum specialiter cultor, ferus animo, avaricia crudelis, libidini deditus ceterisque viciis obsessus severitatem imperatoriam nimia crudelitate polluerat. In Galliam [igitur] properans ad Alpium Apenninarum aditum venit. Transmeantibus iter Alpium post arduam et aridam viam subito ęqualis loci campestris occurrit grata planicies. Quo in loco oppidum factum est, quod Octodorus nomen accepit, circa quod irrigua fluminibus prata et agrorum fertilis cultura porrigitur, precipue deinde Rodani fluminis validus cursus offertur. [qui mole sua leniter fluens regionis ipsius gratiam propria amoenitate commendat]. VTranscensis igitur Alpibus Maximianus Cesar Octodorum venit ibique sacrificaturus idolis suis convenire exercitum iussit atroci proposita iussione ut per aras demonibus consecratas iurarent coęquales sibi animos contra Bagaudarum turbas esse pugnandum, Christianos vero velut inimicos diis suis ab omnibus persequendos. Quod ubi primum pervenit ad noticiam Thebaidę legionis preteriens Octodorense oppidum ad locum, cui Agauno nomen est, celeriter properavit, ut octo milium spatio ab Octodoro separata necessitatem committendi sacrilegii praeteriret. [Acaunum accolae interpretatione Gallici sermonis saxum dicunt]. Quo in loco ita vastis rupibus Rodani fluminis cursus artatur, ut commeandi facultate subtracta confractis pontibus viam fieri itineris necessitas imperaret, undique tamen imminentibus saxis parvus quidem sed amęnus et irriguis fontibus campus includitur, ubi fessi milites legionis Thebeę post laborem tanti itineris resederant. O quanta reverentia excolendus est sacer ille locus [Acaunensium], in quo tot pro Christo martyrum milia ferro caesa referuntur!

3 VI Maximianus Cesar, dum ad sacramenta superius memorata cunctos in exercitu suo cogeret, agnovit praetergressam, ut diximus, legionem Thebeam. Subito iracundię furore completus satellites mittit, ut legionem sanctam ad sacramentorum suorum sacrilegia revocarent. Erat in eadem legione primicerius Mauricius [et] signifer Exuperius, [et] Candidus vero senator, qui ita commilitonibus suis preerant, ut amore potius divinitatis quam terrore militari obedienda preciperent, viri in bellicis rebus strenui et virtute nobiles, sed fide nobiliores permanserunt. Erga imperatorem fortitudine, erga Christum devotione certabant. Evangelii praecepta sub armis custodientes reddebant quę dei erant deo, et quę Cesaris Cesari restituebant. VII Requirunt itaque quid Maximianus Caesar ira dictante mandasset. Dictum ab his est, quod Caesar iusserat, milites omnes immolare hostias, et libare sacrificia [et sacramenta] fanatici ordinis prebuisse, iubere Cesarem, ut legio festinanter reverteretur et commilitonum se prepararet exemplo. Tunc hii qui preerant legioni miti affatu dederunt responsum, ob hoc se transgressos Octodurum, quia iam fama ad eos sacrificiorum ordine pervenisset, fas sibi visum esse

[Die folgenden Folia enthalten die Passio der Heiligen Martyrer Cyprian, Iustinus und Theognis, welche nicht im Index aus dem Jahr 1603 angezeigt sind. Ces fola auraient -ils fait l'objet d'un réemploi?]

Incipit passio sanctorum martyrum Mauricii, Exsuperii, Innocentii, Candidi atque Victoris cum sociis eorum.

1 Dioclecianus, quondam Romanę rei publicę princeps, cum ad imperium totius orbis fuisset electus aliquasque provincias turbari quorundam pręsumptione perspiceret, ad consortium imperii vel laboris olim sibi commilitonem Herculium Maximianum Cęsarem fecit eumque contra Amandum et Elianum, qui in Bagaudarum loco pręsumtione servili arma commoverant, ad Galliam destinavit. Cui ad supplementum exercitus legionem Thebeam ex orientalibus militibus ire praecepit. Quae legio sex milia sexcentos sexaginta sex viros validos animis et instructos armis ^bellicis antiquorum Romanorum habebat exemplo. Hi igitur milites Christianę religionis ritum orientali traditione susceperant ab Hierosolimitanae urbis epo fideique sacrę virtutem armis omnibus praeponebant. Ad urbem quippe Romanam itinere adtingentes eandem Christianitatis fidem, quam acceperant, apud beatum Marcellinum, praedictę Romanę urbis pontificem, confirmabant, ut ante gladio interirent quam sacram fidem Christi, quam acceperant, violarent. Recepti igitur a Diocleciano Cęsare iubentur, ut post Maximianum collegam itinere, quo ceperant, Gallias tenderent.

2 Maximianus Cesar, usu quidam militiae bellis aptus sed idolorum praecipuus cultor, ferus animo, avaritia crudelis, libidini deditus cęterisque viciis obsessus severitatem imperialem nimia crudelitate polluerat. In Galliam properans ad Alpium Pinnarum aditum venit. Transmeantibus iter Alpium post arduam et orridam viam subita (-o s.lin.) equalis loci campestris occurrit grata planities. Quo in loco oppidum factum est, quod Oc^todorus nomen accepit, circa quod [aut] inrigua fluminibus prata et agrorum fertilis cultura porrigitur (protenditur in marg.), [praecipue] ac deinde Rhodani fluminis validus cursus offertur, [qui mole sua leniter fluens regionis ipsius gratiam propria amoenitate commendat]. Transcensis igitur Alpibus Maximianus Caesar Octodorum venit ibique sacrificaturus idolis suis convenire exercitum iussit atroci proposita iussione ut per aras demonibus consecratas iurarent coaequalibus sibi animis contra Bagaudarum turbas esse pugnandum, christianos vero velut inimicos diis suis ab omnibus persequendos. Quod ubi primum pervenit ad noticiam Thebaide legionis preteriens Octodorense oppidum ad locum, cui Agauno nomen est, celeriter properavit, ut octo milium spatio ab Octodoro separata necessitatem committendi sacrilegii praeteriret. [Acaunum accolae interpretatione Gallici sermonis saxum dicunt]. Quo in loco ita vastis rupibus Rodani fluminis cursus artatur, ut commeandi facultate subtracta constratis pontibus viam fieri itineris necessitas imperaret. Undique tamen imminentibus saxis parvus quidem sed amoenus inriguis fontibus campus includitur, ubi fessi milites legionis Thebeae post laborem tanti itineris resederant. O quanta reverentia excolendus est sacer locus iste, in quo tot pro Christo martyrum milia ferro Caesaris puniuntur!

3 III Maximianus Cęsar, dum ad sacramenta superius memorata cunctos in exercitu suo cogeret, agnovit praetergressam, ut diximus, legionem. Subito iracundię furore completus satellites mittit, ut hi legionem ad sacramentorum suorum sacrilegia revocarent. Erat in eadem legione primicerius Mauritius et signifer Exsuperius et Candidus senator, qui ita commilitonibus suis praeerant, ut amore potius divinitatis quam terrore militari oboedienda praeciperent, viri in rebus bellicis strenui et virtute nobiles, sed fide in deo nobiliores. Erga imperatorem fortitudine, erga Christum devotione certabant. Evangeli^ci praecepti sub armis custodes reddebant quae dei erant deo, et quae Cesaris Cesari restituebant. Requirunt itaque quid Maximianus Cesar ira dictante mandasset. Dictum ab his est, quod Cesar iuberet, milites omnes immolare hostias, libare sacrificia et sacramenta fanatici ordinis attrectare, iubere Cesarem, ut legio festinanter revertens ad commilitonum se praepararet exemplum. Tunc hi qui praeerant legioni miti affatu dederunt responsum, ob hoc transgressi Octodurum (-o m.pr.), quia iam fama ad eos sacrificiorum ordine pervenisset, fas sibi visum esset, ne demonum aras Christiani contaminare viderentur, [esse sibi in animo] deum vivum colere ^et traditam orientali more religionem usque ad diem vitę perenniter custodire, ad bellorum usum paratam legionis esse virtutem, ad committenda vero sacrilegia, sicut Cęsar praecepit, Octodorum non redire.

4 Reversus itaque satelles nuntiat obstinatos esse animos legionis nec velle praeceptis imperatoriis oboedire. Tunc Maximianus Cesar iracundiae nimietate succensus ad hanc vocem subito furore prosilivit dicens: "Ergo milites mei imperatoria praecepta et sacrorum meorum ordinem spernunt! Sanctienda esset? vindicta publica etiam si tantum maiestatem regiam contempnere voluissent; iungitur despectui meo caelestis iniuria et mecum pariter religio Romana contempnitur. Sentiat contumax miles me non solum mihi sed etiam diis meis dare posse vindictam; iam [nunc] fidissimorum meorum turba festinet, decimum quemque morti funesta sors praebeat, discant aequal^ium (ęqualem m.pr.) necem quos ordo praemiserit moriendi, qualiter Maximianus vel sibi vel diis suis hac severitate [dederit ultionem!]"

5 Post hanc vocem ad exercendam infaustam iussionem ab apparitoribus discurritur, ad legionem velociter properatur, crudelia precepta reserantur. Traduntur neci quos ordo repperit numerandi, leti percussoribus cervices brebent solaque inter eos erat de gloriosę mortis occupatione contentio. Perfecto itaque scelere ut Octodorum legio redeat iubetur. V Tunc Mauritius primicerius paulolum a satellitibus regiis segregatus convocat legionem et hac oratione sanctiores alloquitur: "Gratulor virtuti vestrae, commilitones optimi, quod amore relegionis nullam vobis Cęsaris praeceptum adtulit formidinem; gaudentibus quodam modo animis tradi ad necem gloriosam commilitones vestros vidistis, quibus timui ne quisquam, quod armatis facile est, specie defensionis, beatissimis funeribus manus obviam afferre temptaret! Iam mihi ad hius rei interdictum Christi nostri parabatur exemplum, qui exemptum vagina apostoli gladium propriae vocis iussione recondit, docens maiorem armis omnibus Christiane confidentiae esse virtutem. Hic deus Christus plane mentes vestras manusque prohibuit, ne quisquam divino operi mortalibus dextris obstitisset. Quin immo cepti operis fidem perhenni religione complerent! Actenus exempla sacris inserta codicibus legebamus; iam nunc per nosmet ipsos quos sequi debeamus aspeximus. Ecce vallatus sum commilitonum meorum corporibus, quos de latere meo funestus satelles abstraxit, aspersus sum cruore sanctorum et [sacri] sanguinis reliquias vestibus meis porto et dubito eorum sequi necem, quorum gratulans admiror exemplum? Non magnopere curandum est, quid imperator iubeat, qui sorte mihi mortalitatis ęqualis est. Si habere aliquid virium imperatoria precepta potuissent, circa beatissimorum trium puerorum corpora regis Persarum valuisset incendium nec contempnere (del.sublin.) ora leonum lacu clausus evadere potuisset propheta. Sacramenta olim dedisse nos memini quod contemptu lucis istius et desperatione vitae defensare rem publicam deberemus; iam tunc promisi mei corporis vilitatem et spopondi hanc imperatoribus fidem nec tamen mihi ullus tunc regna caelestia promittebat. Quid Christo spondente faciendum est, si hoc potuimus militiae devotione promittere? Quin immo, fortissimi commilitones, olim devotas animas subdamus pretiosissimae passioni, sit nobis virilis animus, fides inviolata permaneat! Iam cerno ante tribunal Christi stantes eos quos nece paulo ante satelles regius deputavit; illa vera gloria est, quae aeternitatem beatam vitae huius brevitate mercatur. Aequali omnes animo, una voce responsum satellitibus demus, id nuntia: VI "Milites quidem, Cęsar, tui sumus et ad defensionem rei publice Romana arma suscepimus nec umquam aut desertores bellorum aut proditores militiae fuimus aut ignavia formidinis meruimus subire flagitium. Tuis etiam obtemperaremus praeceptis nisi instituti legibus christianis dęmonum cultus et aras semper pollutas sanguine vitaremus. Comperimus praecepisse te, [ut] aut sacrilegiis pollui Christianos aut dedenis interfectis nos velle terreri (-e a.c.). Non inquiras longius latitantes, nos omnes Christianos esse cognosce; habes potestati tuae subdita omnium corpora, auctorem vero suum respicientes Christum animas non tenebis." Haec [sicut] vir sanctus dixerat, legionis probatur assensio et Cęsari per satellites nuntiatur.

6 Praesenti praecepit iussione, ut iterum decimum renovate crudelitatis ordo consumeret. Post hanc vocem ad legionem velociter properatur, crudelia praecepta peraguntur, reliqui vero ut Octodorum redeant iubetur. Tunc Exuperius, quem ante principem vel campiductorem (-oct- a.c.) superius memoravi, correptis legionis suae signis ac circumstantes oratione confirmat: "Tenere me, commilitones optimi, secularium quidem bellorum signa perspicitis, sed non ad haec bella, non ad hęc arma (in marg.) animos vestros virtutemque provoco; aliud nobis genus eligendum (eleg- a.c.) est proeliorum, ^quia (s.lin.) non per os gladios potestis ad regna caelestia properare. Robur (robor a.c.) nobis opus est animorum; invicta defensio [est] fidem quam deo promisimus, in ultimis custodire. Iam de commilitonum nostrorum gloria, quam divinus cernebat obtutus, -super est, ut victori Deo gratias referamus (in marg.)- gloriosus vir Mauritius est locutus, ego vobis victoriam plenam, si Christo creditis, repromitto. Proiciant dextere nostrae arma ista cum signis militaribus, praestabit hoc Christus, ut mox in ipso caelesti, sicut promittitur, regno alia vobis Exuperium vestrum videatis signa monstrare. Vadat quin immo funestus satelles et haec truculento regi nunciet: "Milites sumus, imperator, tui, sed tamen servitutem liberi confitemur dei. Tibi militiam debemus, illi innocentiam. A te stipendium laboris accepimus, ab illo vitae exordium sumpsimus. Sequi imperatorem in hoc nequaquam possumus, ut auctorem nostrum negemus deum, auctorem vero velis nolis tuum. Non nos adversum te, imperator, armavit ipsa que fortissima est in periculis, disperatio. Tenemus arma et non resistimus (-temus a.c.), quia mori magis quam occidere volumus, et innocentes interire quam noxii vivere preoptamus. Si quid in nos ultra statueris, ignem tormenta ferro subici parati sumus; Christiani sumus, persequi Christianos non possumus. Inexsuperabiles legionis istius animos [Caesar] agnosce; tela proicimus; exarmatas quidem dexteras satelles tuus, [sed] armatum fidem (-m del.) catholicam pectus invenit. Occidi, prosternere, secandas gladiis percussoribus cervices prebemus intrepidi; haec nobis iocundiora sunt, dummodo quia te cum sacrilegiis tuis contempnimus, ad regna iam nunc caelestia properamus." Flagrabat enim iam tunc in beatissimis viris martyrii gloriosus ardor. Haec mandata legionis remeans ad Maximianum Cesarem satelles nuntiat.

7 At ille, quasi nihil iteratim fuisset scelus perpetratum, ire propere exercitum iubet et circumfundi imperat legionem nullumque de tanto sanctorum exercitu praecepit relinqui. Ventum itaque [est] et circumsistit beatam legionem turba carnificum, omnis (-es a.c.) aetas sine discretione perimitur (perimetur a.c.) lanianturque beata corpora et devotas deo animas fideli mortis professione commendant. Operta est terra illic procumbentibus in morte corporibus iustorum, fluxeruntque pretiosi sanguinis rivi. Quae umquam rabiis absque bello tantam humanorum corporum stragem dedit, [quae feritas ex sententia sua tot simul perire vel reos iussit! Ne iusti punirentur multitudo non obtinuit, cum inultum esse soleat quod multitudo delinquit. Hac igitur crudelitate immanissimi tyranni confectus est ille sanctorum populus,] qui contemsit rem presentium ob spem futurorum. Sic interfecta est illa plane angelica legio, quę ut credimus cum illis angelorum legionibus iam conlaudant deum in caelis. Peracta tandem caede inter omnes sanctorum percussores preda dividitur. Namque Maximianus facultatem dederat, ut quisque legionis illius militem iugulasset, interemptoris spoliis uteretur. Divisa igitur omnium praeda ad vescendum epulandumque victrix turba consedit.

8 Interea veteranus quidam ultime aetatis senio fatigatus, nomine Victor, ad contaminatum caedibus locum itineris necessitate deductus est. Dum ad epulas pro aetatis veneratione ab omnibus rogaretur, requirere cepit, quaenam causa esset laetitiae, quod inter tot corpora interemptorum gaudentes exultantesque possent milites epulari. Dictum a quodam est, quod legio Christianę legis studio caerimonias Romanas cultuque deorum pariter cum imperatoriis iussionibus contempnere voluisset dataque neci esset, ut discipline militaris traditus ordo severius teneretur. Tunc Victor alte gemitum trahens graviterque suspirans detestatus convivas detestatusque et convivium exclamat: "Heu me, qui per tot annorum militiam ad hanc [infelicem aetatem veni et in hac] legionem militare non merui; quam bene inter tales gloriose mortis honore donatus finem vitae invenire potuissem! Saltim si conmilito indignus eram vel me ante acte hore viandi necessitas detulisset, ut senilis pectoris cruor tantorum virorum victimis misceretur, obtuleram corpus hoc neci, dummodo tantę laudis consortio non carerem." Talia dicentem profanorum statim turba valavit, quae utrum Christianus esset respondere minaciter iubet.

9 At ille, paulolum oculos ad celum erigens, tali percunctantibus sermone respondit: "Longus me vivendi usus ad hanc, quam videtis, perduxit aetatem. Quaecumque in hoc mundo aguntur aut studio repperit aut rerum volubilitas agit aut varias semper casus infestat; quodcumque volumus, obtamus, scimus aut cupimus, totus mundus caligine submersus tenebris circumfluentibus latet, nisi vobis aut viam Christus ostenderit aut lumen Christus effulserit. Quod ego fideli mente perpendens utinam ultimo contester affectu! Quod si me ad tempus paulo [ante] trucidatę legionis itineris necessitas detulisset, con[vi]viis vel aepulis vestris horum funerum consortium praetulissem. Sed etiam nunc prestabit Christus, ut Christianum me vel post professionem meam transire ulterius per beata funera non sinatis." Haec eo loquente subita percussoris obtruncat insania. Ita vir sanctus celeri (-e a.c.) confessione et consortium [sanctorum] promeruit ceterisque martyribus in eo loco sicut morte ita est honore coniunctus.

13 Haec nobis tantum de numerosa ista multitudine martyrum conperta sunt nomina, id sunt (subl.del.) beatissimorum Mauricii, Exuperii, Candedi atque Victoris; cetera vero nomina nobis quidem incognita, sed in libro vitae sunt scripta.

14 Nam et ex eadem legionem fuisse dicuntur etiam Ursus et Victor, quos Salodoro passos fama confirmant. Salodorum vero castrum est super Arola flumine non longe a Reno positum.

15 Neque illud silendum, quem deinde Maximianus progressus exitum consecutus est. Cum dispositis insidiis genero suo Constantino, tunc regnum tenente, mortem moliretur, deprehensus dolo illius apud Massiliam captus nec post multo strangulatus impia vita digna morte finivit.

16 At vero beatissimorum [Agaunensium] martyrum corpora post multos passionis annos sancto Teodoro illius loci epo revelata traduntur. In quorum honore cum extrueretur basilica, que vaste tunc adiuncta rupi uno tantum latere adclinis (-es a.c.) iacebat, sed nunc iubente preclaro meritis Ambrosio, loci illius abbate, denuo aedificata biclinis (-es a.c.) esse denoscitur.

20 Neque enim hoc omittendum est, quod per longum temporis tractum beati Innocentii martyris membra Rodanus revelavit. Iugi enim illuvii vicinum in se cispitem vergens religiosa quadam soli pernitiae ad sepulturam martyris famulatrix unda pervenit. Prolatas namque reliquias leniter lambens non ideo a sinu terrae protulit, ut in gurgitis sui procella demergeret, sed ob gloriosa devotione intra ambitum basilicae ceterisque martyribus sepultura pręciperet sociari. Cuius translationem a sanctae recordationis Domitiano Genevense et Grato Agustane urbis vel Protasio, tunc temporis illius loci episcopo, celebratam recolentes cotidiana devotione et laudibus frequentamus.

Quid miraculi tunc apparuerit nequaquam tacendum putavi:

17 Accidit (acced- a.c.) ut inter reliquos artifices, qui invitati convenisse ad hoc opus videbantur, quidam esset aurifex quem adhuc gentilem esse constaret. Hic cum cum dominico die, quo ceteri ad expectanda diei eius festa abscesserant, in eadem domo, in qua artem agebat, solus substitisset, in illo secreto subito mane ab astantibus sanctis hic idem aurifex rapitur atque ad poenam vel ad supplicia distenditur, et visibiliter turba martirum cernens, verberatus etiam increpatur, quod vel die dominico ecclesiae solus deesset, vel illud opus sanctum suscipere gentilis auderet. Quod ideo misericorditer a sanctis factum constetit, ut aurifex ille consternatus et territus salutare sibi nomen poposcerit statimque Christianus effectus est.

18 Neque illud in sanctorum miraculis praetermittam, quod per eadem loca omnibus notum est: Materfamilias Quinti, egregii atque honorati viri, cum ita paralisin fuisset obstricta, ut etiam pedem usus negaretur, a viro suo ut illuc per multum itineris spatium deferretur poposcit. Quod cum pervenisset, sanctorum martyrum basilicę famulantium manibus inlatata pedibus ad diversorium rediit ac sanitate de premortuis restituta membris miraculum suum ipsa circumtulit.

19 Haec duo tantum miracula passioni sanctorum inserenda credidi. Ceterum satis multa sunt, quae vel in purgatione daemonum vel in restauratione claudorum aut sanitate febrium ceterisque infirmitatibus cotidie illic per servos suos virtus domini operatur. Quae multa narranda sunt ^si per singula scribantur. Tamen fidelium cordibus absque lectione cognita esse noscuntur, quae, quanta et qualia miracula illic per sanctos suos ad honorem et gloriam nominis sui dominus operari (-e a.c.) non desinit. Pro eo idipsum die noctuque psalmorum hymni decantatio non desistit, quae iubente sancto et preclaro Christi martyre, beato Sigismundo rege, est institutum hunc usque hodie deo protegente est conservatum. Propterea illic laudes dei servi canentes (-ibus a.c.) ore persolvunt illi, cui est honor et gloria, imperium et potestas per omnia secula seculorum. Amen.

Incipit passio sancti Mauricii cum sociis suis, qui passi sunt Acauno X Kal.Octo.

1 Diocletianus, quondam Romanae rei publicae princeps, cum ad imperium totius orbis fuisset electus omnesque provincias turbari quorundam praesumptione praespiceret (prosp. m.s.), ad consortium imperii vel laboris olim sibi conmilitonem Herculium Maximianum Caesarem fecit eumque contra Amandum et Aelianum, qui in Bacaudarum nomen praesumptione servili arma commoverant, ad Gallias destinavit. Cui ad supplementum exercitus legionem Thebeorum ex orientalibus militibus dedit. Quae legio sex milia sexcentos ac sexaginta viros validos animis et instructos armis antiquorum Romanorum habebat exemplo. Hi igitur milites Christianę religionis ritum orientali traditione susceperant fidemque sacram virtute et armis omnibus praeponebant.

2 Maximianus Caesar, usu quidem militiae bellis aptus sed idolorum specialis cultor, ferus animo et qui severitatem imperatoriam nimia crudelitate pollueret. In Galliam properans ad Alpium Penninarum aditum venit. Transmeantibus iter Alpium per arduam et horridam viam subita aequalis loci campestris occurrit grata planicies. Quo in loco oppidum factum est, quod Octodori nomen accepit, circa quod aut inrigua fluminibus prata aut agrorum fertilis cultura porrigitur, praecipue deinde Rhodani fluminis cursus offertur, qui mole sua leniter fluens regionis ipsius gratiam propria amoenitate commendat. Transcensis igitur Alpibus Maximianus Caesar Octodorum venit ibique sacrificaturus idolis suis convenire exercitum iussit atroci proposita iussione ut per aras dęmonibus consecratas iurarent aequalibus sibi animis contra Bacaudarum turbas esse pugnando (-um ms.s.) christianosque velut inimicos diis suis ab omnibus persequendos. Quod ubi primum pervenit ad notitiam Thebaidę legionis praeteriens Octodorum oppidum ad locum, cui Acauno nomen est, celeriter properavit, ut duodecim milium spatio ab Octodoro separata necessitatem committendi sacrilegii praeteriret. Acaunum ac^colę interpretatione Gallici sermonis saxum dicunt. Quo in loco ita vastis rupibus Rhodani fluminis cursus artatur, ut commeandi facultate subtracta constratis pontibus viam fieri itineris necessitas imperaret. Undique tamen inminentibus saxis parvus quidem sed amoenus inriguis fontibus campus includitur, ubi fessi milites legionis Thebeae post laborem tanti itineris resederunt (resid- m.pr.).

3 Maximianus Caesar, dum ad sacramenta superius memorata cunctos in exercitu suo cogeret, agnovit praetergressam, ut diximus, legionem. Subito iracundiae furore conpletus satellites mittit, ut legionem ad sacramentorum suorum sacrilegia revocarent. Erat in eadem legione primicerius Mauricius et signifer Exsuperius et Candidus senator, qui ita commilitonibus suis praeerant, ut amore potius aequalibus (aequalitatibus m.pr.) quam terrore militari (-e m.pr.) oboedienda praeciperent. Requirunt itaque quid Maximianus Caesar ira dictante mandasset. Dictum ab his est, quos Caesar miserat milites omnes immolasse hostias, libasse sacrificia et sacramenta fanatici ordinis praebuisse, iubere Caesarem, ut legio festinanter reverteretur (revertens ? m.pr.) commilitonumque (que adi.m.sec.) pareret exemplo. Tunc hi qui praeerant legioni miti affatu dedere responsum, praetergressos se Octodurum, quia iam fama ad eos sacrificiorum ordinem detulisset, fas sibi visum esse, ne demonum aras christianorum videret obtutus; esse sibi in animo deum vivum colere, traditam orientali more religionem (releg- m.pr.) usque ad diem vitae perenniter custodire, ad bellorum usum paratam legionis esse virtutem, ad committenda vero sacrilegia, sicut Caesar praecepit, Octodorum non redire.

4 Reversi itaque satellites (-iti m.pr.) nuntiaverunt obstinatos esse animos legionis nec velle praeceptis imperatoris oboedire. Tunc Maximianus Caesar iracundiae nimietate succensus ad hanc vocem subito furore prosiluit: "Ergone milites mei imperatoria praecepta et sacrorum meorum ordinem spernunt! Sanctiendum erat vindicta publica etiam si tantum maiestatem regiam contempnere voluisseⁿt; iungitur dispectui meo caelestis iniuria et mecum pariter religio Romana contemnitur. Sentiat contumax miles me non solum mihi sed etiam numinibus meis dare posse vindictam; iam nunc fidelissimorum meorum turba festinet, decimum quemque morti funesta sors praebeat, discant aequalium nece quos ordo praemiserat moriendi, qualiter Maximianus vel sibi vel numinibus suis hac severitate dederit ultionem!"

5 Post hanc vocem parituris iussio infausta porrigitur, ad legionem velociter properatur, crudelia praecepta reserantur. Traduntur neci quos ordo reperit numerandi, laeti percussoribus cervices prebent (prob- m.pr.) solaque inter eos est de gloriosę mortis occupatione contentio. Perfecto scelere ut Octodorum legio redeat iubetur. Tunc Mauritius primicerius paulolum a satellitibus regiis segregatus convocat legionem et hac oratione sancti oris alloquitur: "Gratulor virtuti vestrae, commilitones optimi, quod amore religionis nulla (nullam m.pr.) vobis Caesaris praecepta attulere formidinem; gaudentibus quodam modo animis tradi ad necem gloriosam commilitones vestros vidistis. Quam timui ne quisquam, quod armatis facile est specie defensionis, beatissimis funeribus manus obvias afferre (m.pr. adf??) temptaret! Iam mihi ad huius rei interdictum Christi nostri parabatur exemplum, qui exemptum vagina apostoli gladium propriae vocis iussione recondidit, docens maiorem armis omnibus Christianam esse virtutem. Hic deus Christus plane mentes vestras manusque prohibuit, ne quisquam divino operi mortalibus dexteris obviaret. Quin immo coepti operis fidem perenni religione complete! Actenus exempla sacris inserta codicibus legebamus; iam nunc per nosmet ipsos quos sequi debe^remus aspeximus. Ecce vallatus sum commilitonum meorum corporibus, quos de latere meo funestus satelles eripuit, aspersus sum cruore sanctorum et sacri sanguinis reliquias vestibus meis porto et dubito eorum sequi necem, quorum gratulans ammiror exemplum? Et vacat cogitare quid imperator iubeat, qui sorte mihi mortalitatis aequalis est. Si habere aliquid virium imperatoria praecepta potuissent, circa beatissimorum puerorum corpora regis Persarum valuisset incendium nec contempnere leonum rugitus lacu clausus propheta potuisset. Sacramenta olim dedisse nos memini quod contemptu lucis istius et disperatione vitae defensare rem publicam deberemus; iam tunc promisi mei corporis vilitatem et spopondi hanc imperatoribus fidem nec tamen mihi ullus tunc regna caelestia promittebat. Quid Christo spondente faciendum est, si hoc potuimus militię devotione promittere? Quin immo, fortissimi commilitones, olim devotas animas subdamus (-demus ? m.sec.) praeciosissimę passioni, in nobis virilis animus, fides inviolata permaneat! Iam cerno ante tribunal Christi stantes eos quos neci paulo ante satelles regius deputavit; illa vero gloria est, quae aeternitatem beatam vitae huius brevitate mercatur. Aequali omnes animo, una voce responsum satellitibus demus, adnuncia: "Milites quidem, Caesar, tui sumus et ad defensionem rei publicae Romana arma suscepimus nec umquam aut desertores bellorum aut proditores militiae fuimus aut ignave formidinis meruimus subire flagitium. Tuis etiam obtemperaremus pręceptis nisi instituti legibus christianis daemonum cultus et aras semper pollutas sanguine vitaremus. Comperimus praecepisse te, ut aut sacrilegiis pollueres Christianos aut punires (punieris m.pr.). Nec non inquiras longius latitantes, nos omnes Christianos esse cognosce; habebis potestati tuae subdita omnium corpora, auctorem vero suum respicientes Christum animas non tenebis." Haec sicut vir sanctus dixerat, legionis probatur assensu et Caesari per satellites nuntiatur.

6 Inclementi praecepit iussione, ut iterum decimum renovatae crudelitatis ordo consumeret. Post hanc vocem ad legionem velociter properatur, crudelia pręcepta peraguntur, reliquos Octodurum redeant (redirent m.s.) iubetur. Tunc Exsuperius, quem ante principem vel campiductorem (-doc- m.pr.) superius memoravi, correptis legionis suae signis ^hac circumstantes oratione confirmat: "Tenere me, commilitones optimi, saecularium quidem bellorum signa perspicitis, sed non ad haec arma provoco, non ad haec bella animos vestros virtutemque conpello; aliud nobis genus eligendum est proeliorum, non per hos gladios potest ad regna caelestia properari. Robur (robor m.pr.) nobis opus est animorum; invicta defensio est fidem, quam deo promiseris, in ultimis custodire. Iam de commilitonum nostrorum gloria, ea quae divino cernebat obtutu, Mauricius est locutus, ego vobis victoriam plenam, si Christo creditis (credidistis a.c.), repromitto. Proiciant dexterae nostrae arma ista cum signis militaribus, prestabit hoc Christus, ut mox in ipso caelesti, sicut promittitur, regno alia vobis Exsuperium vestrum videatis signa monstrare. Vadat quin immo funestus satelles et haec truculento regi nuntiet: "Inexsuperabiles legionis istius animos, Caesar, agnosce; tela proicimus; exarmatas quidem dexteras satelles tuus (tuis m.pr.), sed armatum fide catholica pectus inveniet. Occide, prosterne, resecandas gladiis percussoribus cervices praebemus intrepidi; haec nobis iocundaria sunt, dummodo quod te cum sacrilegiis tuis contemnimus ad regna iam nunc caelestia properantes (properemus p.c.)." Haec mandata legionis remeans ad Maximianum Caesarem satelles nunciat.

7 At ille, quasi nihil iterato fuisset scelere perpetratum, ire propere exercitum iubet et circumfundi (iubet del.) legionem nullumque de tanto sanctorum exercitu praecipit derelinqui. Ventum itaque est, circumsistit beatam legionem turba carnificum, omnis aetas sine discretione perimitur lanianturque beata corpora et devotas deo animas fideli mortis professione commendant. Peracta tandem caede inter omnes sanctorum percussores pręda dividitur. Namque Maximianus facultatem dederat, ut, quisque legionis illius militem iugulasset, interempti spoliis uteretur. Divisa igitur omnium praeda ad vescendum epulandumque victrix turba consedit,

8 cum interea veteranus quidam ultimę aetatis senio fatigatus, nomine Victor, ad contaminatum caedibus locum itineris necessitate deductus est. Dum ad epulas pro aetatis veneratione ab omnibus rogaretur, requirere coepit, quaenam esset causa laetitiae, quod inter tot corpora peremptorum gaudentes exultantesque possint milites epulari. Dictum a quodam est, quod legio Christianę legis studio cęrimonias Romanas cultumque numinum pariter cum imperatoriis iussionibus contempnere voluisset (-nt m.pr.) dataque neci esset, ut disciplinę militaris traditus ordo severius teneretur. Tunc Victor alte gemitum trahens graviterque suspirans exclamat: "Heu me, qui per tot annorum militiam ad hanc infelicem aetatem veni et in hac legione militare non merui; quam bene inter tales gloriosęmortis honore donatus (-tis m.pr.) finem vitae invenire potuissem! Saltim si commilito indignus eram vel me ante actas oras viandi necessitas detulisset, ut senilis pectoris cruor tantorum virorum victimis misceretur, obtuleram (obtulissem s.lin.) corpus hoc neci, dummodo tantę laudis consortio non carerem." Talia dicente (-em m.pr.) profanorum statim turba vallavit, quae utrum Christianus esset respondere minaciter iubet.

9 At ille, paululum oculos ad caelum erigens, tali percunctantibus (-cont- p.c.) sermone respondit: "Longus me vivendi usus ad hanc, quam videtis, perduxit aetatem. Quaecumque in hoc mundo aguntur (agantur m.pr.) aut studium reperit aut rerum volubilitas agit aut varius semper casus infestat; quodcumque volumus, optamus, scimus aut cupimus, totum mundum caligine submersum tenebris circumfluentibus latet, nisi nobis aut viam Christus ostenderit aut lumen Christus effulserit. Quod ego fideli mente perpendens utinam ultimo contester affectu! Quod si me ad tempus paulo ante trucidatę legionis itineris necessitas detulisset, conviviis vel epulis vestris horum funerum consortia (-io m.pr.) praetulissem. Sed etiam nunc praestabit Christus, ut Christianum me vel post professionem meam transire ulterius per beata funera non sinatis." Haec eo loquente subita percussoris obtruncat insania. Ita vir sanctus consortium sanctorum celeri confessione promeruit.

13 Haec nobis tantum de numero isto martyrum comperta sunt (sint m.pr.) nomina, id est beatissimi Mauricii, Exsuperii, Candidi, Innocentii Victoris atque Vitalis; cetera vero nobis quidem incognita, sed in libro vitae sunt scripta.

14 Ex hac eadem legione fuisse dicuntur etiam illi martyres Ursus et Victor, quos Salodoro passos fama confirmat. Salodorum vero castrum est super Ara flumine (-a m.pr.) non longe a Reno positum.

15 Opere praetium est etiam illud indicare, quis (quid a.c.) deinde Maximianum trucem tyrannum exitus consecutus sit. Cum dispositis insidiis genero suo Constantino, tunc regnum tenenti, mortem moliretur, deprehenso dolo illius aput Massiliam captus nec multo post strangulatus teterrimoque hoc supplicio affectus impiam vitam digna morte finivit.

16 At vero beatissimorum martyrum corpora post multos passionis annos sancto Theodoro, huius loci episcopo revelata traduntur. In quorum honore cum strueretur basilica, quae vaste nunc adiuncta rupi est, quid miraculi tunc apparuerit nequaquam tacendum putavi:

17 Accidit ut inter reliquos artifices, qui invitati convenisse ad hoc opus videbantur, quidam adesset faber, quem adhuc gentilem esse constaret. Hic cum dominico die, quo ceteri ad expectanda dieⁱ eius festa abscesserant, in fabrica solus substitisset (-stet- m.pr.), in illo secreto se subito clara luce manifestantibus sanctis hic idem faber rapitur atque ad poenam vel ad suplicia distenditur, et visibiliter turbam martyrum cernens, verberatus etiam increpatur, quod vel die dominico ecclesiae solus deesset, vel illud fabricae opus sanctum suscipere gentilis auderet. Quod ideo misericorditer a sanctis factum constitit, ut faber ille consternatus et territus salutare sibi nomen poposceret, statimque Christianus effectus est.

18 Neque illud in sanctorum miraculis pretermittam, quod perinde clarum atque omnibus notum est: Materfamilias Quinti, egregii atque honorati viri, cum ita paralitica fuisset obstricta, ut etiam pedum usus negaretur, a viro suo istic per multa itineris spatia (multorum it. spatium a.c.) deferretur (defereretur m.pr.) poposcit. Quo cum pervenisset, sanctorum martyrum basilicam famulantium manibus inlata pedibus ad diversorium rediit ac sanitati (-e ? m.pr.) de praemortuis restituta membris miraculum suum ipsa circumtulit.

19 Haec duo tantum mira passione sanctorum inserenda credidi. Ceterum satis multa sunt, quae vel in purgatione demonum vel in reliquis curationibus cotidie illic per sanctos martyres domini virtus operatur.

20 Neque enim hoc omitendum (omm- m.pr.) est, quod per longum temporis tractum beati Innocentii martyris ^ossa Rodanus revelavit. Iugi enim eluvii (-io m.pr.) vicinum in se cespitem vergens religiosa quadam soli pernicie (-ae m.pr.) ad sepulturam martyris famulatrix unda pervenit. Prolatas namque reliquias leniter lambens non ideo a sinu terrae protulit, ut in gurgitis sui procella dimergeret, sed ob gloriosa devotione intra ambitum basilicae ceteris martyribus sepulturae praeciperet (-it m.pr.) sociari. Cuius translationem a sanctae recordationis Domiciano Genavensi et Grado Agustanę urbis vel Protasio, tum temporis huius loci epo (epi a.c.), caelebratam recolentes cotidiana devotione et laudibus frequentamus, adiuvante domino nostro Iesu Christo filio tuo (f.t. del.) qui tecum (te del.) ^{patre et spiritu sancto} vivit et regnat in saecula seculorum. Amen.

Explicit passio sancti Mauricii cum sociis suis.

Incipit passio sanctorum Thebeorum.

1 Diocletianus, quondam Romanus rei publicę princeps, cum ad imperium [totius orbis] fuisset electus aliquasque provincias perturbari quorumdam presumptione perspiceret, ad consortium imperii vel laboris olim sibi commilitonem Herculium Maximianum Cesarem fecit eumque contra Amandum et Helianum, qui in Bagaudarum loco praesumptione servili proelia commoverant, ad Gallias destinavit. Cui ad supplementum exercitus legionem Tebeorum ex orientalibus militibus ire praecepit. Quę legio sex milia sexcentos sexaginta sex viros validos animis et instructos armis antiquorum Romanorum habebat exemplo. Hi igitur milites Christiane religionis ritum orientali traditione susceperant a Iherosolimitane urbis epo fideique sacre virtutem armis omnibus praeponebant. Ad urbem quippe Romanam itinere attingentes eandem Christianitatis fidem, quam acceperant, apud beatum Marcellinum, praedicte Romane urbis pontificem, confirmantes ut ante gladio interirent quam sacram fidem Christi, quam acceperant, violarent. Recepti igitur a Diocletiano Cesare iubentur, ut post Maximianum collegam itinere, quo ceperant, Gallias tenderent.

2 Maximianus Cesar, usu quidem militię bellis aptus sed idolorum precipuus cultor, furens animo, avaritia anxius, operę crudelis, libidini deditus ceteris viciis obsessus potestatem imperialem nimia crudelitate pollueret. In Galliam properans ad Alpium properans (del.) ^{Penniarum ad}itum pervenit. Transmeantibus iter Alpium post arduam et horridam viam subita ęqualis loci campestris occurrit grata planicies. Quo in loco oppidum factum est, quod irrigua Octodorum nomen accepit, circa [quod aut irrigua fluminibus prata et agrorum] fertilis cu^ltura protenditur, [praecipue] deinde Rodani fluminis validus cursus [offertur] nando meat. [qui mole sua leniter fluens regionis ipsius gratiam propria amoenitate commendat]. Transcensis igitur Alpibus Maximianus Cęsar Octodorum venit ibique sacrificaturus idolis suis convenire exercitum iussit atroci proposita iussione ut per aras demonibus consecratas iurarent coequalibus sibi animis contra Bagaudarum turbas esse pugnandum, christianos vero velut inimicos diis suis ab omnibus persequendos. Quod cum pervenit primum ad noticiam Tebaidę legionis preteriens Octodorense oppidum ad locum, cui Agaunum nomen est, celeriter properavit, ut octo milium spacio ab Octodorum separata necessitatem comitendi sacrilegii preteriret. [Acaunum accolae interpretatione Gallici sermonis saxum dicunt]. Quo in loco ita vastis rupibus Rodani fluminis cursus artatur, ut commeandi facultate subtracta constratis pontibus viam fieri itineris necessitas imperaret, undique tamen imminentibus saxis parvus quidem tamen, sed amenus et inriguus fontibus campus includitur, ubi fessi milites legionis Thebeę post laborem tanti itineris residebant. O quanta reverentia excolendus est sacer ille locus [Acaunensium], in quo tot pro Christo martirum milia ferro Cesaris puniuntur!

3 Maximianus Cesar, dum ad sacramenta superius commemorata cunctos in exercitu suo cogeret, agnovit prętergressam, ut diximus, legionem. Subito iracundie furore completus satellites mittit, ut legionem ad sacramentorum suorum sacrilegia revocarent. Erat in eadem legione primicerius Mauricius et signifer Exuperius et Candidus senator, qui ita commilitonibus suis preerant, ut amore divinitatis pocius quam terrore militari obedienti praeciperent, viri in rebus bellicis strenui et virtutę nobiles, sed fide in deo nobiliores. Erga imperatorem fortitudine, erga Christum devotione certabant. Evvangelici precepti sub armis custodes reddebant quę dei erant deo, et quę Cesaris erant, Cesari restituebant. Requirunt itaque quid Maximianus Cesar ira dictante mandasset. Dictum [ab] est eis, quod Cesar iuberet, milites omnes immolare hostias, libare sacrificia et sacramenta fanatici ordinis attrectare, iubere Cęsarem, ut legio festinanter reverteretur et ad commilitonum se preparare exemplum. Tunc hii qui praeerant legioni miti affatu dederunt responsum, ob hoc transgressos esse Octodorum, quia iam fama ad eos muta mina (?) sacrificiorum ordine pervenisset, fas sibi visum esse, ne demonum aris Christiani contaminari viderentur, [esse sibi in animo] deum vivum colere et traditam orientali more religionem usque ad finem vitę perhenniter custodire, [ad bellorum usum paratam legionis esse virtutem, ad committenda vero sacrilegia, sicut Cęsar precepit, Octodorum non redire.]

4 Reversi itaque satellites nuntiant obstinatos esse animos legionis nec velle praeceptis imperatoris obedire. Tunc Maximianus Cesar iracundię nimietate succensus ad hanc vocem subito furore prosilivit dicens: "Ergo milites mei imperatoria precepta et sacrorum meorum ordinem spernunt! Statuenda esset vindicta pubplica, etiam si tantum maiestatem regiam contempnere voluissent; iungitur despectui meo celestis iniuria et mecum pariter religio Romana contempnitur. Senciat contumax miles non solum mihi sed etiam diis meis dare posse vindictam; iam [nunc] fidissimorum meorum turba festinet, decimum quemque morti funesta sors prebeat, discant equalem necem quos ordo premiserit moriendi, qualiter Maximianus vel sibi vel diis suis hac servitute dederit ultionem!"

5 Post hanc vocem ab apparitoribus iussione infausta discurritur, ad legionem velociter properatur, crudelia praecepta reserantur. Traduntur neci quos ordo repperit numerandi, leti percussoribus cervices prebent solaque inter eos erat de gloriosa mortis acceleratione contencio. Perfecto itaque scelere ut Octodorum legio redeat iubetur. Tunc Mauricius primicerius paululum a satellitibus regiis segregatus convocat legionem et hac oratione sanctiore alloquitur: "Gratulor enim virtuti vestrę, commilitones optimi, quod amore religionis nullam vobis Cesaris praeceptum attulit formidinem; gaudentibus quodam modo animis tradi ad necem gloriosam commilitones vestros vidistis, quibus timui ne quisquam, quod armatis facile est, specie defensionis, beatissimis funeribus manus obviam afferre temptaret! Iam mihi ad unius rei interdictum Christi nostri parabatur exemplum, qui exemptum vagina apostoli gladium proprię vocis iussione recondit, docens maiorem armis omnibus Christiane confidentie esse virtutem. Hic deus Christus plane mentes vestras manusque prohibuit, ne quisquam divino operi mortalibus dextris obstitisset. Quin immo ut cepti operis fidem perhenni religione complerent! Hactenus exempla sacra inserta codicibus legebamus; iam nos per nosmet ipsos quos sequi deberemus aspeximus. Ecce vallatus sum commilitonum meorum corporibus, quos de latere meo funestus satelles abstraxit, aspersus sum cruore sanctorum et [sacri] sanguinis reliquias vestibus meis porto et dubito eorum sequi necem, quorum gratulans admiror exemplum? Non magnopere curandum est, quid imperator iubeat, qui sorte mihi mortalitatis ęqualis est. Si habere aliquid virium imperatoria praecepta potuissent, circa beatissimorum trium puerorum corpora regis Persarum valuisset incendium nec contempnere ora leonum lacu clausus propheta evadere potuisset. Sacramenta olim dedisse nos memini quod contemptu lucis istius et desperatione vitę defensare rem publicam deberemus; iam nunc promisi mei corporis vilitatem et spopondi hanc imperatori fidem nec tamen mihi ullus tunc regna cęlestia promittebat. Quid Christo spondente faciendum est, si hoc potuimus militię devotione promittere? Quin immo, fortissimi commilitones, olim devotas animas sudamus preciosissime passioni, sit nobis virilis animus, fides inviolata permaneat! Iam cerno ante tribunal Christi stantes eos quos neci paulo ante satelles regius deputavit; illa vero gloria est, quę ęternitatem beatam vitę huius (animo del.) ^brevitate mercatur. Equales omnes animo, una voce responsum satellitibus demus, id nuntia: "Milites quidem, Cesar, tui sumus et ad defensionem rei publicę Romana arma suscepimus nec umquam desertores bellorum aut proditores milicię fuimus aut ignavię tuę formidinis meruimus subire flagitium. Tuis etiam obtemperemus preceptis nisi instituti legibus christianis demonum cultus et aras semper pollutas sanguine vitaremus. Comperimus precepisse te, [ut] aut sacrilegiis pollui Christianos aut dedenis interfectis nos velle terreri. Non inquiras longius latitantes, nos omnes Christianos cognosce esse; habebis potestati tuę subdita omnium corpora, acustorem vero suum respicientes Christum animas non tenebis." Hęc [sicut] vir sanctus dixerat, probatur assensio legionis et Cesari per satellites nuntiatur.

6 Tunc ille presenti precepit iussione, ut iterum decimum renovatę crudelitatis ordo consumeret. Post hanc vocem ad legionem velociter propera, crudelia praecepta peraguntur, reliqui vero ut Octodorum redeant iubetur. Tunc Exuperius, quem ante principem vel campidoctorem superius memoravi, correptis legionis suę signis hac circumstantes oratione confirmat: "Tenere me, commilitones optimi, secularium quidem bellorum signa perspicitis, sed [non ad hęc arma provoco], non ad hęc bella animos vestros virtutemque cohortor; aliud nobis genus eligendum est preliorum, non per hos gladios potestis ad regna celestia properare. Robur nobis opus est animorum; invicta defensio [est] fidem quam promisimus deo, in ultimis custodire. Iam de commilitonum nostrorum gloria, quam divino cernebamus obtentu, -super est, ut victori deo gratias agamus - gloriosus vir Mauricius est locutus, ego vobis victoriam plenam, si Christo creditis, repromitto. Proiciant dexterę nostrę arma ista cum signis militaribus, praestabit hoc Christus, ut mox in ipso cęlesti, sicut promittitur, regno alia vobis Exuperium vestrum videatis signa monstrare. Vadat quin immo funestus satelles et hęc truculento regi nuntiet: "Milites sumus, imperator, tui, sed tamen servitutem liberi confitemur dei. Tibi miliciam debemus, illi innocentiam. A te stipendium laboris accepimus, ab illo vitę exordium sumpsimus. Sequi imperatorem in hoc nequaquam possumus. [ut auctorem nostrum negemus deum, auctorem vero velis nolis tuum. Non nos adversum te imperator armavit ipsa, quę fortissima est in periculis, desperatio. Tenemus arma et non resistimus, quia mori magis quam occidere volumus, et innocentes interire quam noxii vivere praeoptamus. Si quid in nos ultra statueris, igni, tormento, ferro subici parati sumus, Christiani sumus, persequi Christianos non possumus.] Inexuperabiles animos legionis istius [Caesar] cognosce; tela proicimus; exarmatas quidem dextras satelles tuus, sed armatum fide catholica pectus inveniet. Occide, prosterne, secandas gladiis percussoribus cervices praebemus intrepidi; hęc nobis iocundiora sunt, dummodo quia te cum sacrilegiis tuis contempnimus, ad regna iam nunc cęlestia properamus." Flagrabat enim iam tunc in beatissimis viris gloriosus ardor martyrii. Hec mandata legionis remeans ad Maximianum Cesarem satelles nuntiat.

7 At ille, quasi nichil iteratum fuisset scelus perpetratum, ire propere exercitum iubet et circumfundi legionem imperat nullumque de tanto sanctorum exercitu precepit relinqui. Ventum itaque est. Circumsistit beatam legionem turba carnificum, omnes sine discretione perimebantur, lanianturque corpora et devotas deo animas fideli mortis professione commendant. Operta est terra illic procumbentibus in morte corporibus iustorum, fluxeruntque preciosi sanguinis rivi. Quę umquam rabies absque bello tanta humanorum corporum stragem dedit, que [feritas ex sententia sua tot simul perire vel reos feriri iussit! Ne iusti punirentur multitudo non obtinuit, cum inultum esse soleat quod multitudo delinquit. Hac igitur crudelitate inmanissimi tyranni confectus est sanctorum populus, qui] contempsit rem presentium ob spem futurorum. Sic interfecta est illa plane angelica legio, que ut credimus cum illis angelorum legionibus iam conlaudat [semper] deum in celis. Peracta tandem cede in omnes sanctorum percussores preda dividitur. Namque Maximianus facultatum dederat, ut, qui legionis illius militem iugulasset, interempti spoliis uteretur. Divisa igitur omnium preda ad vescendum epulandumque victrix turba consedit.

8 Interea veteranus quidam ultime ętatis senex fatigatus, nomine Victor, qui nec legionis eiusdem fuit neque miles ad contaminatum cedibus locum itineris necessitate conductus est. Qui dum ad epulas pro ętatis veneratione ab omnibus rogaretur, requirere cepit, quęnam causa esset leticię, quod inter tot corpora interemptorum gaudentes exultantesque possent milites epulari. Dictum est a quodam, quod legio Christianę studio legis cerimonias Romanas cultumque deorum pariter cum imperatoriis iussionibus contempnere voluisset dataque neci esset, ut discipline militaris traditus ordo severius teneretur. Tunc Victor alte vocis gemitum trahens graviterque suspirans detestatus convivas detestatusque convivium exclamat: "Heu me, qui per tot annorum spacia ad hanc legionem [militiam ad hanc infelicem ętatem perveni et in hac legione] militare non merui; ut bene inter tales gloriosę mortis honore donatus finem vitę invenire potuissem! Saltim si commilito indignus eram vel me ante hanc horam viandi necessitas detulisset, ut senilis pectoris cruor tantorum virorum victimis misceretur, obtuleram corpus hoc neci, dummodo tantę laudis consortio non carerem." Talia dicente profana statim turba vallavit, quem utrum Christianus esset respondere minaciter iubet.

9 At ille, paululum oculos ad cęlum erigens, [talia] percunctantibus sermone respondit: "Longus me vivendi usus ad hanc, quam videtis, perduxit ętatem. Quecumque in hoc mundo aguntur, aut studium repperit aut rerum volubilitas angit aut varius semper casus infestat; quodcumque volumus, optamus, scimus et cupimus, totus mundus caligini submersus tenebris circumfluentibus latet, nisi nobis aut viam Christus ostenderit aut lumen Christus effulserit. Quod ego fideli mente perpendens utinam ultimo contester affatu! Quod si me ad tempus paulo ante trucidatę legionis itineris necessitas detulisset, conviviis vel epulis vestris horum funerum consortium pretulissem. Sed etiam nunc prestabit hoc Christus, ut Christianum me vel post professionem [meam] transire ulterius per beata funera non sinatis." Hęc eo loquente subita percussoris obtruncat insania. Ita vir sanctus celeri confessione et consortium [sanctorum] meruit, ceterisque martyribus in eo loco sicut morte ita est honore coniunctus.

13 Hęc nobis tantum de numerosa ista multitudine martyrum comperta sunt nomina beatissimorum, [id est] Mauricii, Exuperii, Candidi, Innocencii atque Victoris; cetera vero nomina nobis incognita, sed in libro vitę sunt scripta.

14 Nam et ^ex eadem legione fuisse dicuntur etiam illi martyres Ursus et Victor, quos Salodoro [passos] fama confirmat. Salodorum vero castrum est super Ara flumine non longe a Reno positum.

15 Neque illud silendum est, quem deinde Maximianus in progressum exitum consecutus sit. Cum dispositis insidiis genero suo Constantino, tunc regnum tenenti, morte moliretur, deprehensus dolo illius apud Massiliam captus nec multo post strangulatus teterrimoque [hoc] supplicio affectus impiam vitam digna morte finivit.

16 At vero beatissimorum Agaunensium martyrum corpora post multos passionis annos sancto Teodoro illius loci [episcopo] revelata traduntur. In quorum honore cum extrueretur basilica, quę vastę tunc adiuncta rupi uno tantum latere adclinis iacebat, sed nunc iubente preclaro meritis Ambrosio, loci illius abbate, denuo ędificata reclinis esse dinoscitur.

20 Neque enim hoc omittendum est, quod per longum temporis tractum beati Innocentii martyris membra Rodanus revelavit. Iugi enim illuvię vicinum in se cespitem vergens religiosa quadam soli pernicię ad sepulturam martyris famulatrix unda pervenit. Prolatas namque reliquias leniter lambens non ideo a sinu terrę protulit, ut in gurgitis sui procellam demergeret, sed ut ob gloriosi martyris devocionem intra ambitum basilicę cęteris martyribus sepultura preciperet sociari. Cuius translationem a sanctę recordationis Domitiano Genevensi et Grato Augustane urbis vel Prothasio, tunc [temporis] illius loci epo, celebre recolentes cotidiana devotione et laudibus frequentamus.

Quid miraculi tunc apparuerit nequaquam tacendum putavi:

17 Accidit ut inter reliquos artifices, qui invitati convenisse ad hoc opus videbantur, quidam esset aurifex [adesset] quem adhuc gentilem esse constaret. Hic cum dominico die, quo ceteri ad expectanda diei eius[dem] festa abscesserant, in eadem domo, in qua artem agebat, solus substitisset, in illo secreto subito mane ab astantibus sanctis hic idem aurifex rapitur atque ad pęnam vel ad supplicia distenditur, et visibiliter turbam martyrum cernens, verberatur etiam et increpatur, quod vel die dominico ecclesię solus deesset, vel illud opus sanctum suscipere gentilis auderet. Quod ideo misericorditer a sanctis factum constitit, ut aurifex ille consternatus et territus esset et salutare sibi nomen posceret statimque Christianus effectus est.

18 [Neque illud in sanctorum miraculis praetermittam, quod per eadem loca omnibus notum est:] Materfamilias Quinti, egregii atque honorati viri, cum ita paralisi fuisset obstricta, ut etiam ei pedum usus negaretur, a viro suo ut illuc per multum itineris spacium deferretur poposcit. Quo cum pervenisset, sanctorum martyrum basilice famulantium manibus illata pedibus ad diversorium rediit ac sanitate mortuis restituta membris miraculum suum ipsa circumtulit.

19 Hęc duo tantum miracula passioni sanctorum inserenda credidi. Cęterum satis multa sunt, quę vel in purgatione demonum vel instauratione claudorum aut sanitate febrium ceterisque infirmitatibus cotidie illic per servos suos virtus domini operatur. Quę multa narrarentur, si per singula scriberentur. Tamen fidelium cordibus absque lectione cognita esse noscuntur, quę quanta et qualia miracula illic per sanctos suos ad honorem et gloriam nominis sui dominus operari non desinit. Pro eo ipso die noctuque psalmorum hymnorumque decantatio non desistit, quę iubente sancto et preclaro Christi martyre, Sigismundo rege est instituta et usque hodie deo protegente est conservata. Et propterea illic degentes mente et ore deo debitas incessanter laudes reboant, cui est honor et gloria, imperium et potestas per omnia secula seculorum. Amen.

[Incipit vita sancte Tecle]

Incipit passio sanctorum Mauricii atque sociorum eius.

1 Dioclitianus, quondam Romanae rei publicae princeps (principis m.pr.), cum ad imperium totius orbis fuisset electus omnesque provincias turbari quorundam praesumtione perspiceret, ad consortium imperii vel laboris olim sibi commilitonem Herculium Maximianum Caesarem fecit eumque contra Amandum et Elianum, qui in Bagaudarum non ^minima praesumtione servili^a arma commoverant, ad Galliam destinavit. Cui ad supplementum exercitus legionem Thebeam ex orientalibus militibus ire praecepit. Quę legio sex milia sexcentos sexaginta sex viros validos animis et instructos armis antiquorum Romanorum habebat exemplo. II Hi igitur milites Christianae religionis ritum orientali traditione susceperant a Hierosolimitane urbis epo fideique sacrę virtutem armis omnibus praeponebant. Ad urbem quippe Romanam itinere adtingentes eandem Christianitatis fidem, quam acceperant, apud beatum Marcellinum, praedicte Romanę urbis pontificem, confirmantes, ut ante gladio interirent quam sacram fidem Christi, quam acceperant, violarent. Recepti igitur a Dioclitiano Caesare iubentur, ut post Maximianum collegam itinere, quo caeperant, Gallias tenderent.

2 Maximianus Cęsar, usu quidem militiae bellis aptus sed idolorum specialis cultor, ferus animo, avaritia crudelis, libidini deditus caeterisque vitiis obsessus severitatem imperatoriam nimia crudelitate polluerat. In Galliam properans ad Alpium Penninarum (App- m.pr.) aditum venit. Transmeantibus iter Alpium post arduam et horridam viam subito aequalis loci campestris occurrit grata planities. Quo in loco oppidum factum est, quod Octodorus nomen accepit, circa quod [aut] irrigua fluminibus prata aut agrorum fertilis cultura porrigitur, [praecipue m.pr.eras.] deinde R^hodani fluminis validus cursus offertur, [qui mole sua leniter fluens regionis ipsius gratiam propria amoenitate commendat]. IIII Transcensis igitur Alpibus Maximianus Caesar Octodorum venit ibique sacrificaturus idolis suis convenire exercitum iussit atroci proposita iussione ut per aras dęmonibus consecratas iurarent coequalibus sibi animis contra Bagaudarum turbas esse pugnandum, christianos vero velud inimicos diis suis ab omnibus persequendos. Quod ubi primum pervenit ad notitiam Thebeę legionis praeteriens Octodorense oppidum ad locum, cui Acauno (Acanno a.c.) nomen est, caeleriter properavit, ut octo milium spatio ^ab Octodoro separata necessitatem committendi sacrilegii praeterisset. [Acaunum accolae interpretatione Gallici sermonis saxum dicunt]. Quo in loco ita vastis rupibus Rodani fluminis cursus artatur, ut commeandi facultate subtracta constratis pontibus viam fieri itineris necessitas imperaret. Undique tamen inminentibus saxis parvus quidem sed amęnus irriguis fontibus campus includitur, ubi fessi milites legionis Thebeae post laborem tanti itineris resederunt. O quanta reverentia excolendus est sacer locus iste, in quo tot pro Christo martyrum milia ferro Caesaris puniuntur!

3 V Maximianus Caesar, dum ad sacramenta superius memorata cunctos in exercitu suo cogeret, agnovit praetergressam, ut diximus, legionem. Subito iracundię furore completus satellites mittit, ut legionem ad sacramentorum suorum sacrilegia revocarent. Erat in eadem legione primicerius Mauricius et signifer Exuperius et Candidus senator, qui ita commilitonibus suis praeeraⁿt, ut amore potius divinitatis quam terrore militari oboedienda praeciperent, viri in rebus bellicis strenui et virtute nobiles, sed fide in deo nobiliores. Erga imperatorem fortitudine, erga Christum devotione certabant. Evangelici praecepti sub armis custodes reddebant quę dei erant deo, et quae Caesaris Caesari restituebant. VI Requirunt itaque quid Maximianus Caesar ira dictante mandasset. Dictum ab his est, quod Caesar iusserat, milites omnes immolasse ^hostias, libasse sacrificia et sacramenta fanatici ordinis praebuisse; iubere Caesarem, ut legio festinanter revertens ad commilitonum se praepararet exemplum. Tunc hi qui praeerant legioni miti affatu dederunt affatu (del.) ^responsum, ob hoc transgressi Octodorum, quia iam fama ad eos sacrificiorum ordine pervenisset, fas sibi visum esse, ne dęmonum aris Christiani contaminari viderentur, [esse sibi in animo] deum vivum colere, traditam orientali more religionem usque ad diem vitae perenniter custodire, ad bellorum usum paratam legionis esse virtutem, ad committenda vero sacrilegia, sicut Caesar praecepit, Octodorum non redire.

4 Reversus itaque satelles nuntiat obstinatos esse animos legionis nec velle praeceptis imperatoriis oboedire. VII Tunc Maximianus Caesar iracundiae nimietate succensus ad hanc vocem subito furore prosilivit dicens: "Ergo milites mei imperatoria praecepta et sacrorum meorum ordinem spernunt! Sanctiendum erat vindicta publica etiam si tantum maiestatem regiam contempnere voluissent; iungitur despectui meo caelestis iniuria et mecum pariter religio Romana contempnitur. Sentiat contumax miles me non solum mihi sed etiam diis meis dare posse vindictam; iam [nunc] fidissimorum meorum turba festinet, decimum quemque morti funesta sors praebeat, discant aequalem necem quos ordo praemiserit moriendi, qualiter Maximianus vel sibi vel diis suis ac severitate dederit ultionem!"

5 VIII Post hanc vocem apparitoris iussio infausta porrigitur, ad legionem velociter properatur, crudelia praecepta reserantur. Traduntur neci quos ordo repperit numerandi, lęti percussoribus cervices praebent solaque inter eos erat de gloriosę mortis occupatione contentio. Perfecto itaque scelere ut Octodorum legio redeat iubetur. Tunc Mauricius primicerius paululum a satellitibus regiis segregatus convocat legionem et hac oratione sanctiores alloquitur: "Gratulor virtuti vestrae, commilitones obtimi, quod amore religionis nullam vobis Caesaris praeceptum attulit formidinem; gaudentibus quodammodo animis tradi ad necem gloriosam commilitones vestros vidistis, quibus timui ne quisquam, quod armatis facile est specie defensionis, beatissimis funeribus manus obviam afferre temptaret! Iam mihi ad huius rei interdictum Christi nostri parabatur exemplum, qui exemptum vagina apostoli gladium proprię vocis iussione recondit, docens maiorem armis omnibus Christianę confidentiae esse virtutem. Hic deus Christus plane mentes vestras manusque prohibuit, ne quisquam divino operi mortalibus dextris obstitisset. Quin immo coepti operis fidem perenni religione complerent! VIIII Actenus exempla sacris inserta codicibus legebamus; iam nunc per nosmet ipsos quos sequi deberemus aspeximus. Ecce vallatus sum commilitonum meorum corporibus, quos de latere meo funestus satelles abstraxit, aspersus sum cruore sanctorum et [sacri] sanguinis reliquias vestibus meis porto et dubito eorum sequi necem, quorum gratulans admiror exemplum? Et vacat cogitare quid imperator iubeat, qui sorte mortalitatis aequalis est. Si habere aliquid virium imperatoria praecepta potuissent, circa beatissimorum trium puerorum corpora regis Persarum valuisset incendium nec contempnere ora leonum lacu clausus evadere potuisset propheta. Sacramenta olim dedisse nos memini quod contemptu lucis istius et desperatione (despectione p.c.) vitae defensare rem publicam deberemus; X iam tunc promisi (promissi m.pr.) mei corporis vilitatem et spopondi hanc imperatoribus fidem nec tamen mihi ullus tunc regna caelestia promittebat. Quid Christo spondente faciendum est, si hoc potuimus militiae devotione promittere? Quin immo, fortissimi commilitones, olim devotas animas subdamus pretiosissimae passioni, sit nobis virilis animus, fides inviolata permaneat! Iam cerno ante tribunal Christi stantes eos quos neci paulo ante satelles regius deputavit; illa vera gloria est, quae aeternitatem beatam vitae huius brevitate mercatur. XI Aequales omnes animo, una voce responsum satellitibus damus, id nuntia: "Milites quidem, Caesar, tui sumus et ad defensionem rei publicae Romana arma suscepimus nec umquam aut desertores bellorum aut proditores militiae fuimus aut ignaviae formidinis meruimus subire flagitium. Tuis etiam obtemperaremus preceptis nisi instituti legibus christianis daemonum cultus et aras semper pollutas sanguine vitaremus. Comperimus precepisse te, [ut] aut sacrilegiis pollui Christianos aut dedenis interfectis nos terrere velle. Non inquiras longius latitantes, nos omnes Christianos esse cognosce; habebis potestati tuae subdita omnium corpora, auctorem vero suum respicientes Christum animas non tenebis." Haec [sicut] vir sanctus dixerat, legionis probatur assensio et Cesari per satellites nuntiatur.

6 Presenti precepit iussione, ut iterum decimum renovate crudelitatis ordo consumeret. Post hanc vocem ad legionem velociter properatur, crudelia precepta peraguntur, reliqui vero ut Octodorum redeant iubetur. Tunc Exuperius, quem ante principem vel campiductorem superius memoravi, correctis legionis suae signis hac circumstantes oratione alloquitur: "Tenere me, commilitones optimi, sęcularium ^quidem bellorum signa perspicitis, sed non ad hęc arma provoco, non ad hęc bella animos vestros virtutemque cohortor; aliud nobis genus eligendum est proeliorum, non per hos gladios potestis ad regna cęlestia properare. Robur nobis opus est animorum; invicta defensio [est] fidem quam deo promisimus, in ultimis custodire. Iam de commilitonum nostrorum gloriam eam, qui divino cernebat obtutu gloriosus vir Mauricius est locutus, ego vobis victoriam plenam, si Christo creditis, repromitto. Proiciant dexterę nostrae arma ista cum signis militaribus, prestabit hoc Christus, ut mox in ipso celesti, sicut promittitur, regno alia vobis Exuperium vestrum videatis signa monstrare. Vadat quin immo funestus satelles et hęc truculento (-i a.c.) regi nuntiet: "Milites sumus, imperator, tui, sed tamen servitutem liberi confitemur deo. Tibi militiam debemus, illi innocentiam. A te stipendium laboris accepimus, ab illo vitę exordium sumpsimus. Sequi imperatorem in hoc non possumus, ut auctorem nostrum negemus deum, auctorem velis nolis tuum. Non nos adversum te, imperator, armavit ipsa, quę fortissima est in periculis, desperatio. Tenemus arma et non resistimus, quia mori magis quam vivere parati sumus, et innocentes interire quam noxii vivere preobtamus. Si quid in nos ultra statueris, igni tormento ferro subici parati sumus: Christiani sumus, persequi Christianos non possumus. Inexuperabiles legionis istius animos [Caesar] agnosce; tela proicimus; exarmatas quidem dexteras satelles tuus, [sed] armatum fide catholica pectus invenit. Occide, prosterne, secandas gladiis percussoribus (persecut- a.c.) cervices praebemus intrepidi; hec nobis iucundiora sunt, dummodo quia te cum sacrilegiis tuis contempnimus, ad regna iam nunc celestia properemus." XII Flagrabat enim iam tunc in beatissimis viris martyrii gloriosus ardor. Hec mandata legionis remeans ad Maximianum Cęsarem satelles nuntiat.

7 At ille, quasi nihil iteratim fuisset scelus perpetratum, ire propere exercitum iubet et circumfundi imperat legionem nullumque de tanto sanctorum exercitu praecepit relinqui. Ventum itaque est et circumsistit beatam legionem turba carnificum, omnis aetas sine discretione perimitur lanianturque beata corpora et devotas deo animas fideli mortis professione commendant. Operta est terra illic procumbentibus in morte corporibus iustorum, fluxeruntque pretiosi sanguinis rivi. Quę umquam rabies absque bello tantam humanorum corporum stragem dedit, [quae feritas ex sententia sua tot simul perire vel reos iussit! Ne iusti punirentur multitudo non obtinuit, cum inultum esse soleat quod multitudo delinquit. Hac igitur crudelitate immanissimi tyranni confectus est ille sanctorum populus,] quę contempsit rem praesentium ob spem futurorum. Sic interfecta est illa plane angelica legio, quę ut credimus cum illis angelorum legionibus iam conlaudant deum in celis. Peracta tandem cede inter omnes sanctorum percussores praeda dividitur. Namque Maximianus facultatem dederat, ut, si quisque legionis illius militem iugulasset, interemptor eius spoliis uteretur. Divisa igitur omnium praeda ad vescendum ępulandumque victrix turba consedit.

13 Hec nobis tantum de numerosa ista multitudine martyrum conperta sunt nomina beatissimorum Mauricii, Exsuperii, Candidi atque Victoris; caetera vero nomina nobis incognita, sed in libro vitae sunt scripta.

14 Nam et ex eadem legione fuisse dicuntur Ursus Victor, quos Salodorum passos fama confirmat. Salodorum vero castrum est super Arola flumine non longe a Reno positum.

15 Neque illud silendum, quem deinde Maximianus progressus exitum consecutus est. Cum dispositis insidiis genero suo Constantino, tunc regnum tenente mortem moliretur, deprehensus dolo illius apud Massiliam captus impiam vitam morte finivit.

16 At vero beatissimorum martyrum corpora post multos passionis annos sancto Teodoro, illius loci epo, revelata traduntur. In quorum honore cum strueretur basilica, quę vastę tunc adiuncta rupi uno tantum latere acclinis iacebat, sed nunc iubente preclaro meritis Ambrosio, loci illius abbate, denuo edificata reclinis esse dinoscitur.

20 Neque enim hoc omittendum est, quod per longum temporis tractum beati Innocentis martyris menbra Rodanus revelavit. Iugi enim illuvię vicinum in se cespitem vergens religiosa quadam soli pernicie ad sepulturam martyris famulatrix unda pervenit. Prolatas namque reliquias leniter lambens non ideo a sinu terrę protulit ut in gurgitis sui procellam demergeret, sed ob gloriosam devotionem intra ambitum basilicę cęteris cum martyribus sepultura praeciperet sociari. Cuius translationem a sanctę recordationis Domiciano Ienevense et Grato Agustanę urbis vel Protasio tunc temporis illius loci eps cęlebratam recolentes cotidiana devotione et laudibus frequentamus.

Quid miraculi tunc aparuerit, nequaquam tacendum putavi:

17 Accidit ut inter reliquos artifices, qui invitati convenisse ad hoc opus videbantur, quidam esset aurifex, quem adhuc gentilem esse constaret. Hic cum dominico die, quo ceteri ad expectanda diei eius festa abscesserant, in eadem domo, in qua artem agebat, solus substitisset, in illo secreto subito mane ab adstantibus sanctis hic idem aurifex rapitur atque ad poenam vel ad supplicia distenditur, et visibiliter turbam martyrum cernens verberatus etiam increpatur, quod vel die dominico ecclesię solus deesset, vel illud opus sanctum suscipere gentilis auderet. Quod ideo misericorditer a sanctis factum constitit, ut aurifex ille consternatus et territus salutare sibi nomen posceret. Statimque Christianus effectus est.

18 Neque illud in sanctorum miraculis praetermittam, quod per eadem loca omnibus notum est: Materfamilias Quinti, egregii atque honorati viri, cum ita paralisi fuisset obstricta, ut [ei] etiam pedum usus negaretur, a viro suo ut illic per multum itineris spatium deferetur poposcit. Quo cum pervenisset sanctorum martyrum basilice famulantium manibus inlata pedibus ad diversorium rediit ac sanitati de premortuis restituta membris [nunc] miraculum suum ipsa circumtulit.

19 Hęc devota tantum miracula passioni sanctorum inserenda credidi. Ceterum satis multa sunt, quę vel in purgatione demonum vel in restauratione claudorum aut sanitate febrium ceterisque infirmitatibus cotidie illic per servos suos virtus domini operatur, quę multa narranda sunt, si per singula scribantur. Tamen fidelium cordibus absque lectione cognita esse noscuntur, quę, quanta et qualia miracula illic per sanctos suos ad honorem et gloriam nominis sui dominus operari non desinit. Pro eo ipso die noctuque psalmorum hymnorumque decantatio non desistit, quę iubente sancto et preclaro Christi martyre, beato Sigismundo rege, est instituta et usque hodie deo protegente est conservata. Propterea illic laudes dei canentes ore persolvunt illi, cui est onor et gloria, imperium et potestas per omnia saecula saeculorum. Amen.

Explicit passio ^sancti Mauricii sociorumque eius.

[Incipit passio sanctorum martyrum Donatiani et Rogatiani]

Incipit passio sanctorum martyrum Mauricii, Exuperii, Candidi atque Victoris cum sociis eorum.

1 Temporibus Diocletiani, quondam Romanę rei publicae principis, cum ad imperium totius orbis fuisset electus omnesque provincias turbari quarumdam praesumptione perspiceret, ad consortium imperii vel laboris olim sibi commilitonem Herculium Maximianum Caesarem fecit eumque contra Amandum et Elianum, qui in Bagaudarum nomen praesumptione servili arma commoverant, ad Gallias destinavit. Cui ad suplementum exercitus legionem Thebeam ex orientalibus militibus ire praecepit. Quae legio sex milia sexcentos sexaginta viros validos animis et instructos armis antiquorum Romanorum habebat exemplo. Hi igitur milites Christianae religionis ritum ex orientali traditione susceperant a Ierusolimitanae urbis epo fideique sacrae virtutem armis omnibus praeponebant. Ad urbem quippe Romam itinere attingentes eandem Christianitatis fidem, quam acceperant, apud beatum Marcellinum, praedicte Romanę urbis pontificem, confirmantes, ut ante gladio interirent quam sacram fidem Christi, quam acceperant, violarent. Recepti igitur a Diocleciano Caesare iubentur, ut post Maximianum collegam itinere, quo caeperant, Gallias tenderent.

2 II Maximianus Caesar, usu quidem miliciae bellis aptus sed idolorum specialis cultor, ferus animo, avaricia crudelis, libidini deditus ceterisque vitiis obsessus serenitatem imperatoriam nimia crudelitate polluerat. In Galliam properans ad Alpium Appenninarum aditum venit. Transmeantibus iter Alpium post arduam et horridam viam subito aequalis loci campestri occurrit grata planities. Quo in loco oppidum factum est, quod Octodorus nomen accepit, circa quod [aut] sunt inrigua fluminibus prata, [aut] agrorum fertilitas cultura porrigitur, praecipuae deinde Rodani fluminis validus cursus offertur, [qui mole sua leniter fluens regionis ipsius gratiam propria amoenitate commendat]. Transcensis igitur Alpibus Maximianus Caesar Octodorum venit ibique sacrificaturus idolis suis convenire exercitum iussit atroci proposita iussione ut per aras demonibus consecratas iurarent coaequalibus sibi animis contra Bagaudarum turbas esse pugnandum, christianos vero velut inimicos diis suis ab omnibus persequendos. Quod ubi primum pervenit ad noticiam Thebaidę legionis praeteriens Octodorense oppidum ad locum, cui Agauno nomen est, celeriter pervenit, ut octo milium spatio ab Octodoro separata necessitatem committendi sacrilegii praeteriret. [Acaunum accolae interpretatione Gallici sermonis saxum dicunt]. Quo in loco ita vastis rupibus Rodani fluminis cursus artatur, ut commeandi facultate subtracta constratis pontibus viam fieri itineris necessitas imperaret. Undique tamen imminentibus saxis parvus quidem sed amenus irriguis fontibus campus includitur, ubi fessi milites legionis Thebeae post laborem tanti itineris resederant. O quanta reverentia excolendus est sacer locus iste, in quo tot pro Christo martyrum milia ferro Caesaris puniuntur!

3 III Maximianus Cesar, dum ad sacra superius memorata cunctos in exercitu suo cogeret, agnovit praetergressam, ut diximus, legionem. Subito iracundiae furore completus satellites mittit, ut hii legionem ad sacramentorum suorum sacrilegia revocarent. Erat in eadem legione primicerius Mauricius et signifer Exuperius et Candidus senator, qui ita commilitonibus suis praeerant, ut amore potius divinitatis quam terrore militari obedientia praeciperent, viri in rebus bellicis strenui et virtute nobiles, sed fide in deo nobiliores. Erga imperatorem fortitudine, erga Christum devotione certabant. [Evangelici praecepti etiam sub armis non immemores reddebant quae dei erant deo, et quae Caesaris Caesari restituebant.] Requirunt itaque quid Maximianus Cesar ira dictante mandasset. Dictum ab his est, quod Caesar iusserat, milites omnes immolasse hostias, libasse sacrificia et sacramenta fanatici ordinis praebuisse, iubere Cesarem, ut legio festinanter revertens ad commilitonum se praepararet exemplum. Tunc hii qui preerant legioni miti affatu dederunt responsum, ob hoc transgressi Octodorum, quia iam fama ad eos sacrificiorum ordine pervenisset, fas sibi visum esse, ne dęmonum aris Christi contaminari viderentur, [esse sibi in animo] deum vivum colere, traditam orientali more religionem usque ad diem vitae perhenniter custodire, ad bellorum usum paratam legionis esse virtutem, ad committenda vero sacrilegia, sicut Cesar praecaepit, Octodorum non redire.

4 IIII Reversus itaque satelles nuntiavit obstinatos esse animos legionis nec velle praecaeptis imperatoriis oboedire. Tunc Maximianus Caesar iracundiae nimietate succensus ad hanc vocem subito furore prosilivit dicens: "Ergo milites mei imperatoria praecaepta et sacrorum meorum ordinem spernunt! Sanciendum erit vindicta publica, etiam si tantum magestatem regiam contempnere voluissent; iungitur despectui meo caelestis iniuria et mecum pariter religio Romana contempnitur. Sentiat contumax miles me non solum mihi sed etiam diis meis dare posse vindictam; iam fidissimorum meorum turba festinet, decimum quemque morti funesta sors praebeat, discant aequalem necem quos ordo praemiserit moriendi, qualiter Maximianus vel sibi vel diis suis hac severitate dederit ultionem!"

5 Post hanc vocem apparitoris iussio infausta porrigitur, ad legionem velociter properatur, crudelia praecepta reserantur. Traduntur neci quos ordo repperit numerandi, leti percussoribus cervices praebent solaque inter eos erat de gloriosae mortis occupatione contemptio. Perfecto itaque scelere ut Octorum legio redeat iubetur. Tunc Mauricius primicerius paululum a satellitibus regiis segregatus convocat legionem et hac oratione sanctiores alloquitur: "Gratulor virtuti vestrae, commilitones optimi, quod amore religionis nullam vobis Caesaris praeceptum attulit formidinem; gaudentibus quodammodo animis tradi ad necem gloriossos comilitones vestros vidistis, quibus timui ne quisquam, quod armatis facile est speciae defensionis, beatissimis funeribus manus obviam afferre temptaret! Iam mihi ad huius rei interdictum Christi nostri parabatur exemplum, qui exemptum vagina apostoli gladium propriae vocis iussione recondidit, docens maiorem armis omnibus Christianae confidentiae esse virtutem. Hic deus Christus plane mentes vestras manusque prohibuit, ne quisquam divino operi mortalibus dextris obstitisset. Quin immo caepti operis fidem perhenni religione conplerent! Actenus exempla sacris inserta codicibus legebamus; iam nunc per nosmet ipsos quos sequi deberemus aspeximus. Ecce vallatus sum commilitonum meorum corporibus, quos de latere meo funestus satelles abstraxit, aspersus sum cruore sanctorum et [sacri] sanguinis reliquias vestibus meis porto et dubito eorum sequi necem, quorum gratulans admiror exemplum? Et vacat cogitare quid imperator iubeat, qui sorte (sorti m.pr.) [mihi] mortalitatis aequalis. Si habere aliquid virium imperatoria praecepta potuissent, circa beatissimorum trium puerorum corpora regis Persarum valuisset incendium nec contempnere ora leonum lacu clausus evadere potuisset propheta. Sacramenta olim dedisse nos memini quod contemptu lucis istius et desperationi vitae defensare rem publicam deberemus; VI iam tunc promisi mei corporis vilitatem et spopondi hanc imperatoribus fidem nec tamen mihi ullus tunc regna caelestia promittebat. Quid Christo spondente faciendum est, si hoc potuimus militiae devotione promittere? Quin immo, fortissimi commilitones, olim devotas animas subdamus preciosissimae passioni, sit nobis virilis animus, fides inviolata permaneat! Iam cerno ante tribunal Christi stantes eos quos neci paulo ante satelles regius deputavit; illa vera gloria est, quae aeternitatem beatam vitae huius brevitate mercatur. Aequales omnes animo, una voce responsum satellitibus demus, id nuntia: "Milites quidem, Caesar, tui sumus et ad defensionem rei publicae Romana arma suscepimus nec umquam aut desertores bellorum aut proditores militiae fuimus aut ignaviae formidinis meruimus subire flagitium. Tuis etiam obtemperaremus praecaeptis nisi instituti legibus christianis demonum cultus et aras semper pollutas sanguine vitaremus. Comperimus praecepisse te, [ut] aut sacrilegiis pollui Christianos aut denis interfectis nos velle terreri. Non inquiras longius latitantes, nos omnes Christianos esse cognosce; habebis potestati tuae subdita omnium corpora, auctorem vero suum respicientes Christum animas non tenebis." VII Haec [sicut] vir sanctus dixerat, legionis probatur assensio et Caesari per satellites nuntiatur.

6 Praesenti praecaepit iussione, ut iterum decimum renovatę crudelitatis ordo consumeret. Post hanc vocem ad legionem velociter properatur, crudelia praecaepta peraguntur, reliqui vero ut Octodorum redeant iubetur. Tunc Exuperius, quaem ante principem vel campidoctorem [superius] memoravi, correptis legionis suae signis hac circumstantes oratione confirmat: "Tenere me, commilitones optimi, secularium quidem bellorum signa perspicitis, sed non ad haec arma provoco, non ad haec bella animos vestros virtutemque cohortor; aliud nobis genus eligendum est proeliorum, non per hos gladios potestis ad regna caelestia properare. Robur nobis opus est animorum; invicta defensio [est] fidem, quam deo promisimus, in ultimis custodire. Iam de commilitonum nostrorum gloria, ea quae divino cernebat obtutu, gloriosus vir Mauricius est locutus, ego vobis victoriam plenam, si Christo creditis, repromitto. Proiciant dexterę nostrae arma ista cum signis militaribus, praestabit hoc Christus, ut mox in ipso caelesti, sicut promittitur, regno alia vobis Exsuperium vestrum videatis signa monstrare. Vadat quin immo funestus satelles et haec truculento regi nunciet: "Milites sumus, imperator, tui, sed tamen servitutem confitemur dei. Tibi miliciam debemus, illi innocentiam. A te stipendium laboris accepimus, ab illo vitae exhordium sumpsimus. Sequi imperatorem in hoc nequaquam possumus, ut auctorem nostrum negemus deum, auctorem velis nolis tuum. Non nos adversum te, imperator, armavit ipsa, quae fortissima est in periculis, desperatio. Tenemus arma et non resistimus, quia mori magis quam occidere volumus et innocentes interiri quam noxii vivere praeoptamus. Si quid in nos ultra statueris, igni tormento ferro subici parati sumus. Christiani sumus, persequi Christianos non possumus. Inexsuperabiles legionis istius animos, [Caesar] agnosce; tela proicimus; exarmatas quidem dextras satelles tuus, [sed] armatum fide catholica pectus inveniet. Occidi, prosterni, secandas gladiis persecutoribus cervices praebemus intrepidi; haec nobis iocundiora sunt, dummodo quia te cum sacrilegiis tuis contempnimus, ad regna iam nunc caelestia properemus." Flagrabat enim iam tunc in beatissimis viris martyrii gloriosus ardor. VIII Haec ma^ndata legionis remeans ad Maximianum Cęsarem satelles nuntiat.

7 At ille, quasi nihil iteratim fuisset scelus perpetratum, ire propere exercitum iubet et circumfundi imperat legionem nullumque de tanto sanctorum exercitu praecaepit relinqui. Ventum itaque est (?), et circumsistit beatam legionem turba carnificum, omnis aetas sine discretione perimitur lanianturque beata corpora et devotas deo animas fideli mortis professione commendant. Operta est terra illic procumbentibus in morte corporibus iustorum, fluxeruntque preciosi sanguinis rivi. Quae unquam rabies absque bello tantam humanorum corporum stragem dedit, [quae feritas ex sententia sua tot simul perire vel reos iussit! Ne iusti punirentur multitudo non obtinuit, cum inultum esse soleat quod multitudo delinquit. Hac igitur crudelitate immanissimi tyranni confectus est ille sanctorum populus,] qui contempserunt rem praesentium ob spem futurorum. Sic interfecta est illa plane angelica legio, quae ut credimus cum illis angelorum legionibus conlaudant deum in caelis. Peracta tandem cede iam per omnes sanctorum persecutores praeda dividitur. Namque Maximianus facultatem dederat, ut, quisque legionis illius militem iugulasset, interemtor eius spoliis uteretur. Divisa igitur omnium praeda ad vescendum epulandumque victrix turba consedit.

8 Interea veteranus quidam ultimę aetatis senio fatigatus, nomine Victor, ad contaminatum cedibus locum itineris necessitate deductus est. Dum ad aepulas pro aetatis veneratione ab omnibus rogaretur, requirere caepit, quaenam causa esset laeticiae, quod inter tot corpora interemptorum gaudentes exultantesque possent milites epulari. Dictum a quodam est, quod legio Christianę legis studio cęrimonias Romanas cultumque deorum pariter cum imperatoriis iussionibus contempnere voluisset dataque neci esset, ut discipline militaris traditus ordo severius teneretur. Tunc Victor alte gemitum trahens graviterque suspirans detestatus convivas detestatusque convivium exclamat: "Heu me, qui per tot annorum milium ad hanc [infelicem aetatem veni et in hac] legioni militare non merui; quam bene inter tales gloriosae mortis honore donatus finem vitae invenire potuissem! Saltim si commilito indignus eram vel me ante actae horae viandi necessitas detulisset, ut senilis pectoris cruor tantorum virorum victimis misceretur, optuleram corpus hoc neci, dummodo tantae laudis consortia non carerent (carerem a.c.)." Talia dicentem profanorum statim turba vallavit, quae utrum Christianus esset respondere minaciter iubet.

9 At ille, paululum oculos ad caelum erigens, tali percunctatibus sermone respondit: "Longus me vivendi usus ad hanc, quam videtis, perduxit aetatem. Quaecumque in hoc mundo aguntur aut studium repperit aut rerum volubilitas agit aut varius semper casus infestat; quocumque volumus, optamus, scimus aut cupimus, totus mundus caligine submersus tenebris circumfluentibus latet, nisi vobis aut viam Christus ostenderit aut lumen Christus effulxerit. Quod ego fideli mente perpendens utinam ultimo contester affectu! Quod si me ad tempus paulo ante trucidate legionis itineris necessitas detulisset, conviviis vel aepulis vestris horum funerum consortium praetulissem. Sed etiam nunc prestabit Christus, ut Christianum me vel post professionem meam transire ulterius per beata funera non sinatis." Haec eo loquente subita percussoris obtruncat insania. Ita vir sanctus celeri confessione consortium [sanctorum] promeruit caeterisque martiribus in eo loco sicut morte ita est honore coniunctus.

13 Haec nobis tantum de numerosa multitudine martyrum comperta sunt nomina beatissimorum Mauricii, Exuperii, Candidi atque Victoris. Caetera vero nomina nobis quidem incognita sed in libro vitae sunt scripta.

[INCIPIT PASSIO SANCTI CLEMENTIS]

Passio sancti Mauricii cum sociis suis sub die X Kal.Octorbrium.

1 Diocletianus, quondam Romanę rei publicę princeps, cum ad imperium totius orbis fuisset electus omnesque provincias turbari quorundam praesumptione prospiceret, ad consortium imperii vel laboris olim sibi conmilitonem Herculium Maximianum Caesarem fecit eumque contra Amandum et Aelianum, qui in Bagaudarum nomen praesumptione servili arma commoverant, ad Gallias destinavit. Cui ad supplementum exercitus legionem Thebeorum ex orientalibus militibus (in marg.) dedit. Quae legio sex milia sexcentos sexaginta ^sex viros validos animis et instructos armis antiquorum Romanorum habebat exemplum. Hi igitur milites Christianae religionis ritum orientali traditione susceperant a Hierosolimitanę urbis epo fidemque sacram virtute et armis omnibus preponebant. II Ad urbem quippe Romanam itinere attingentes eandem Christianitatis fidem, quam acceperant, apud beatum Marcellinum, praedictę Romanae urbis pontificem, confirmantes, ut ante gladio interirent quam sacram fidem [Christi], quam acceperant, violarent. Precepti igitur a Diocletiano Caesare [iubentur], ut post Maximianum collegam iter, quod coeperant, Galliis tenderent (-ntur a.c.).

2 Maximianus Caesar, usu quidem militiae bellis aptus sed idolorum specialis cultor, ferus animo, avaritia crudelis, libidini deditus ceterisque vitiis obsessus et qui severitatem imperatoriam nimia crudelitate polluerat. In Galliam properans ad Alpium Penninarum aditum venit. Transmeantibus iter Alpium post arduam et horrendam viam subita aequalis loci campestris occurrit grata planicies. Quo in loco o^ppidum factum est, quod Octodorus nomen accepit, circa quod aut irrigua fluminibus prata aut agrorum fertilis cultura porrigitur, [praecipue] Deinde Rodani fluminis validus cursus offertur, qui mole sua leniter fluens regionis ipsius grata propria amoenitate commendat. III Transcensis igitur Alpibus Maximianus Caesar Octodorum venit ibique sacrificaturus idolis suis convenire exercitum iussit atroci proposita iussione ut per aras daemonibus consecratas iurarent, quod ęqualibus sibi animis contra Baugadarum turbas esse pugnandum christianosque velut inimicos diis suis ab omnibus persequendos. Quod ubi primum pervenit ad notitiam Thebaidę legionis praeteriens Octodorum oppidum ad locum, cui Agauno nomen est, celeriter properavit, ut duodecim milium spatio ab Octodoro separata necessitatem committendi sacrilegium praeteriret. Agaunum accolę interpretatione Gallici sermonis saxum dicunt. Quo in loco ita vastis rupibus Rodani fluminis cursus artatur, ut commeandi facultate subtracta constratis pontibus viam fieri itineris necessitas imperaret. Undique tamen inminentibus saxis parvus quidem sed amoenus inriguis fontibus campus includitur, ubi fessi milites legionis Thebeae post laborem tanti itineris residerant.

3 IV Maximianus Caesar, dum ad sacramenta superius memorata cunctos in exercitu suo ageret, agnovit pretergressam, ut diximus, legionem. Subito iracundiae furore completus satellites mittit, ut legionem ad sacramentorum suorum sacrilegia revocarent. Erat in eadem legione primicerius Mauricius et signifer Ex^superius et Candidus senator, qui ita conmilitonibus suis preerant, ut amore potius aequalitatis quam terrore militari oboedienda pręciperent. Requirunt itaque quid Maximianus Caesar ira dictante mandasset. Dictum ab his est, quod Caesar iusserat milites omnes immolasse hostias, libasse sacrificia et sacramenta fanatici ordinis prębuisse, iubere Caesarem, ut legio festinanter revertens commilitonum pareret exemplo.V Tunc hi qui preerant legioni miti affatu dedere responsum, ob hoc pretergressos se Octodorum, quia iam fama ad eos sacrificiorum ordinem detulisset; fas sibi visum esse, ne daemonum aras christianorum videre^t obtutus; esse sibi in animo deum vivum colere, traditam orientali more religionem usque ad diem vitae perenniter custodire, ad bellorum usum paratam legionis esse virtutem, ad committenda vero sacrilegia, sicut Caesar pręcepit, Octodorum non redire.

4 Reversi itaque satellites nuntiaverunt obstinatos esse animos legionis nec velle preceptis imperatoriis oboedire. Tunc Maximianus Caesar iracundiae nimietate succensus ad hanc vocem subito furore prosiluit: "Ergone milites mei imperatoria precepta et sacrorum meorum ordinem spernunt! Sanciendum erat vindicta publica etiam si tantum maiestatem regiam contempnere voluissent; iungitur despectui meo caelestis iniuria et mecum pariter religio Romana contempnitur. Sentiat contumax miles me non solum mihi sed etiam numinibus meis dare posse vindictam; iam nunc fidelissimorum meorum turba festinet, decimum quemque morti funesta sors prebeat, discant aequalium neces quos ordo pręmiserit moriendi, qualiter Maximianus vel sibi vel numinibus suis hac severitate dederit ultionem!"

5 Post hanc vocem parituris iussio infausta porrigitur, ad legionem velociter properatur, crudelia precepta reserantur. Traduntur neci quos ordo repperit numerandi, laeti percussoribus cervices prebent solaque inter eos erat de gloriosae mortis occupatione contentio. Perfecto itaque scelere ut Octodorum legio redeat iubetur.VI Tunc Mauricius primicerius paululum a satellitibus regiis segregatus convocat legionem et hac oratione sanctiores alloquitur: "Gratulor virtuti vestrae, commilitones optimi, quod amore religionis nullam vobis Caesaris praecepta adtulere formidinem; gaudentibus quodam modo animis tradi ad necem gloriosam commilitones vestros vidistis, quos timui ne quisquam, quod armatis facile est specie defensionis, beatissimis funeribus manus obvias afferre temptaret! Iam mihi ad huius rei interdictum Christi nostri parabatur exemplum, qui exemptum vagina apostoli gladium proprię vocis iussione recondidit, docens maiorem armis omnibus Christianę confidentiae esse virtutem. Hic deus Christus plane mentes vestras manusque prohibuit, ne quisquam divino operi mortalibus dextris obviaret. Quin immo coepti operis fidem perenni religione complete! Hactenus exempla sacris inserta codicibus legebamus; iam nunc per nosmet ipsos quos sequi deberemus aspeximus. Ecce vallatus sum commilitonum meorum corporibus, quos de latere meo funestus satelles eripuit, aspersus sum cruore sanctorum et sacri sanguinis reliquias vestibus meis porto et dubito eorum sequi necem, quorum gratulans admiror exemplum? Et vacat cogitare quid imperator iubeat, qui sorte mihi mortalitatis aequalis est. Si habere aliquid virium imperatoria precepta potuissent, circa beatissimorum puerorum corpora regis Persarum valuisset incendium nec contempnere leonum rugitus lacu clausus propheta potuisset. VII Sacramenta olim dedisse nos memini quod contemptu lucis istius et desperatione vitae defensare rem publicam deberemus; iam tunc promisi mei corporis vilitatem et spopondi hanc imperatoribus fidem nec tamen mihi ullus tunc regna caelestia promittebat. Quid Christo spondente faciendum est, si hoc potuimus militiae devotione promittere? Quin immo, fortissimi commilitones, olim devotas animas subdamus pretiosissimae passioni, sit nobis virilis animus, fides inviolata permaneat! Iam cerno ante tribunal Christi stantes eos quos neci paulo ante satelles regius deputavit; illa vero gloria est, quae aeternitatem beatae vitae huius brevitate mercatur. Aequali omnes animo, una voce responsum satellitibus demus, nuntiate milites [quidem] Caesari: " Tui sumus, o Caesar, et ad defensionem rei publicae Romana arma suscepimus nec umquam aut desertores bellorum aut proditores militiae fuimus aut ignavae formidinis meruimus subire flagitium. Tuis etiam optemperaremus preceptis nisi instituti legibus christianis daemonum cultus et aras semper pollutas sanguine vitaremus. Comperimus praecepisse te, ut aut sacrilegiis pollueres Christianos aut punires Ne non inquiras longius latitantes, nos omnes Christianos esse cognosce; habebis potestati tuae subdita omnium corpora, auctorem vero suum respicientes Christum animas non tenebis." Haec sicut vir sanctus dixerat, legionis probatur assensio et Caesari per satellites nuntiatur.

6 VIII Tunc Caesar inclementi praecepit iussione, ut iterum decimus renovatę crudelitatis ordo consumeretur. Post hanc vocem ad legionem velociter properatur, crudelia precepta peraguntur, reliqui ut Octodorum redeant iubetur. Tunc Exsuperius, quem ante principem vel campidoctorem superius memoravi, correptis legionis suae signis hac circumstantes oratione confirmat: "Tenere me, commilitones optimi, secularium quidem bellorum signa perspicitis, sed non ad haec arma provoco, non ad haec bella animos vestros virtutemque compello; aliud nobis genus eligendum est proeliorum, non per hos gladios potestis ad regna caelestia properare. Robur nobis opus est animorum, invictaque defensio [est] fidem, quam deo promisimus, in ultimis custodire. Iam de commilitonum nostrorum gloria, quam divino cernebat optutu Mauricius [est locutus], ego vobis victoriam plenam, si Christo creditis, repromitto. Proiciant dexterae nostrae arma ista cum signis militaribus, prestabit hoc Christus, ut mox in ipso caelesti, sicut promittitur, regno alia vobis Exsuperium vestrum videatis signa monstrare. Vadat quin immo funestus satelles et haec truculento regi nuntiet: "Milites sumus, imperator, tui, sed tamen servi conliberi confitemur esse dei. Tibi militiam debemus, illi innocentiam. A te stipendium laboris accepimus, ab illo vitae exordium sumpsimus. Sequi imperatorem in hoc nequaquam possumus, ut auctorem nostrum negemus deum, auctorem vero velis nolis tuum. VIIII Non nos adversum te, imperator, armavit ipsa, quae fortissima est in periculis, disperatio. Tenemus arma et non resistimus, quia mori magis quam occidere volumus, et innocentes interire quam noxii vivere pręoptamus. Si quid in nos ultra statueris, ignem, tormenta, ferrum subici parati sumus, Christiani sumus, persequi Christianos non possumus. Inexsuperabiles legionis istius animos Caesar agnoscat; tela proicimus; exarmatas quidem dexteras satelles tuus, sed armatum fide catholica pectus inveniet. Occide, prosterne, resecandas gladiis percussoribus cervices prębemus intrepidi; haec nobis iucundiora sunt, dummodo quod te cum sacrilegiis tuis contempnimus ad regna iam nunc caelestia properantes." Flagrabat enim iam tunc in beatissimis viris martyrii gloriosus ardor. Haec mandata legionis remeans ad Maximianum Caesarem satelles nuntiat.

7 At ille, quasi nihil iterato fuisset scelere perpetratum, ire propere exercitum iubet et circumfundi imperat legionem nullumque de tanto sanctorum exercitu pręcepit relinqui. Ventum itaque est, circumsistit beatam legionem turba carnificum, omnis aetas sine discretione perimitur lanianturque beata corpora et devotas deo animas fideli mortis professione commendant. Operta est terra illic procumbentibus in morte corporibus iustorum, fluxeruntque pretiosi sanguinis rivi. Quae umquam rabies absque bello tantam humanorum corporum stragem dedit, [quae feritas ex sententia sua tot simul perire vel reos iussit! Ne iusti punirentur multitudo non obtinuit, cum inultum esse soleat quod multitudo delinquit. Hac igitur crudelitate immanissimi tyranni confectus est ille sanctorum populus,] qui contempsit rem presentium ob spem futurorum. Sic interfecta est illa plane angelica legio, quae ut credimus cum illis angelorum legionibus iam conlaudant deum in caelis. Peracta tandem cede inter omnes sanctorum percussores praeda dividitur. Namque Maximianus facultatem dederat, ut, quisque legionis illius militem iugulasset, interempti spoliis uteretur. Divisa igitur omnium preda ad vescendum aepulandumque victrix ^turba consedit.

8 Interea veteranus quidam ultimae aetatis senio fatigatus, nomine Victor, ad contaminatum cedibus locum itineris necessitate deductus est. Et dum ad aepulas pro aetatis veneratione ab omnibus rogaretur, requirere coepit, quaenam esset causa laetitiae, quod inter tot corpora peremptorum gaudentes exultantesque possent milites aepulari. Dictum a quodam est, quod legio Christianę legis studio cerimonias Romanas cultumque deorum pariter cum imperatoriis iussionibus contemnere voluisset dataque neci esset, ut discipline militaris traditus ordo severius teneretur. XI Tunc Victor alte gemitum trahens graviterque suspirans detestatus convivas detestatusque et convivium simul exclamat: "Heu me, qui per tot annorum militiam ad hanc infelicem aetatem perveni et in hac legione militari non merui; quam bene inter tales gloriosae mortis honore donatus finem vitae invenire potuissem! Saltem (-im m.pr.) si commilitonum (eras.)^mori indignus eram vel me ante acte orę viandi necessitas detulisset, ut senilis pectoris cruor tantorum virorum victimis misceretur, obtuleram corpus hoc neci, dummodo tante laudis consortio non carerem." Talia dicentem profanorum statim turba vallavit, quae utrum Christianus esset respondere minaciter iubet.

9 At ille, paululum oculos ad caelum erigens, tali percunctantibus sermone respondit: "Longus me vivendi usus ad hanc, quam videtis, perduxit aetatem. Quaecumque in hoc mundo aguntur aut studium repperit aut rerum volubilitas agit aut varius semper casus infestat; quodcumque volumus, optamus, scimus aut cupimus, totus mundus caligine submersus tenebris circumfluentibus latet, nisi nobis aut viam Christus ostenderit aut lumen Christus effulserit. Quod ego fideli mente perpendens utinam ultimo contester affectu! Quod si me ad tempus paulo ante trucidatae legionis itineris necessitas detulisset, convi^viis vel aepulis vestris horum funerum consortium praetulissem. Sed etiam nunc prestabit Christus, ut Christianum me vel post professionem meam transire ulterius per beata funera non sinatis." XII Haec eo loquente subita percussoris obtruncat insania. Ita vir sanctus consortium sanctorum celeri confessione promeruit promeruit ceterisque martyribus in eo loco sicut morte ita est honore coniunctus.

13 Haec nobis tantum de numero istorum martyrum conperta sunt nomina, id est beatissimi Mauricii, Exsuperii, Candidi, Innocentii, Victoris atque Vitalis; cetera vero nobis quidem incognita, sed in libro vitae sunt scripta.

14 Nam ex eadem legione fuisse dicuntur etiam illi martyres Ursus et Victor, quos Salodoro passos fama confirmat. Salodorum vero castrum est super Arolae flumine (-i p.c.) non longe a Reno positum.

15 Opere pretium est etiam illud indicare, quis deinde Maximianum trucem tyrannum exitus consecutus sit. Cum dispositis insidiis genere (-i p.c.) suo Constantino, tunc regnum tenenti, mortem moliretur, deprehenso dolo illius apud Massiliam captus nec multo post strangulatus teterrimoque hoc supplicio affectus impiam vitam digna morte finivit.

16 Ad vero beatissimorum martyrum corpora post multos passionis annos sancto Theodoro, illius loci epo, revelata traduntur. In quorum honore cum strueretur basilica, quae vastae nunc adiuncta rupi est.

Quid miraculi tunc apparuerit, nequaquam tacendum putavi:

17 Accidit ut inter reliquos artifices, qui invitati convenisse ad hoc opus videbantur, quidam adesset faber, quem adhuc gentilem esse constaret. Hic cum dominico die, quo caeteri ad expectanda diei huius festa abscesserant, in fabrica solus substitisset, in illo secreto se subito (in marg.) clara luce manifestantibus sanctis hic idem faber rapitur atque ad poenam vel ad supplicia distenditur, et visibiliter turbam martyrum cernens verberatus etiam increpatur, quod vel die dominica ecclesiae solus deesset, vel illud fabrice opus sanctum suscipere gentilis auderet. Quod ideo misericorditer a sanctis factum constitit, ut faber ille consternatus et territus salutare sibi nomen (po- del.) posceret, statimque Christianus effectus est.

18 Neque illud in sanctorum miraculis pretermittam, quod perinde clarum atque omnibus notum est: Materfamilias Quinti, egregii atque honorati viri, cum ita paralisi fuisset obstricta, ut etiam pedum usus negaretur, a viro suo ut istuc per multorum itineris spatium deferretur poposcit. Quo cum pervenisset, sanctorum martyrum basilicam famulantium manibus inlata pedibus ad diversorium rediit ac sanitate de praemortuis restituta membris miraculum suum ipsa circumtulit.

19 Haec duo tantum miracula passioni sanctorum inserenda credidi. Ceterum satis multa sunt, quae vel in purgatione daemonum vel in reliquis curationibus cotidie illic per sanctos martyres domini virtus operatur.

20 Neque enim hoc omittendum est, ^quod per longum temporis tractum beati Innocentii membra martyris Rodanus revelavit. Iugi enim inluviae vicinum in se cespitem vergens religiosa quadam soli pernicie ad sepulturam martyris famulatrix unda pervenit. Prolatas namque reliquias leniter lambens non ideo a sinu terrae protulit ut in gurgitis [sui] procellam demergeret, sed ob gloriosam devotionem intra ambitum basilicę ceteris martyribus sepulturae praeciperet sociari. Nec non, ut credimus, idcirco deus, qui est innocentiae verus amator, longe post passionem sacratissimae legionis innocenti unda Rodani fluminis famulante revelavit martyris sui Innocentii inclita membra, ut et aquas exinde santificaret et fidelibus patrocinium provideret. Cuius translationem a sanctae recordationis Domiciano Genevense et Grato Augustanę urbis vel Protasio, tunc temporis illius loci epis celebratam recolentes cotidiana devotione et laudibus frequentamus, adiuvante domino nostro Jesu Christo, qui vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.

[Passio sanctorum Cosmae et Damiani.]

Incipit passio sanctorum martyrum Mauritii, Exsuperii, Candidi atque Victoris cum sociis eorum.

1 Temporibus Dioclitiani, quondam Romani rei publicę principis, cum ad imperium totius orbis fuisset electus omnesque provincias turbari quarundam praesumptione perspiceret, ad consortium imperii vel laboris olim sibi commilitonem Herculium Maximianum Cęsarem fecit eumque contra Amandum et Elianum, qui in Bagaudorum nomine praesumptione servili arma commoverant, ad Galliam destinavit. Cui ad supplementum exercitus legionem Thebeam ex orientalibus militibus ire pręcepit. Quę legio sex milia sexcentos sexaginta sex viros validos animis et instructis armis antiquorum Romanorum habebat exemplo. Hi igitur milites Christianę religionis ritum orientali traditione susceperant a Ierosolimitanę urbis epo, fidemque sacrę virtutis armis omnibus proponebant. II Ad urbem quippe Romam itinere attingentes eaⁿdem Christianitatis fidem, quam acceperant, apud beatum Marcellinum, prędictę Romanę urbis pontificem, confirmantes, ut ante gladio interirent quam sacram fidem Christi, quam acceperant, violarent. Recepti igitur a Dioclitiano Caesare iubentur, ut post Maximianum Caesarem itinere, quo cęperant, Gallias tenderent.

2 Maximianus Cęsar, usu quidem militię bellis aptus sed idolorum specialis cultor, ferus animo, avaritia crudelis, libidini deditus ceterisque vitiis obsessus severitatem imperatoriam nimia crudelitate polluerat. In Galliam properans ad Alpium Penninarum aditum venit. Transmeantibus iter Alpium post arduam et orridam viam subita aequalis loci campestris occurrit grata planities. Quo in loco oppidum factum est, quod Octodorus nomen accepit, circa quod [aut] irrigua fluminibus prata aut agrorum fertilis cultura porrigitur, praecipuę deinde Rodani fluminis validus cursus offertur, [qui mole sua leniter fluens regionis ipsius gratiam propria amoenitate commendat]. III Transcensis igitur Alpibus Maximianus Cęsar Octodorum venit ibique sacrificaturus idolis suis convenire exercitum iussit atroci proposita iussione ut per aras dęmonibus consecratas iurarent coaequales sibi animis contra Bagaudorum turbas esse pugnandum, christianos vero velut inimicos diis suis ab omnibus persequendos. Quod ubi primum pervenit ad notitiam Thebaidę legionis praeteriens Octodorense oppidum ad locum, cui nomen Augauno est, cęleriter properavit, ut octo milium spatii ab Octodoro separata necessitatem committendi sacrilegii praeteriret. [Acaunum accolae interpretatione Gallici sermonis saxum dicunt]. Quo in loco ita vastis rupibus Rodani fluminis validus cursus artatur, ut commeandi facultate subtracta constratis pontibus viam fieri itineris necessitas imperaret. Undique tamen imminentibus saxis parvus quidem sed amoenus irriguis fontibus campus includitur, ubi fessi milites regionis Thebeae post laborem tanti itineris resederant. O quanta reverentia excolendus est sacer ille locus, in quo tot pro Christo martyrum milia ferro Cesaris puniuntur!

3 IIII Maximianus Caesar, dum ad sacramenta superius memorata cunctos in exercitu suo cogeret, agnovit praetergressam, ut diximus, legionem. Subito iracundię furore repletus satellites mittit, ut hi legionem ad sacramentorum suorum sacrilegia revocarent. Erat in eadem legione primicerius Mauritius et signifer Exsuperius et Candidus senator, qui ita commilitonibus suis praeerant, ut amore potius divinitatis quam terrore militari oboedienda pręciperent, viri in rebus bellicis strenui et virtute nobiles, sed fide nobiliores. Erga imperatorem fortitudine, erga Christum devotione certabant. Evangelicis pręceptis sub armis custodes reddebant quae dei erant deo, et quae Cęsaris Cęsari restituebant. Requirunt itaque quid Maximianus Cęsar ira dictante mandasset. Dictum ab his est, quod Cęsar iusserat, milites omnes immolasse hostias, libasse sacrificia et sacramenta fanatici ordinis prebuisse, iubere Cęsarem, ut legio festinanter revertens ad commilitonum se praepararet exemplum. Tunc hi qui praeerant legioni miti affatu dederunt responsum, ob hoc transgressi Octodurum, quia iam fama ad eos sacrificiorum ordine pervenisset; fas sibi visum esse, ne dęmonum aras Christiani contaminari viderentur, [esse sibi in animo] deum vivum colere, traditam in orientali more religionem usque ad diem vitę perenniter custodire, ad bellorum usu paratam legionis esse virtutem, ad committenda vero sacrilegia, sicut Cesar pręcepit, Octodorum non redire.

4 Reversus itaque satelles nuntiat obstinatos esse animos legionis nec velle praeceptis imperatoriis oboedire. Tunc Maximianus Cęsar iracundiae nimietate succensus ad hanc vocem subito furore prosilivit dicens: "Ergo milites mei imperatoria praecepta et sacrorum meorum ordinem spernunt! Sanciendum erat vindicta publica etiam si tantum maiestatem regiam contempnere voluissent; iungitur dispectui meo cęlestis iniuria et mecum pariter religio Romana contempnitur. Sentiat contumax miles me non solum mihi sed etiam diis meis dare posse vindictam; iam fidissimorum meorum turba festinet, decimum quemque morti funesta sors praebeat, discant aequalem necem quos ordo praemiserit moriendi, qualiter Maximianus vel sibi vel diis suis hac severitate dederit ultionem!"

5 Post hanc vocem aparitoris iussio infausta porrigitur, ad legionem velociter properatur, crudelia praecepta reserat. Traduntur neci quos ordo repperit numerandi, leti percussoribus cervices praebent solaque inter eos erat de gloriosę mortis occupatione contentio. Perfecto itaque scelere ut Octodorum legio redeat iubetur. Tunc Mauritius primicerius paululum a satellitibus regiis segregatus convocat legionem et hac oratione sanctiores alloquitur: "Gratulor virtuti vestrae, commilitones optimi, quod amore religionis nullam vobis Caesaris praeceptum adtulit formidinem; gaudentibus quodammodo animis tradi ad necem gloriosam commilitones vestros vidistis, quibus timui ne quisquam, quod armatus est facile specie defensionis beatissimis funeribus manus obviam afferre temptaret! Iam mihi ad huius rei interdictum Christi nostri parabat exemplum, qui exemptum ^a vagina apostoli gladium propriae vocis iussione recondit, docens maiorem armis omnibus Christianę confidentiae esse virtutem. Hic deus Christus plane mentes nostras manusque prohibuit, ne quisquam divino operi mortalibus dextris obstitisset. Quin immo coepti operis fidem perenni religione conplerent! Actenus exempla sacris inserta codicibus legebamus; iam nunc per nosmet ipsos quos sequi deberemus aspeximus. Ecce vallatus sum commilitonum meorum corporibus, quos de latere meo funestus satelles abstraxit, aspersus sum cruore sanctorum et [sacri] sanguinis reliquias vestibus meis porto et dubito eorum sequi necem, [quorum] gratulans admiror exemplum? Et vacat cogitare quid imperator iubeat, qui sorti mihi (del.?) mortalitatis aequalis est. Si habere aliquid virium imperatoria praecepta potuissent, circa beatissimorum trium puerorum corpora regis Persarum valuisset incendium nec contempnere ora leonum lacu clausus evadere potuisset propheta. VII Sacramenta olim dedisse nos memini quod contemptu lucis istius et disperatione vitae defensare rem publicam deberemus; iam tunc promisi mei corporis utilitatem et spopondi hanc imperatoribus fidem nec tamen mihi ullus tunc regna caelestia promittebat. Quid Christo spondente faciendum est, si hoc potuimus militie devotione promittere? Quin immo, fortissimi commilitones, olim devotas animas subdamus praeciosissimę passioni, sit nobis virilis animus, fides inviolata permaneat! Iam cerno ante tribunal Christi stantes eos quos neci paulo ante satelles regius deputavit; illa vera gloria est, quae aeternitatem beatam vitę huius brevitate mercatur. Aequales omnes animo, una voce responsum satellibus ? damus, id nuntia: "Milites quidem, Cęsar, tui sumus et ad defensionem rei publicę Romana arma suscepimus nec umquam aut desertores bellorum aut proditores militie fuimus aut ignaviae formidinis meruimus subire flagitium. Tuis etiam obtemperaremus praeceptis nisi instituti legibus christianis daemonum cultus et aras semper pollutas sanguine vitaremus. Comperimus praecepisse te, [ut aut] sacrilegiis polluere Christianis at denis interfectis nos velle terrere. Non inquiras longius latitantes, nos omnes Christianos esse cognosce; habebis potestati tuae subdita omnium corpora, auctorem vero suum respicientes Christum animas non tenebis." VIII Haec [sicut] vir sanctus dixerat, legionis probatur assensio et Cęsari per satellites nuntiatur.

6 Praesenti praecepit iussione, ut iterum decimum renovatę crudelitatis ordo consumeret. Post hanc vocem ad legionem velociter properatur, crudelia praecepta peragunt, reliqui vero ut Octodorum redeant iubet. Tunc Exuperius, quem ante principem vel campidoctorem superius memoravi, correptis legionis suae signis hac circumstantes oratione confirmat: "Tenere me, commilitones optimi, saecularium quidem bellorum signa perspicitis, sed non ad haec arma provoco, non ad hęc bella animos vestros virtutemque cohortor; aliud nobis genus eligendum est praeliorum, non per os gladios potestis ad regna cęlestia properare. Robur nobis opus est animorum; invicta defensio [est] fidem, quam deo promisimus, in ultimis custodire. Iam de commilitonum nostrorum gloriam, ea quę divino cernebat obtutu, gloriosus vir Mauritius est locutus, ego vobis victoriam plenam, si Christo creditis, repromitto. Proiciant dexterae nostrae arma ista cum signis militaribus, pręstabit hoc Christus, ut mox in ipso cęlesti, sicut promittitur, regno alia vobis Exsuperium vestrum videatis signa monstrare. Vadat quin immo funestus satelles et hęc truculento regi nuntiet: "Milites sumus, imperator, tui, sed tamen servitutem libere confitemur dei. Tibi militiam debemus, illi innocentiam. A te stipendium laboris accepimus, ab illo vitae exordium sumpsimus. Sequi imperatorem in hoc nequaquam possumus, ut auctorem nostrum negemus deum, auctorem velis nolis tuum. Non nos adversum te, imperator, armavit ipsa, quę fortissima est in periculis, disperatio. Tenemus arma et non resistimus, quia mori magis quam occidere volumus et innocentes interire magis quam noxii vivere praeoptamus. Si quid in nos ultra statueris, igni tormento ferro subici parati sumus. Inexsuperabilis legionis istius animos [Caesar] agnosce; tela proicimus; exarmatas quidem dexteras satelles tuus, [sed] armatum fide catholica pectus invenit. Occidi, prosterni, secandas gladiis [percussoribus del.?] cervices prebemus intrepidi; hęc nobis iocundiora sunt, dummodo quia te cum sacrilegiis tuis contempnimus, ad regna iam nunc cęlestia properamus." Flagrabat enim iam tunc in beatissimis viris martyrii gloriosus ardor. Haec mandata legionis remeans ad Maximianum Cęsarem satelles nuntiat.

7 At ille, quasi nihil iteratim fuisset scelus perpetratum, ire propere exercitum iubet et circumfundi imperat legionem nullumque de tanto sanctorum exercitu praecepit relinqui. Ventum itaque, circumsistit beatam legionem turba carnificum, omnis aetas sine discretione perimitur lanianturque beata corpora et devotas deo animas fideli mortis professione commendant. Operta est terra illic procumbentibus in morte corporibus iustorum, fluxeruntque praeciosi sanguinis rivi. Quę umquam rabies absque bello tantam humanorum corporum stragem dedit, [quae feritas ex sententia sua tot simul perire vel reos iussit! Ne iusti punirentur multitudo non obtinuit, cum inultum esse soleat quod multitudo delinquit. Hac igitur crudelitate immanissimi tyranni confectus est ille sanctorum populus,] qui contempsit rem praesentium ob spem futurorum. Sic interfecta est illa plane angelica legio, quae ut credimus cum illis angelorum legionibus iam conlaudant deum in cęlis. Peracta tandem cede inter omnes sanctorum percussores praeda dividitur. Namque Maximianus facultatem dederat, ut, quisque legionis illius militem iugulasset, interemptoris spoliis uteretur. Divisa igitur omnium praeda ad vescendum aepulandumque victrix turba consedit.

8 Interea veteranus quidam ultimae aetatis senio fatigatus, nomine Victor, ad contaminatum caedibus locum itineris necessitate deductus est. Dum ad aepulas pro aetatis veneratione ab omnibus rogaretur, requirere coepit, quaenam causa esset laetitiae, quod inter tot corpora interemptorum gaudentes exultantesque possent milites aepulari. Dictum a quodam est, quod legio Christianę legis studio caerimonias Romanas cultumque deorum pariter cum imperatoriis iussionibus contempnere voluisset dataque neci esset, ut disciplinae militaris traditus ordo severius teneretur. Tunc Victor alte gemitum trahens graviterque suspirans detestatus convivas detestatusque et convivium exclamat: "Heu me, qui per tot annorum militiam ad hanc [infelicem aetatem veni et in hac] legionem militare non merui; quam bene inter tales gloriosę mortis honore donatus finem vitae invenire meruissem! Saltim si commilito indignus eram vel me ante actae horę viandi necessitas detulisset, ut senilis pectoris cruor tantorum virorum victimis misceretur, obtuleram corpus hoc neci, dummodo tantę laudis consortio non carerem." Talia dicentem profanorum statim turba vallavit, quę utrum Christianus esset respondere minaciter iubet.

9 At ille, paululum oculos ad cęlum erigens, tali percunctantibus sermone respondit: "Longus me vivendi usus ad hanc, quam videtis, perduxit aetatem. Quaecumque in hoc mundo aguntur aut studium reperit aut rerum volubilitas agit aut varius semper casus infestat; quodcumque volumus, optamus, scimus aut cupimus, totus mundus caligine submersus tenebris circumfluentibus latet, nisi vobis aut viam Christus ostenderit aut lumen Christus effulserit. Quod ego fideli mente perpendens utinam ultimo contester affectu! Quod si me ad tempus paulo ante trucidatę legionis itineris necessitas detulisset, conviviis vel aepulis vestris horum funerum consortium praetulissem. Sed etiam nunc praestabit Christus, ut Christianum me vel post professionem suam transire ulterius per beata funera non sinatis." Haec eum loquente subita percussoris obtruncat insania. Ita vir sanctus celeri confessione et consortium promeruit caeterisque martyribus in eo loco sicut morte ita est honore coniunctus.

13 Haec nobis tantum de numerosa ista multitudine martyrum conperta sunt nomina, beatissimorum Mauritii, Exsuperii, Candidi atque Victoris; cetera vero nomina nobis quidem incognita, sed in libro vitę sunt scripta.

14 Nam ex eadem legione fuisse dicuntur etiam Ursus et Victor, quos Salodoro passos fama confirmat. Salodorum vero castrum est super Arolam flumen non longe a Reno positum.

15 Neque illud silendum, quem deinde Maximianus progressus exitum consecutus est. Cum dispositis insidiis genero suo Constantino, tunc regnum tenente, mortem moliretur, deprehaensus dolo illius apud Massiliam captus nec multo post strangulatus impiam vitam digna morte finivit.

16 At vero beatissimorum martyrum corpora post multos passionis annos sancto Theodoro, illius loci epo, revelata traduntur. In quorum honore cum extrueretur basilica, quae vastę tunc adiuncta rupi, uno tantum latere acclinis iacebat, sed nunc iubente praeclaro meritis Ambrosio, loci illius abbate, denuo aedificata reclinis esse dinoscitur.

20 Neque enim hoc omittendum est, quod per longum temporis tractum beati Innocentii martyris membra Rodanus revelavit. Iugi enim illamviae vicinum in se cespitem vergens religiosa quadam soli perniciae ad sepulturam martyris famulatrix unda pervenit. Prolatas namque reliquias leniter lambens non ideo a sinu terrae protulit ut in gurgitis procellam demergeret, sed ob gloriosam devotionem intra ambitum basilicę caeterisque martyribus sepulturę praeciperet sociari. Cuius translationem a sancte recordationis Domiciano Genuense et Grato Agustę urbis vel Protasio, tunc temporis illius loci epis cęlebratam recolentes cotidiana devotione et laudibus frequentamus.

Quid miraculi tunc apparuerit, nequaquam tacendum putavi:

17 Accidit ut inter reliquos artifices, qui invitati venisse ad hoc opus videbantur, quidam esset artifex, quem adhuc gentilem esse constaret. Hic cum dominico die, quo ceteri ad expectanda diei eius festa abscesserant, in eadem domo,in qua artem agebat, solus substitisset, in illo secreto subito mane adstantibus sanctis hic idem aurifex rapitur atque ad poenam vel ad supplicia destinatur, et visibiliter turbam martyrum cernens verberatus etiam increpatur, quod vel die dominico ecclesię solus deesset, vel illud opus sanctum suscipere gentilis auderet. Quod ideo misericorditer a sanctis factum constitit, ut aurifex ille consternatus et territus salutare sibi nomen poposceret, statimque Christianus effectus est.

18 Neque illud in sanctorum miraculis pretermittam, quod per eadem loca omnibus notum est: Materfamilias Quintii, egregii atque honorati viri, cum ita paralisi fuisset obstricta, ut ^ei etiam pedum usus negaretur, a viro suo ut illic per multum itineris spacium deferretur poposcit. Quo cum pervenisset, sanctorum martyrum basilicae famulantium manibus illata pedibus ad diversorium rediit ac sanitati de pręmortuis restituta membris miraculum suum ipsa circumtulit.

19 Haec duo tantum miracula sanctorum inserenda credidi. Ceterum satis multa sunt, quae vel in purgatione dęmonum vel in restauratione claudorum aut sanitate febrium cęterisque infirmitatibus cotidie illic per sanctos suos domini virtus operatur, quę multa narranda sunt, si per singula scribantur. Tamen fidelium cordibus absque lectione cognita esse noscuntur, quę, quanta et qualia miracula illic per sanctos suos ad honorem et gloriam nominis sui dominus operare non desinit. Pro eo ipso die noctuque psalmorum hymnorumque decantatio non desistit, quae iubente sancto et praeclaro Christi martire, beato Sigismundo rege, est instituta hic usque hodie deo protegente est conservata. Propterea illic laudes dei canentes ore persolvunt, illi cui est honor et gloria, imperium et potestas per omnia secula seculorum. Amen.

1 Dioclitianus, quondam Romanae rei publicae princeps, cum ad imperium totius orbis fuisset electus omnesque provincias turbari quorundam pręsumptione prospiceret, ad consortium imperii vel laboris olim sibi commilitonem Herculium Maximianum Caesarem fecit eumque contra Amandum et Aelianum, qui in Bagaudarum nomen (^oppido s. opp.) praesumptione servili arma commoverant, ad Gallias destinavit. Cui ad supplementum exercitus legionem Thebeorum ex orientalibus militibus dedit. Quae legio sex milia sexcentos ac sexaginta ^sex viros validos animis et instructos armis antiquorum Romanorum habebat exemplo. Hi igitur milites Christianae religionis ritum orientali traditione susceperant fidemque sacram virtuti et armis omnibus pręponebant.

2 Maximianus Caesar, usu quidem militiae bellis aptus sed idolorum specialis cultor, ferus animo et qui severitatem imperatoriam nimia crudelitate polluerat (-eret a.c.). In Galliam properans ad Alpium Penninarum aditum venit. Transmeantibus iter Alpium per arduam et horridam viam subita aequalis loci campestris occurrit grata planicies. Quo in loco oppidum factum est, quod Octodori nomen accepit, circa quod aut irrigua fluminibus prata aut agrorum fertilis cultura porrigitur, precipue deinde Rhodani fluminis cursus offertur, qui mole sua leniter fluens regionis ipsius gratiam propria amoenitate commendat. Transcensis igitur Alpibus Maximianus Cesar Octodorum venit ibique sacrificaturus idolis suis convenire exercitum iussit atroci proposita iussione ut per aras demonibus consecratas iurarent aequalibus sibi animis contra Bagaudarum turbas esse pugnandum (-o m.pr.) Christianosque velut inimicos diis suis ab omnibus persequendos. Quod ubi primum pervenit ad notitiam Thebaide legionis preteriens Octodorense oppidum ad locum, cui Agauno nomen est, celeriter properavit, ut duodecim milium spatio ab Octodoro separata necessitatem committendi sacrilegii preteriret. Agaunum acolae interpretatione Gallici sermonis saxum dicunt. Quo in loco ita vastis rupibus Rodani fluminis cursus artatur, ut commeandi facultate subtracta constratis pontibus viam fieri itineris necessitas imperaret. Undique tamen imminentibus saxis parvus quidem sed amoenus irriguis fontibus campus includitur, ubi fessi milites legionis Thebeae post laborem tanti itineris resederunt.

3 Maximianus Caesar, dum ad sacramenta superius memorata cunctos in exercitu suo cogeret, agnovit pretergressam, ut diximus, legionem. Subito iracundiae furore repletus satellites mittit, ut legionem ad sacramentorum suorum sacrilegia revocarent. Erat in eadem legione primicerius Mauricius et signifer Exsuperius et Candidus senator, qui ita commilitonibus suis preerant, ut amore potius aequalibus (-tati- del.?) quam terrore militari (-e a.c.) oboedienda preciperent. Requirunt itaque quid Maximianus Caesar ira dictante mandasset. Dictum ab eis est, quos Caesar miserat milites omnes immolasse hostias, libasse sacrificia et sacramenta fanatici ordinis prebuisse, iubere Caesarem, ut legio festinanter revertens commilitonum pareret exemplo. Tunc hi qui preerant legioni miti affatu dedere responsum, pretergressos se Octodorum, quia iam fama ad eos sacrificiorum ordinem detulisset, fas sibi visum esse, ne daemonum aras christianorum videreⁿt obtutus; esse sibi in animo deum vivum colere, traditam orientali more religionem usque ad diem vitae perenniter custodire, ad bellorum usum paratam legionis esse virtutem, ad committenda vero sacrilegia, sicut Caesar precepit, Octodorum non redire.

4 Reversi itaque satellites nuntiaverunt obstinatos esse animos legionis nec velle preceptis imperatoris oboedire. Tunc Maximianus Caesar iracundie nimietate succensus ad hanc vocem subito furore prosilivit (-uit m.pr.): "Ergone milites mei imperatoria precepta et sacrorum meorum ordinem spernunt! Sanctiendum erat vindicta publica etiam si tantum maiestatem regiam contempnere voluissent; iungitur dispectui meo caelestis iniuria et mecum pariter religio Romana contempnitur. Sentiat contumax miles me non solum mihi sed etiam numinibus meis dare posse vindictam; iam nunc fidelissimorum meorum turba festinet (in marg.) , decimum quemque morti funesta sors prebeat, discant aequalium nece quos ordo premiserat moriendi, qualiter Maximianus vel sibi vel numinibus suis hac severitate dederit ultionem!"

5 Post hanc vocem parituris iussio infaustum porrigitur, ad legionem velociter properatur, crudelia precepta reserantur. Traduntur neci quos ordo repperit numerandi, laeti percussoribus cervices prebent solaque inter eos est de gloriosae mortis occupatione contentio. Perfecto scelere ut Octodorum legio redeat iubetur. Tunc Mauricius primicerius paululum a satellitibus regiis segregatus convocat legionem et hac oratione sancti oris alloquitur: "Gratulor virtuti vestre, commilitones optimi, quod amore religionis nullam vobis Cesaris precepta attulere formidinem; gaudentibus quodam modo animis tradi ad necem gloriosam commilitones vestros vidistis. Quam timui ne quisquam, quod armatis facile est specie defensionis, beatissimis funeribus manus obvias adferre temptaret! Iam mihi ad huius rei interdictum Christi nostri parabatur exemplum, qui exemptum vagina apostoli gladium propriae vocis iussione recondidit, docens maiorem armis omnibus Cristianae confidentiae esse virtutem. Hic deus Christus planae mentes vestras manusque prohibuit, ne quisquam divino operi mortalibus dext^eris obviaret. Quin immo coepti operis fidem perenni religione complete! Hactenus exempla sacris inserta codicibus legebamus; iam nunc per nosmet ipsos quos sequi deberemus aspeximus. Ecce vallatus sum commilitonum meorum corporibus, quos de latere meo funestus satellis eripuit, aspersus sum cruore sanctorum et sacri sanguinis reliquias vestibus meis porto et dubito eorum sequi necem, quorum gratulans admiror exemplum? Et vacat cogitare quid imperator iubeat, qui sorte mihi mortalitatis equalis est. Si habere aliquid virium imperatoria praecepta potuissent, circa beatissimorum puerorum corpora regis Persarum valuisset (vol- a.c.) incendium nec contemnere leonum rugitus lacu clausus propheta potuisset. Sacramenta olim dedisse nos memini quod contemptu lucis istius et disperatione vitae defensare rem publicam deberemus; iam tunc promisi mei corporis vilitatem et spopondi hanc imperatoribus fidem nec tamen mihi ullus tunc regna caelestia promittebat. Quid Christo spondente faciendum est, si hoc potuimus militiae devotione promittere? Quin immo, fortissimi commilitones, olim devotas animas subdamus pretiosissimę passioni, sit nobis virilis animus, fides inviolata permaneat! Iam cerno ante tribunal Christi stantes eos quos neci paulo ^ante satellis regius deputavit; illa vero gloria est, quae aeternitatem beatam vitae huius brevitate mercatur. Aequali omnes animo, una voce responsum satellitibus demus, adnuntia: "Milites quidem, Cesar, tui sumus et ad defensionem rei publicę Romana ^arma suscepimus nec umquam aut desertores bellorum aut proditores militie fuimus aut ignavę formidinis meruimus subire flagitium. Tuis etiam optemperaremus preceptis nisi instituti legibus christianis daemonum cultus et aras semper pollutas sanguine vitaremus. Comperimus precepisse te, ut aut sacrilegiis pollueres Christianos aut punires. Nec non inquiras longius latitantes, nos omnes Christianos esse cognosce; habebis potestati tuae subdita omnium corpora, auctorem vero suum respicientes Christum animas non tenebis." Haec sicut vir sanctus dixerat, legionis probatur assensu et Cesari per satellites nuntiatur.

6 Inclementi iussione precepit, ut iterum decimum renovatę crudelitatis ordo consumeret. Post hanc vocem ad legionem velociter properatur, crudelia precepta peraguntur, reliquos ut Octodorum redeant iubetur. Tunc Exsuperius, quem ante principem vel campidoctorem superius memoravi, correptis legionis suae signis hac circumstantes oratione confirmat: "Tenere me, commilitones optimi, saecularium quidem bellorum signa perspicitis, sed non ad haec arma provoco, non ad haec bella animos vestros virtutemque compello; aliud nobis genus eligendum est proeliorum, non per hos gladios potest ad regna caelestia properari. Robur nobis opus est animorum; invicta defensio est fidem, quam deo promiserit, in ultimis custodire. Iam de commilitonum nostrorum gloria, ea, quae divino cernebat obtutu, Mauricius est locutus, ego vobis victoriam plenam, si Christo credidistis, repromitto. Proicient dextere nostrae arma ista cum signis militaribus, prestabit hoc Christus, ut mox in ipso caelesti, sicut promittitur, regno alia vobis Exsuperium vestrum videatis signa monstrare. Vadat quin immo funestus satellis et hęc truculento regi nuntiet: "Inexsuperabilis legionis istius animos, Cesar, agnosce; tela proicimus; et armatas quidem dexteras satellites tuos, sed armatum fide catholica inveniet pectus. Occide, prosterne, resecandas gladiis percussoribus cervices prebemus intrepidi; haec nobis iocundⁱora sunt, dummodo quod te cum sacrilegiis tuis contemnimus ad regna iam nunc caelestia properantes." Haec mandata legionis remeans ad Maximianum Caesarem satellis nuntiat.

7 At ille, quasi nihil iterato fuisset scelere perpetratum, ire propere exercitum iubet et circumfundi imperat legionem nulloque de tanto sanctorum exercitu precepit derelinqui. Ventum itaque est, circumsistit beatam legionem turba carnificum, omnis aetas sine discretione perimitur lanianturque beata corpora et devotas deo animas fideli mortis professione commendant. Peracta tandem cede inter omnes sanctorum percussores pręda dividitur. Namque Maximianus facultatem dederat, ut, quisque legionis illius militem iugulasset, interempti spoliis uteretur. Divisa igitur omnium preda ad vescendum aepulandumque victrix turba consedit,

8 cum interea veteranus quidam ultime aetatis senio fatigatus, nomine Victor, ad contaminatum caedibus locum itineris necessitate deductus est. Dum ad aepulas pro aetatis veneratione ab omnibus rogaretur, requirere coepit, quaenam esset causa laetitiae, quod inter tot corpora peremptorum gaudentes exultantesque possint milites aepulari. Dictum a quodam est, quod legio Christianę legis studio caeremonias Romanas cultum quae (que p.c.) nomine pariter cum imperatoriis iussionibus contempnere voluisset dataque neci esset, ut disciplinę militaris traditus ordo severius teneretur. Tunc Victor alte gemitum trahens graviterque suspirans exclamat: "Heu me, qui per tot annorum militiam ad hanc infelicem aetatem veni et in hac legione militare non merui; quam bene inter tales gloriosę mortis honore donatis finem vitae invenire potuissem! Saltem (-tim a.c.) si commilito indignus eram vel me ante actas oras viandi necessitas detulisset, ut senilis pectoris cruor tantorum virorum victimis misceretur, optuleram corpus hoc neci, dummodo tantae laudis consortio non carerem." Talia dicentem profanorum statim turba vallavit, quae utrum Christianus esset responderet minaciter iubet.

9 At ille, paululum oculos ad caelum erigens, tali percunctantibus (-cont-m.pr.) sermone respondit: "Longus me vivendi usus ad hanc, quam videtis, perduxit aetatem. Quaecumque in hoc mundo aguntur aut studium repperit aut rerum volubilitas agit aut varius semper casus infestat; quodcumque volumus, optamus, scimus aut cupimus, totum mundi caligine submersum tenebris circumfulgentibus latet, nisi nobis aut viam Christus ostenderit aut lumen Christus effulserit. Quod ego fideli mente perpendens utinam ultimo contester affectu! Quod si me ad tempus paulo ante trucidate legionis itineris necessitas detulisset, convi^viis vel aepulis vestris horum funerum consortium praetulissem. Sed etiam nunc prestabit Christus, ut Christianum me vel post professionem ^meam transire ulterius per beata funera non sinatis." Haec eo loquente subita percussoris obtruncat insania. Ita vir sanctus consortium sanctorum celeri confessione promeruit.

13 Haec nobis tantum de numero isto martyrum comperta sunt nomina, id est beatissimi Mauricii, Exsuperii, Candidi, Innocentii, Victoris atque Vitalis; cetera vero nobis quidem incogⁿita, sed in libro vitae sunt scripta.

14 Ex hac eadem legione fuisse dicuntur etiam illi martyres Ursus et Victor, quos Salodoro passos fama confirmat. Salodorum vero castrum est super Ara flumine, neque longe a Reno positum.

15 Opere pretium est etiam illud indicare, quid deinde Maximianum trucem tyrannum exitus consecutus sit. Cum dispositis insidiis genero suo Constantino, tunc regnum tenenti, mortem moliretur, deprehenso dolo illius apud Massiliam captus nec multo post strangulatus teterrimoque hoc supplicio affectus impiam vitam digna morte finivit.

16 At vero beatissimorum martyrum corpora post multos passionis annos sancto Theodoro huius loci epo revelata traduntur; in quorum honore cum strueretur basilica, quae vaste nunc adiuncta rupi est, quid miraculi tunc apparuerit, nequaquam tacendum putavi:

17 Accidit inter reliquos artifices, qui invitati convenisse ad hoc opus videbantur, quidam adesset faber, quem adhuc gentilem esse constaret. Hic cum dominico die, quo ceteri ad expectandum diem eius festi (-e a.c.) abscesserant, in fabrica solus substetisset, in illo secreto se subito clara luce manifestantibus sanctis hic idem faber rapitur atque ad poenam vel ad supplicia distenditur. Et visibiliter turbam martyrum cernens verberatus etiam increpatur, quod vel die dominico ecclesiae solus deesset vel illud fabricę opus sanctum suscipere gentilis auderet. Quod abeo misericorditer a sanctis factum constitit, ut faber ille consternatus et territus salutare sibi nomen posceret, statimque Christianus effectus est.

18 Neque illud in sanctorum miraculis pretermittam, quod perinde clarum atque omnibus notum est: Mater familias Quinti, egregii atque honorati viri, cum ita paralitica fuisset obstricta, ut etiam pedum usus negaretur, a viro ut istic per multorum itineris spatium deferretur poposcit. Quo cum pervenisset, sanctorum martyrum basilica famulantium manibus inlata pedibus ad diversorium rediit ac sanitate de premortuis restituta membris miraculum suum ipsa circumtulit.

19 Haec duo tantum mira passione sanctorum inserenda credidi. Ceterum multa sunt, quo vel in purgatione demonum vel in reliquis curationibus cotidie illic per sanctos martyres domini virtus operatur.

20 Neque enim ^hoc omittendum est, quod per longum temporis tractum beati Innocentii membra martiris Rodanus revelavit. Iugi enim eluvii vicinum in se cespitem vergens religiosa quadam soli perniciae ad sepultura martyris famulatrix unda unda pervenit. Prolatas namque reliquias leniter lambens non ideo a sinu terrae protulit, ut in gurgitis sui procella dimergeret, sed ob gloriosam devotionem intra ambitum basilicae caeteris martyribus sepulture precepit sociari. Cuius translatione a sanctae recordationis Domiciano Genavensi et Gradu Agustanę urbis vel Protasio, tum temporis huius loci epo, celebratam recolentes cotidiana devotione et laudibus frequentamus adiuvante domino q.u.u.t.e.r.g.t.

Incipit passio sancti Mauricii et sociorum eius, qui passi sunt Acauno X Kl Octobris.

1 Diocletianus, quondam Romanę rei publicę princeps, cum ad imperium totius orbis fuisset electus omnesque provincias turbari quorundam praesumptione perspiceret, ad consortium imperii vel laboris olim sibi conmilitonem Herculium Maximianum Cęsarem fecit eumque contra Amandum et Aelianum, qui in Bagaudarum (Bac- a.c.) nomen praesumptione servili arma commoverant, ad Gallias destinavit. Cui ad supplementum exercitus legionem Thebeorum ex orientalibus militibus dedit. Quae legio sex milia sexcentos et sexaginta viros validos animis et instructos armis antiquorum Romanorum habebat exemplo. Hi igitur milites Christianae religionis ritum orientali traditione susceperant fidemque sacram virtute et armis omnibus praeponebant.

2 Maximianus Cesar, usu quidem militiae bellis aptus sed idolorum specialis cultor, ferus animo et qui severitatem imperatoriam nimia crudelitate pollueret, in Galliam properans ad Alpium Penninarum aditum venit. Transmeantibus iter Alpium per arduam et horridam viam subita aequalis loci campestris occurrit grata planicies. Quo in loco oppidum factum est, quod Octodori nomen accepit. Circa quod aut irrigua fluminibus prata aut agrorum fertilis cultura porrigitur. Precipue deinde Rhodani fluminis cursus offertur, qui mole sua leniter fluens regionis ipsius gratiam propria amoenitate commendat. Transcensis igitur Alpibus Maximianus Cęsar Octodorum venit ibique sacrificaturus idolis suis convenire exercitum iussit, atroci proposita iussione, ut per aras daemonibus consecratas iurarent aequalibus sibi animis contra Bagaudarum turbas esse pugnandos [christianosque velut inimicos diis suis ab omnibus persequendos]. Quod ubi primum pervenit ad notitiam Thebaidę legionis, praeteriens Octodorum oppidum ad locum, cui Agauno (Acauno m.pr.) nomen est, celeriter properavit, ut XII milium spacio ab Octodoro separata necessitatem committendi sacrilegii praeteriret. Agaunum (Acaunum m.pr.) accolę interpretacione Gallici sermonis saxum dicunt. Quo in loco ita vastis rupibus Rhodani fluminis cursus artatur, ut commeandi facultate subtracta constratis pontibus viam fieri itineris necessitas imperaret. Undique tamen imminentibus saxis parvus quidem sed amoenus irriguis fontibus campus includitur, ubi fessi milites legionis Thebeae post laborem tanti itineris residerunt.

3 Maximianus Cęsar, dum ad sacramenta superius memorata cunctos in exercitu suo cogeret, agnovit praetergressam, ut diximus, legionem. Subito iracundiae furore completus [est,] satellites mittit, ut legionem ad sacramentorum suorum sacrilegia revocarent. Erat in eadem legione primicerius Mauricius et signifer Exsuperius et Candidus senator, qui ita commilitonibus suis praeerant, ut amore potius aequalibus (m.s.?; m.pr.aequalitatis ?) quam terrore militari oboedienda (obeunda m.s.) pręciperent. Requirunt itaque quid Maximianus Cęsar ira dictante mandasset. Dictum ab his est, quos Caesar miserat, milites omnes immolasse hostias, libasse sacrificia et sacramenta fanatici ordinis praebuisse, iubere Cęsarem, ut legio festinanter reverteretur commilitonumque pareret exemplo. Tunc hi, qui praeerant legioni, miti affatu dedere responsum, pretergressos se Octodurum, quia iam fama ad eos sacrificiorum ordinem detulisset, fas sibi visum esse, ne daemonum aras christianorum videret obtutus; esse sibi in animo deum vivum colere, traditam orientali more religionem usque ad diem vitae perenniter custodire, ad bellorum usum paratam legionis esse virtutem, ad committenda vero sacrilegia, sicut Cęsar praecepit, Octodorum non redire.

4 Reversi itaque satellites nuntiaverunt obstinatos esse animos legionis nec velle praeceptis imperatoris oboedire. Tunc Maximianus Cęsar iracundiae nimietate succensus ad hanc vocem subito furore prosiliit: "Ergone milites mei imperatoria praecepta et sacrorum meorum ordinem spernunt! Sanctienda erat vindicta publica, etiam si tantum maiestatem regiam contemnere voluissent; iungitur dispectui (desp. m.s.) meo caelestis iniuria et mecum pariter Romana religio contempnitur. Sentiat contumax miles me non solum mihi sed etiam numinibus meis dare posse vindictam; iam nunc fidelissimorum meorum turba festinet, decimum quemque morti funesta sors praebeat, discant aequalium nece quos ordo praemiserat ^moriendi, qualiter Maximianus vel sibi vel numinibus suis hac severitate dederit ultionem!"

5 Post hanc vocem parituris iussio infauste porrigitur, ad legionem velociter properatur, crudelia praecepta reserantur. Traduntur neci quos ordo repperit numerandi, leti percussoribus cervices praebent solaque inter eos est de gloriosae mortis occupatione contentio. Perfecto scelere ut Octodorum legio redeat iubetur. Tunc Mauricius primicerius paululum a satellitibus regis segregatus convocat legionem et hac oratione sancti oris ^alloquitur: "Gratulor virtuti vestrae, commilitones optimi, quod amore religionis nullam vobis Caesaris praecepta attulere formidinem; gaudentibus quodammodo animis tradi ad necem gloriosam commilitones vestros vidistis. Quam timui ne quisquam, quod armatis facile est specie defensionis, beatissimis funeribus manus obvias afferre temptaret! Iam mihi ad huius rei interdictum Christi nostri parabitur exemplum, qui exem^ptum e vagina gladium apostoli propriae vocis iussione recondidit, docens maiorem armis omnibus Christianam [confidentiae] esse virtutem. Hic deus Christus plane mentes vestras manusque prohibuit, ne quisquam divino operi mortalibus dexteris obviaret. Quin immo coepti operis fidem perenni religione complete! Hactenus exempla sacris codicibus inserta legebamus; iam nunc per nosmet ipsos quos sequi deberemus aspeximus. Ecce vallatus sum commilitonum meorum corporibus, quos de latere meo funestus satelles eripuit, aspersus sum cruore sanctorum et sacri sanguinis reliquias vestibus meis porto et dubito eorum sequi necem, quorum gratulans admiror exemplum? Et vacat cogitare quid imperator iubeat, qui sorte mihi mortalitatis aequalis est. Si habere aliquid virium imperatoria praecepta potuissent, circa beatissimorum puerorum corpora regis Persarum valuisset incendium nec contempnere leonum rugitus lacu clausus propheta potuisset. Sacramenta olim dedisse nos memini quod contemptu lucis istius et disperatione vitae defensare rem publicam deberemus; iam tunc promisi mei corporis vilitatem et spopondi hanc imperatoribus fidem nec tamen mihi ullus tunc regna caelestia promittebat. Quid Christo spondente faciendum est, si hoc potuimus militiae devotione promittere? Quin immo, fortissimi commilitones, olim devotas animas subdemus preciosissimae passioni, in nobis virilis animus, fides inviolata permaneat! Iam cerno ante tribunal Christi stantes eos quos neci paulo ante satelles regius deputavit; illa vero gloriosa est ^mors, quae aeternitatem beatam vitae huius brevitate mercatur. Aequali omnes animo, una voce responsum satellitibus demus, adnuntia: "Milites quidem, Cęsar, tui sumus et ad defensionem rei publicae Romana arma suscepimus nec umquam aut desertores bellorum aut proditores militiae fuimus aut ignavę formidinis meruimus subire flagitium. Tuis etiam obtemperaremus praeceptis, nisi instituti legibus christianis daemonum cultus et aras semper pollutas sanguine vitaremus. Comperimus praecepisse te, ut aut sacrilegiis pollueres Christianos aut punires. Non inquiras longius latitantes, nos omnes Christianos esse cognosce; habebis potestati tuae subdita omnium corpora, auctorem vero suum respicientes Christum animas non tenebis." Haec sicut vir sanctus praedixerat, legionis probatur assensu et Cęsari per satellites nuntiatur.

6 Inclementi praecepit iussione, ut iterum decimum renovatae crudelitatis ordo consumeret. Post hanc vocem ad legionem velociter properatur, crudelia praecepta peraguntur, reliquos Octodorum redire iubetur. Tunc Exsuperius, quem ante principem vel campiductorem superius memoravi, correptis legionis suae signis hac constantes oratione confirmat: "Tenere me, commilitones optimi, sęcularium quidem bellorum signa perspicitis, sed non ad haec arma provoco, non ad haec bella animos vestros virtutemque compello; aliud nobis genus eligendum est proeliorum, non per hos gladios potest ad regna cęlestia properari. Robur nobis opus est animorum; invicta defensio est fidem, quam deo promiseris, in ultimis custodire. Iam de commilitonum nostrorum gloria, ea quae divino cernebat optutu, Mauricius locutus est, ego vobis victoriam plenam, si Christo credidistis, repromitto. Proiciant dexterae nostrae arma ista cum signis militaribus, praestabit hoc Christus, ut mox in ipso caelesti, sicut promittitur, regno alia vobis Exsuperium vestrum videatis signa monstrare. Vadat quin ymmo funestus satelles et haec truculento regi nuntiet: "Inexsuperabiles legionis istius animos, Caesar, agnosce; tela proicimus; exarmatas quidem dexteras satelles tuus, sed armatum fide catholica pectus inveniet. Occide, prosterne, resecandas gladiis percussoribus cervices praebemus intrepidi; haec nobis iocundaria sunt, dummodo quod te cum sacrilegiis tuis contempnimus, ad regna iam nunc caelestia properemus." Haec mandata legionis remeans ad Maximianum Caesarem satelles nuntiat.

7 At ille, quasi nihil iterato fuisset scelere perpetratum, ire propere exercitum iubet et circumfundi [imperat] legionem nullumque de tanto sanctorum exercitu praecepit derelinqui. Ventum itaque est, circumsistit beatam legionem turba carnificum, omnis aetas sine discretione perimitur lanianturque beata corpora et devotas deo animas fideli mortis professione commendant. Peracta tandem caede inter omnes sanctorum percussores praeda dividitur. Namque Maximianus facultatem dederat, ut, quisque legionis illius militem occidisset, interempti spoliis uteretur. Divisa igitur omnium pręda ad vescendum epulandumque victrix turba consedit,

8 cum interea veteranus quidam ultimae aetatis senio fatigatus, nomine Victor, ad contaminatum caedibus locum itineris necessitate deductus est. Dum ad epulas pro aetatis veneratione ab omnibus rogaretur, requirere coepit, quaenam esset causa lętitiae, quod inter tot corpora peremptorum gaudentes exultantesque possint milites epulari. Dictum a quodam est, quod legio Christianae legis studio cerimonias Romanas cultumque numinum pariter cum imperatoriis iussionibus contempnere voluisset dataque neci esset, ut disciplinae militaris traditus ordo severius teneretur. Tunc Victor alte gemitum trahens graviterque suspirans exclamat: "Heu me, qui per tot annorum militiam ad hanc infelicem etatem veni et in hac legione militare non merui; quam bene inter tales gloriosae mortis honore donatus finem vitae invenire potuissem! Saltim si commilito indignus eram vel me ante actas horas viandi necessitas detulisset, ut senilis pectoris cruor tantorum virorum victimis misceretur, obtuleram hoc corpus neci, dummodo tantae laudis consortio non carerem." Talia dicentem profanorum statim turba vallavit, quae utrum Christianus esset respondere minaciter iubet.

9 At ille, paululum oculos ad caelum erigens, tali percontantibus sermone respondit: "Longus me vivendi usus ad hanc infelicem perduxit etatem. Quęcumque in hoc mundo aguntur aut studium repperit aut rerum volubilitas agit aut varius semper casus infestat; quodcumque volumus, optamus, scimus aut cupimus, totum mundum caligine submersum tenebris circumfluentibus latet, nisi nobis aut viam Christus ostenderit aut lumen Christus effulserit. Quod (quid a.c.) ego fideli mente perpendens utinam ultimo contester affectu! Quod si me ad tempus paulo ante trucidatae legionis itineris necessitas detulisset, conviviis vel epulis vestris horum funerum consortia praetulissem. Sed etiam nunc prestabit Christus, ut Christianum me vel post confessionem meam transire ulterius per beata funera non sinatis." Haec eo loquente subita percussoris obtruncatur insania. Ita vir sanctus consortium sanctorum celeri confessione promeruit.

13 Hęc nobis tantum de numero isto martyrum comperta sunt nomina, id est beatissimi Mauricii, Exsuperii, Candidi, Innocentii, Victoris atque Vitalis; cetera vero nobis quidem incognita, sed in libro vitae sunt scripta.

14 Ex hac eadem legione fuisse dicuntur etiam illi martyres Ursus et Victor, quos Solodoro (Sol- corr.) passos fama confirmat. Salodorum (Sol- corr.ex Sal-) vero castrum est super Ara flumine neque longe a Reno positum.

15 Opere pretium est etiam illud indicare, quis deinde Maximianum trucem tyrannum exitus consecutus sit, cum dispositis insidiis genero suo Constantino, tunc regnum tenenti, mortem moliretur. Depraehenso dolo illius apud Massiliam captus nec multo post strangulatus teterrimoque hoc supplicio affectus inpiam vitam digna morte finivit.

16 At vero beatissimorum [Acaunensium] martyrum corpora post multos passionis annos sancto Theodoro huius loci epo revelata traduntur. In quorum honore cum strueretur basilica, que vastę nunc rupi adiuncta est [uno tantum latere acclinis iacet], quid miraculi tunc apparuerit nequaquam tacendum putavi:

17 Accidit ut inter reliquos artifices, ^qui [invitati] convenisse ad hoc opus videbantur, quidam adesset faber, quem adhuc gentilem esse constaret. Hic cum dominico die, quo coeteri ad expectanda diei eius festa abscesserant, in fabrica solus substitisset, in illo secreto se subito clara luce manifestantibus sanctis hic idem faber rapitur atque ad poenam vel ad supplicia distenditur, et visibiliter turbam martyrum cernens, verberatus etiam increpatur, quod vel die dominico ecclesiae solus deesset, vel illud fabricę opus sanctum suscipere gentilis auderet. Quod ideo misericorditer a sanctis factum constitit, ut faber ille consternatus et territus salutare sibi nomen posceret, statimque Christianus effectus est.

18 Neque illud in sanctorum miraculis praetermittam, quod perinde clarum atque omnibus notum est: Materfamilias Quinti, egregii atque honorati viri, cum ita parali^si (paralitica m.pr.) fuisset obstricta, ut [ei] etiam pedum usus negaretur, a viro suo ut illuc per multa itineris spatia deferretur exposcit. Quo cum pervenisset, sanctorum martyrum basilicam famulantium manibus introlata est, (-olata est in marg.) sed (in marg.) pedibus ad diversorium rediit ac sanitati de praemortuis restituta membris miraculum suum ipsa circumtulit.

19 Ha^ec duo tantum mira passioni (passione m.pr.) sanctorum inserenda credidi. Cęterum satis multa sunt, quę vel in purgatione demonum vel in reliquis curationibus cottidie illic per sanctos martyres domini virtus operatur.

20 Neque enim hoc omittendum est, quod per longum temporis tractum beati Innocentii martyris corpus Rhodanus revelavit. Iugi enim eluvio vicinum in se cespitem vergens religiosa quadam soli pernecie ad sepulturam martyris famulatrix pervenit. Prolatas namque reliquias leniter lambens non ideo a sinu terrę protulit, ut in gurgitis sui procella dimergeret, sed ob gloriosam devotionem, ut intra ambitum basilicae ceterorum martyrum sepulturae praeciperet sociari. Cuius translationem a sanctae recordationis Domiciano Genavensi et Grado A^ugustanę urbis vel Protasio tum temporis huius loci epo celebratam recolentes cottidiano devotione et laudibus frequentamus. Adiuvante domino nostro Iesu Christo qui cum patre et Spiritu Sancto vivit et regnat in sęcuLA SECULORUM. AMEN

Passio sanctorum martyrum Mauritii, Exuperii, Candidi, Innocentii adque Victoris et sociorum eorum, quae facta est sub persecutoribus Diocletiano et Maximiano imperatoribus.

1 Diocletianus, quondam Romanę rei publicę princeps, cum ad imperium [totius orbis] fuisset electus aliquasque provincias perturbari quarumdam pręsumptione perspiceret, ad consortium imperii vel laboris olim sibi commilitonem Hęrculium Maximianum Cęsarem fęcit eumque contra Amandum et Hęlianum, qui in Bagaudarum loco praesumptione servili arma commoverant, ad Galliam destinavit. Cui ad supplementum exercitus legionem Thębeam ex orientalibus militibus ire praecępit. Quę legio sex milia sexcentos sexaginta sex viros validos animis et instructos armis antiquorum Romanorum habebat exemplum. Hi igitur milites Christianę religionis ritum orientali traditione suscęperant a Hierosolimitanę urbis epo fideique sacrę virtutem [et armis] omnibus praeponebant. Urbem quippe Romanam itinere adtingentes eandem Christianitatis fidem, quam acceperant, apud beatum Marcellinum, praedictę Romanę urbis pontificem, confirmantes, ut ante gladio interirent quam sacram fidem Christi, quam acceperant, violarent. Recepti igitur a Diocletiano Cęsare iubentur, ut post Maximianum collegam itinere, quo coeperant, Gallias tenderent.

2 Maximianus Cęsar, usu quidem milicię bellis aptus sed idolorum praecipuus cultor, ferus animo, avaritia anxius, operę crudelis, libidini deditus cęterisque vitiis obsessus potestatem imperialem nimia crudelitate polluerat. In Galliam properans ad Alpium Peninarum aditum venit. Transmeantibus iter Alpium post arduam et horridam viam subito aequalis loci campestris occurrit grata planities. Quo in loco oppidum factum est, quod Octodorus nomen accępit, circa quod [aut] irrigua fluminibus prata et agrorum fertilis cultura protenditur, [praecipue] deinde Rodani fluminis validus cursus nando meat. [qui mole sua leniter fluens regionis ipsius gratiam propria amoenitate commendat]. Lectio II: Transcensis igitur Alpibus Maximianus Cęsar Octodorum venit ibique sacrificaturus idolis suis convenire exercitum iussit atroci proposita iussione ut per aras dęmonibus consecratas iurarent coęqualibus sibi animis contra Bagaudarum turbas esse pugnandum, christianos vero velut inimicos diis suis ab omnibus persequendos. Quod cum primum pervenit ad notitiam Thębaidę legionis preteriens Octodorense oppidum ad locum, cui Agau[no] nomen est, celeriter properavit, ut ^octo milium spatio ab Octodoro separata necessitatem committendi sacrilegii praeteriret. [Acaunum accolae interpretatione Gallici sermonis saxum dicunt]. Quo in loco ita vastis rupibus Rodani fluminis cursus artatur, ut commeandi facultate subtracta constratis pontibus viam fieri itineris necessitas imperaret, 〈quam in his〉 undique tamen inminentibus saxis parvus quidem tamen sed amoenus et irriguis fontibus campus includitur, ubi fessi milites legionis Thębeę post laborem tanti itineris resederant. O quanta reverentia excolendus est sacer locus iste [Acaunensium], in quo tot pro Christo martirum milia ferro Cęsaris puniuntur!

3 Maximianus Cęsar, dum ad sacramenta superius memorata cunctos in ex^ercitu suo cogeret, agnovit praetergressam, ut diximus, legionem. Subito iracundię furore completus satellites mittit, ut legionem ad sacramentorum suorum sacrilegia revocarent. Erat in eadem legione primicerius Mauricius et signifer Exsuperius et Candidus senator, qui ita commilitonibus suis praeerant, ut amore potius divinitatis quam terrore militari oboedienda praeciperent, viri in rebus bellicis strenui et virtute nobiles, sed fide in deo nobiliores. [Erga imperatorem fortitudine, erga Christum devotione certabant.] Evvangelici praecepti sub armis custodes reddebant quę dei erant deo, et quę Caesaris Cęsari restituebant. Requirunt itaque quid Maximianus Cęsar ira dictante mandasset. Dictum [ab] eis est, quod Cęsar iuberet, milites omnes immolare hostias, libare sacrificia et sacramenta fanatici ordinis adtractare, iubere Cęsarem, ut legio festinanter reverteretur et ad commilitonum se praepararet exemplum. Tunc hii qui praeerant legioni miti affatu dederunt responsum, ob hoc transgressos esse Octodorum, quia iam fama ad eos sacrificiorum ordine pervenisset, fas sibi visum esse, ne dęmonum aras Christiani contaminari viderentur, [esse sibi in animo] deum vivum colere et traditam orientali more religionem usque ad finem vitę perhęnniter custodire, ad bellorum usum paratam legionis esse virtutem, ad committenda vero sacrilegia, sicut Caesar precępit, Octodorum non redire.

4 Reversus itaque satelles nuntiat obstinatos esse animos legionis nec velle praeceptis imperatoriis oboedire. Tunc Maximianus Cęsar iracundię nimietate succensus ad hanc vocem subito furore prosilivit dicens: "Ergo milites mei imperatoria praecepta et sacrorum meorum ordinem spernunt! Statuenda esset vindicta publica, etiam si tantum maiestatem regiam contempnere voluissent; iungitur despectui meo caelestis iniuria et mecum pariter religio Romana contempnitur. Sentiat contumax miles [me] non solum michi sed etiam diis meis dare posse vindictam; iam [nunc] fidissimorum meorum turba festinet, decimum quemque morti funesta sors praebeat, discaⁿt ęqualem necem quos ordo pręmiserit moriendi, qualiter Maximianus vel sibi vel diis suis hac sęveritate dederit ultionem!"

5 Post hanc vocem apparitoris iussio infausta discurritur, ad legionem velociter properatur, crudelia praecepta referuntur. Traduntur neci quos ordo repperit numerandi, laeti percussoribus cervicem praebent solaque inter eos erat de gloriosę mortis acceleratione contentio. Perfecto itaque scelere ut Octodorum legio redeat iubetur. Tunc Mauritius primicerius paululum a satellitibus regiis segregatus convocat legionem et hac oratione sancciores adloquitur: "Gratulor virtuti vestrę, commilitones obtimi, quod amore religionis nullam vobis Caesaris praeceptum attulit formidinem; gaudentibus quodam modo animis tradi ad necem gloriosam commilitones vestros vidistis, quibus timui ne quisquam, quod armati facile est specie defensionis, beatissimis funeribus manus obviam adferre temptaret! Iam michi [ad] unius [rei] interdictum Christi nostri parabatur exemplum, qui exemptum vagina apostoli gladium propriae vocis iussione recondit, docens maiorem armis omnibus Christianę confidentię esse virtutem. Hic deus Christus plane mentes vestras manusque prohibuit, ne quisquam divino operi mortalibus dextris obstitisset. Quin immo coepti operis fidem perhęnni religione complerent! Actenus exempla sacra inserta codicibus legebamus; iam nunc per nosmet ipsos quos sequi dęcberemus aspeximus. Ecce vallatus sum commilitonum meorum corporibus, quos de latere meo funestus satelles abstraxit, aspersus sum cruore sanctorum et [sacri] sanguinis reliquias vestibus meis porto et dubito eorum sequi necem, quorum gratulans admiror exemplum? Non magnopere curandum est, quid imperator iubeat, qui sorte michi mortalitatis aequalis est. Si habere aliquid virium imperatoria praecepta potuissent, circa beatissimorum trium puerorum corpora regis Persarum valuisset incendium nec contempnere ora leonum lacu clausus evadere potuisset propheta. Sacramenta olim dedisse nos memini quod contemptu lucis istius et desperatione vitae defensare rem publicam deberemus; iam tunc promisi mei corporis vilitatem et spopondi hanc imperatoribus fidem nec tamen michi ullus tunc regna cęlestia promittebat. Quid Christo spondentibus faciendum est, si hoc potuimus miliciae devotione promittere? Quin immo, fortissimi commilitones, olim devotas animas subdamus pretiosissimę passioni, sit nobis virilis animus, fides inviolata permaneat! Iam cerno ante tribunal Christi stantes eos quos neci paulo ante satelles regius deputavit; illa vera gloria est, quę aeternitatem beatam vitę huius brevitate mercatur. ęquales omnes animo, una voce responsum satellitibus demus, id nuntia: "Milites quidem, Caesar, tui sumus et ad defensionem rei publicę Romana arma suscępimus nec umquam aut desertores bellorum aut proditores militię fuimus aut ignaviae formidinis meruimus subire flagitium. Tuis etiam obtemperaremus praeceptis nisi instituti legibus christianis dęmonum cultus et aras semper pollutas sanguine vitaremus. Comperimus praecępisse te, [ut] aut sacrilegiis pollui Christianos aut dedenis interfectis nos velle terreri. Non inquiras longius latitantes, nos omnes Christianos esse cognosce; habebis potestati tuae subdita omnium corpora, auctorem vero suum respicientes Christum animas non tenebis." Haec [sicut] vir sanctus dixerat, legionis probatur assensio et Caesari per satellites nuntiatur.

6 Pręsenti praecępit iussione, ut iterum decimum renovatę crudelitatis ordo consumeret. Post hanc vocem ad legionem velociter properatur, crudelia praecepta peraguntur, reliqui vero ut Octodorum redeant iubetur. V Tunc Exuperius, quem ante principem vel campidoctorem superius memoravi, correptis legionis suae signis hac circumstantes oratione confirmat: "Tenere me, commilitones obtimi, sęcularium quidem bellorum signa perspicitis, sed non ad haec arma provoco, non ad haec bella animos vestros virtutemque cohortor; aliud nobis genus eligendum est proeliorum, non per hos gladios potestis ad regna caelestia properare. Robur nobis opus est animorum; invicta defensio [est] fidem quam deo promisimus, in ultimis custodire. Iam de commilitonum nostrorum gloria, quam divino cernebat obtutu, -super est, ut victori deo gratias agamus - gloriosus vir Mauricius est locutus, VI ego vobis victoriam plenam, si Christo creditis, repromitto. Proiciant dexterę nostrę arma ista cum signis militaribus, pręstabit hoc Christus, ut mox in ipso caelesti, sicut promittitur, regno alia vobis Exsuperium vestrum videatis signa monstrare. Vadat quin immo funestus satelles et haec truculento regi nuntiet: "Milites sumus, imperator, tui, sed tamen servitutem liberi confitemur dei. Tibi miliciam debemus, illi innocentiam. A te stipendium laboris accepimus, ab illo vitae exordium sumpsimus. Sequi imperatorem in hoc nequaquam possumus, ut auctorem nostrum negemus deum, auctorem vero velis nolis tuum. Non nos adversum te imperator armavit ipsa, quę fortissima est in periculis, desperatio. Tenemus arma et non resistimus, quia mori magis quam occidere volumus, et innocentes interire quam noxii vivere praeobtamus. Si quid in nos ultra statueris, igni, tormento, ferro subici parati sumus, Christiani sumus, persequi Christianos non possumus. Inexsuperabiles legionis istius animos [Caesar] agnosce; tęla proicimus; exarmatas quidem dextras satelles tuus, [sed] armatum fide catholica pectus invenit. Occidi, prosterni, secandas gladiis percussoribus cervices praebemus intrepidi; haec nobis iucundiora sunt, dummodo quia te cum sacrilegiis tuis contemnimus, ad regna iam nunc cęlestia properamus." VII Flagrabat enim iam tunc in beatissimis viris martirii gloriosus ardor. Haec mandata legionis remeans ad Maximianum Caesarem satelles nuntiat.

7 At ille, quasi nichil iteratim fuisset scelus perpetratum, ire propere exercitum iubet et circumfundi imperat legionem nullumque de tanto sanctorum exercitu pręcepit relinqui. Ventum itaque est (?), circumstetit beatam legionem turba carnificum, omnis aetas sine discretione perimitur lanianturque beata corpora et dęvotas deo animas fideli mortis professione commendant. Operta est terra illic procumbentibus in morte corporibus iustorum, fluxeruntque pretiosi sanguinis rivi. Quę umquam rabies absque bello tantam humanorum corporum stragem dedit, quę [feritas ex sententia sua tot simul perire vel reos iussit! Ne iusti punirentur multitudo non obtinuit, cum inultum esse soleat quod multitudo delinquit. Hac igitur crudelitate immanissimi tyranni confectus est ille sanctorum populus, qui] contempsit rem praesentium ob spem futurorum. Sic interfecta est illa plane angelica legio, quę ut credimus cum illis angelorum legionibus iam conlaudant [semper] deum in caelis. Peracta tandem cęde in omnes sanctorum percussori praeda dividitur. Namque Maximianus facultatem dederat, ut, quisque legionis illius militem iugulasset, interempti spoliis uteretur. Divisa igitur omnium praeda ad vescendum epulandumque victrix turba consedit.

8 Interea veteranus quidam ultimę aetatis senio fatigatus, nomine Victor, ad contaminatum cędibus locum itineris necessitate deductus est. Dum ad epulas pro aetatis veneratione ab omnibus rogaretur, requirere coepit, quęnam causa esset lętitiae, quod inter tot corpora interemptorum gaudentes exultantesque possent milites epulari. Dictum a quodam est, quod legio Christianae legis studio caeremonias Romanas cultumque deorum pariter cum imperatoriis iussionibus contemnere voluisset dataque neci esset, ut disciplinę militaris traditus ordo severius teneretur. Tunc Victor alte gemitum trahens graviterque suspirans detestatus convivas detestatusque et convivium exclamat: "Heu me, qui per tot annorum miliciam ad hanc [infelicem aetatem veni et in hac] legionem militare non merui; [quam] ut bene inter tales gloriosae mortis honore donatus finem vitae invenire potuissem! Saltem si conmilito indignus eram vel me ante actę horę viandi necessitas detulisset, ut senilis pectoris cruor tantorum virorum victimis misceretur, obtuleram corpus hoc neci, dummodo tantę laudis consortio non carerem." Talia dicentem profanorum [statim] turba vallavit, quem utrum Christianus esset respondere minaciter iubet.

9 At ille, paululum oculos ad caelum erigens, tali percunctantibus sermone respondit: "Longus me vivendi usus ad hanc, quam videtis, perduxit aetatem. Quęcumque in hoc mundo aguntur aut studium repperit aut rerum volubilitas aⁿgit aut varius semper casus infestat; quodcumque (quosc- p.c.) volumus, obtamus, scimus et cupimus, totus mundus caligine submersus tenebris circumfluentibus latet, nisi vobis aut viam Christus ostenderit aut lumen [Christus] effulserit. Quod ego fideli mente perpendens utinam ultimo contester affatu! Quod si me ad tempus paulo ante trucidatę legionis itineris necessitas detulisset, conviviis vel epulis vestris horum funerum consortium praetulissem. Sed etiam nunc pręstabit hoc Christus, ut Christianum me vel post professionem meam transire ulterius per beata funera non sinatis." Haec eum loquentem subita percussoris obtruncat insania. Ita vir sanctus celeri confessione et consortium meruit caeterorum martyrum et in eodem loco sicut morte ita est honore coniunctus.

13 Haec nobis tantum de numerosa ista multitudine martyrum conperta sunt nomina beatissimorum ^scilicet Mauricii, Exsuperii, Candidi Innocentii atque Victoris; cętera vero nomina nobis quidem incognita, sed in libro vitae sunt scripta.

[IN ILLO TEMPORE videns turbas Jesus ascendit ...]

Passio sanctorum martyrum Acaunensium decimo Kal Octobrium.

(1 PE) Sanctorum passionem martyrum, qui Acaunum (corr. in Ag-) gloriosum sanguine inlustrant, pro honore gestorum stilo explicamus, ea utique fide, qua ad nos martyrii ordo pervenit. Nam per succedentium relationem rei geste memoriam nondum intercepit oblivio. Et si pro martyribus singulis loca singula,quę eos possident, vel singule urbes insignes habentur, nec inmerito, quia pro deo summo praeciosas sancti animas refundunt, quanta excolendus est reverentia sacer ille Agaunensium locus, in quo tot pro Christo martyrum milia ferro caesa referuntur! Nunc iam ipsam beatissimę passionis causam loquamur.

1 Tempore illo Dioclicianus, quondam Romanę rei publice princeps, cum ad imperium totius orbis fuisset electus omnesque provincias turbari quorumdam presumptione perspiceret, ad consortium imperii vel laboris olim sibi conmilitonem Herculium Maximianum Caesarem fecit eumque contra Amandum et Helianum, qui in Baga^udarum nomen praesumptione servili arma commoverant, ad Gallias distinavit. Cui ad supplementum exercitus legionem Thebeam ex orientalibus militibus dedit. Quae legio sex milia sexcentos ac sexaginta [viros] validos animis et instructos armis antiquorum Romanorum habe^bat exempla. Hi igitur milites Christianae relegionis ritum orientali traditione susceperant fidemque sacram virtuti et armis omnibus praeponebant.

2 Maximianus Cęsar, usu quidem militiae bellis aptis sed idolorum specialis cultor, ferus animo et qui saeveritatem imperatoriam nimia crudelitate pollueret (-erat p.c.). In Galliam properans ad Alpium Penninarum aditum venit. Transmeantibus iter Alpium propter arduam et orridam viam subito (-a p.c.) aequalis loci campestris occurrit grata planicies. Quo in loco o^ppidum factum est, quod Octodori nomen accepit, circa quod aut irrigua fluminibus prata aut agrorum fertilis cultura porrigitur, praecipue deinde Rodani fluminis cursus offertur, qui mole sua leniter fluens regionis ipsius gratiam propria amoenitate commendat. Transiens (corr. in -itis) igitur Alpibus Maximianus Caesar Octodorum venit ibique sacrificaturus idolis suis convenire exercitum iussit atroci proposita iussione ut per aras daemonibus consecratas iurarent aequalibus sibi animis contra Bagaudarum turbas esse pugnandum christianosque velut inimicos diis suis ab omnibus persequendos. Quod ubi primum pervenit ad notitiam Thebeę legionis praeteriens Octodorum o^ppidum ad locum, cui Agauno nomen est, caeleriter properavit, ut duodecim milium spatio ab Octodoro separata necessitatem committendi sacrilegii praeteriret. Agaunum accole interpraetatione Gallici sermonis saxum dicunt. Quo in loco ita vastis rupibus Rodani fluminis cursus artatur, ut commeandi facultate subtracta constratis pontibus viam fieri itineris necessitas imperaret. Undique tamen inminentis saxis parvus quidem sed amoenus inriguis fontibus campus includitur, ubi fessi milites legionis Thebae post laborem tanti itineris resederunt.

3 Maximianus Caesar, dum ad sacramenta superius memorata cunctos in exercito suo cogeret, agnovit praetergressam, ut diximus, legionem. Subito iracundiae furore conpletus satellites mittit, uti legionem ad sacramentorum suorum sacrilegia revocarent. Erat in eadem legione primicerius Mauricius et signifer Exsuperius et Candidus sanator, qui ita commilitonibus suis praeerant, ut amore potius aequalitatis quam terrore militario oboedienda praeciperent. Requirunt itaque quⁱd Maximianus Caesar ira dictante mandasset. Dictum ab his est, quos Cęsar miserat, milites omnes immolasse hostias, libasse sacrificia et sacramenta fanatici ordinis praebuisse, iubere Cęsarem, ut legio festinanter revertens commilitonum pareret exemplo. Tunc hii qui praeerant legioni miti a^ffatu dedere responsum, ob hoc praetergressos (-us m.pr.) se Octodorum, quia fama ad eos sacrificiorum ordinem detulisset; fas sibi visum esse, ne daemonum aras christianorum videret obtutus deum vivum colere, traditam orientali more religionem usque ad diem vitae perenniter custodire, ad bellorum usum paratam legionis esse virtutem, ad committenda vero sacrilegia, sicut Caesar praecepit, Octodorum non redire.

4 Reversus itaque satelles nuntiat obstinatos esse animos legionis nec velle praeceptis imperatoris oboedire. Tunc Maximianus Cęsar iracundiae nimietate succensus ad hanc vocem subito furore prosiluit dicens: "Ergone milites mei imperatoria praecepta et sacrorum meorum ordinem spernunt! Sanciendum erit (esset corr.m.s.) vindicta publica etiam si tantum maiestatem regiam contempnere voluissent; iungitur dispectui meo caelestis iniuria et mecum pariter religio Romana contempnitur. Sentiat contumax miles me non solum mihi sed etiam numinibus (nom- m.pr.) meis dare posse vindictam; iam nunc fidissimorum meorum turba festinet, decimum quemque morti funesta sors praebeat, discant aequali nece quos ordo praemiserit moriendi, qualiter Maximianus vel sibi vel numinibus (nom- m.pr.) suis ^hac severitate dederit ultionem!"

5 Post hanc vocem apparitoris iussio infausta porrigitur, ad legionem velociter properatur, crudelia praecepta reserantur. Traduntur neci quos ordo repperit numerandi, leti percussoribus cervices prebent solaque inter eos est de gloriosę mortis occupatione contentio. Perfecto itaque scelere ut Octodorum legio redeat iubetur. Tunc Mauricius primicerius paulolum a satellitibus regiis segregatus convocat legionem et hac oratione socios alloquitur: "Gratulor virtuti vestrae, commilitones obtimi, quod amore religionis nullam vobis Caesaris praecepta adtulere formidinem; gaudentibus quodam modo animis tradi ad necem gloriosam comilitones vestros vidistis. Quam timui ne quisquam, quod armatis facile est specie defensionis, beatissimis funeribus manus obviam adferre temptaret! Iam mihi ad huius rei interdictum Christi nostri parabatur exemplum, qui exemptum vagina apostoli gladium propriae vocis iussione recondidit, docens maiorem armis (armas a.c.) omnibus Christianae confidentiae esse virtutem. Hic deus Christus plane mentes vestras manusque prohibuit, ne quisquam divino operi mortalibus dextris obviaret. Quin immo c^oepti operis fidem perenni religione complete! Actenus exempla sacris inserta codicibus legebamus; iam nunc per nosmet ipsos quos sequi deberemus aspeximus. Ecce vallatus sum commilitonum meorum corporibus, quos de latere meo funestus satelles eripuit, aspersus sum cruore sanctorum et sacri sanguinis reliquias vestibus meis porto et dubito eorum sequi necem, quorum gratulans ammiror exemplum? Et vacat cogitare quid imperator iubeat, qui sorte mihi mortalita^tis equalis est. Si habere aliquid virium imperatoria praecepta potuissent, circa beatissimorum trium puerorum corpora regis Persarum valuisset incendium nec contempnere ora leonum lacu c^lausus evadere ^Danihel propheta potuisset. Sacramenta olim dedisse nos memini quod contemptu lucis istius et desperatione vitae defensare rem publicam deberemus; iam tunc promisi mei corporis vilitatem et spopondi hanc imperatoribus fidem nec tamen mihi ullus tunc regna caelestia promittebat. Quid Christo spondente faciendum est, si hanc potuimus militiae devotionem promittere? Quin immo, fortissimi conmilitones, olim devotas animas subdamus praeciosissimę passioni, sit nobis virilis animus, fides inviolata permaneat! Iam cerno ante tribunal Christi stantes eos quos neci paulo ante satelles regius deputavit.

[Hic deficit passio et sequitur ... (manu recentiore)]

Incipit passio sancti Mauritii et sotiorum eius.

1 I Diocletianus, quondam Romanę rei publicę princeps, cum ad imperium totius orbis fuisset electus et aliquas provincias turbari quorundam presumptione perspiceret, ad consortium imperii vel laboris olim sibi conmilitonem Herculium Maximianum Cesarem fecit eumque contra Amandum et Elianum, qui in Bagaudarum loco praesumptione servili arma commoverant, ad Gallias destinavit. Cui ad supplementum exercitus legionem Thebeorum ex orientalibus militibus dedit. Quę legio sex milia sexcentos ac sexaginta ^sex viros validos omnes et instructos armis antiquorum Romanorum habebat exemplo. II Hi igitur milites Christianę religionis ritum orientali traditione susceperant a Hierosolimitanę urbis epo fideique sacrae virtutem armis omnibus preponebant. Urbem quippe Romanam itinere attingentes eandem Christianitatis fidem, quam acceperant, apud beatum Marcellum, praedictę Romanae urbis pontificem, confirmantes ut ante gladio interirent quam sacram fidem [Christi], quam acceperant, violarent. Recepti igitur a Diocletiano Cesare datis armis iubentur, ut post Maximianum collegam itinere[, quo ceperant,] Gallias tenderent.

2 III Maximianus igitur Cesar, usu quidem militię bellis aptus sed idolorum specialis cultor, ferus animo, avaritia anxius, opere crudelis, libidini deditus ceterisque vitiis furebat obsessus, Ita etiam execrando ritui gentilium deditus erga deum cęli profanus impietatem suam ad extinguendum Christianitatis nomen armaverat ac potestatem imperialem nimia crudelitate polluerat, ut siqui tunc dei veri cultum profiteri auderent sparsis usquequaque turmis militum vel ad supplicia vel ad necem raperentur. Hac vero vacatione barbaris data prorsus in religionem ^{Christianorum} commoverat arma. IIII Igitur in Galliam properans ad Alpium Appenninarum aditum venit. Transmeantibus iter Alpium post arduam et horrendam viam subita ęqualis loci atque (sublineatum) campestris occurrit grata planities. Quo in loco oppidum factum est, quod Octodorus nomen accepit, circa quod aut irrigua fluminibus prata aut agrorum fertilis cultura porrigitur, [praecipue] deinde Rodani fluminis validus cursus offertur, qui mole sua leniter fluens regionis ipsius glebam propria amęnitate commendat. V Transcensis igitur Alpibus Maximianus Cesar Octodorum venit ibique sacrificaturus idolis suis convenire exercitum iussit atroci proposita iussione ut per aras demonum iurarent coequalibus sibi animis contra Bagaudarum turbas esse pugnandum, christianos vero velut inimicos diis suis ab omnibus persequendos. Quod ibi primum pervenit ad notitiam Thebeę legionis; preteriens igitur Octodorum oppidum ad locum, cui Agauno nomen est, celeriter properavit, ut duodecim milium spacio (m.sec. spacium m.pr.) ab Octodoro separata necessitatem commitendi sacrilegii preteriret. Agaunum incolę interpretatione Gallici sermonis saxum dicunt. Quo in loco ita vastis rupibus Rodani fluminis cursus artatur, ut commeandi facultate subtracta constratis pontibus viam fieri itineris necessitas imperaret, undique tamen imminentibus saxis parvus quidem, sed amoenus inriguis fontibus campus includitur, ubi fessi milites legionis Thebeę post laborem tanti itineris resederunt (residebant m.pr.?).

3 VI Maximianus Cesar, dum ad sacramenta superius memorata cunctos in ^exercitu suo cogeret, agnovit pretergressam, ut diximus, legionem, subito^que iracundię furore completus satellites mittit, ut legionem ad sacramentorum suorum sacrilegia revocarent. Erat in eadem legione primicerius Mauricius et signifer Exsuperius et Candidus senator, qui ita conmilitonibus suis preerant, ut amore potius equalitatis quam terrore militari obędienda preciperent. Requirunt itaque quid Maximianus Cęsar ira dictante mandasset. Dictum est ab (eras.) his, quod Cesar iusserit, milites omnes immolasse hostias, libasse sacrificia et sacramenta fanatici ordinis prebuisse, iubere Cesarem, ut legio festinanter revertens commilitonum parerent exemplo.VII Tunc hi qui preerant legioni miti affatu dedere responsum, ob hoc pretergressos se Octodurum, quia iam fama ad eos sacrificiorum ordinem detulisset, fas sibi visum esse, ne dęmonum aras Christianorum videret obtutus esse sibi in animo deum vivum colere et traditam orientali more religionem usque ad finem vitę perenniter custodire, ad bellorum usum paratam legionis esse virtutem, ad conmittenda vero sacrilegia, sicut Cesar precepit, Octodorum non redire.

4 Reversi itaque satellites nuntiaverunt obstinatos esse animos legionis nec velle preceptis imperatoris oboedire. VIII Tunc Maximianus Cesar iracundię nimietate succensus ad hanc vocem subito furore prosilivit: "Ergone milites mei imperatoria ^mea precepta et sacrorum meorum ordinem spernunt! Sancienda erit vindicta publica, etiam si tantam maiestatem regiam contempnere voluissent; iungitur despectui meo cęlestis iniuria et mecum pariter religio Romana contemnitur. Sentiat contumax miles non solum mihi sed etiam numinibus meis dari posse vindictam; iam nunc fidissimorum meorum turba festinet, decimum quemque morti funesta sors prebeat, discant ęqualium nece quos ordo premiserit moriendi, qualiter Maximianus vel sibi vel numinibus suis hac severitate dederit ultionem!"

5 VIIII Post hanc vocem apparitoribus iussio infausta porrigitur, ad legionem velociter properatur, crudelia precepta reserantur. Traduntur neci quos ordo repperit numerandi, leti percussoribus cervices prebent solaque inter eos erat [de] gloriosę mortis acceleratione contentio. Perfecto itaque scelere ut Octodorum legio redeat iubetur. Tunc Mauritius primicerius [paululum] a satellitibus regis segregatus convocat legionem et hac ratione socios alloquitur: "Gratulor ^de vestra virtute, conmmilitones optimi, quod ⁱⁿ amore ^sancte religionis nulla vobis Cesarum precepta attulere formidinem; gaudentibus [quodam modo] animis tradi ad necem gloriosam conmilitones vestros vidistis, quibus timui ne quisquam, quod armatis facile est, specie defensionis, beatissimis funeribus manus obvias afferre temptaret! Iam mihi ad huius rei interdictum Christi nostri parabatur exemplum, qui exemptum [vagina] apostoli gladium proprie vocis iussione recondidit, docens maiorem armis omnibus Christianę confidentię esse virtutem. Hic deus Christus plane mentes vestras manusque prohibuit, ne quisquam divino operi mortalibus dextris obviaret. Quin immo cępti operis fidem perenni religione complete! Hactenus exempla sacris inserta codicibus legebamus; iam nunc per nosmet ipsos quos sequi deberemus aspeximus. [Ecce vallatus sum commilitonum meorum corporibus, quos de latere meo funestus satelles abstraxit, aspersus sum cruore sanctorum et [sacri] sanguinis reliquias vestibus meis porto et dubito eorum sequi necem, quorum gratulans admiror exemplum? Non magnopere curandum est, quid imperator iubeat, qui sorte mihi mortalitatis ęqualis est. Si habere aliquid virium imperatoria praecepta potuissent, circa beatissimorum trium puerorum corpora regis Persarum valuisset incendium nec contempnere ora leonum lacu clausus propheta evadere potuisset. Sacramenta olim dedisse nos memini quod contemptu lucis istius et desperatione vitę defensare rem publicam deberemus; iam nunc promisi mei corporis vilitatem et spopondi hanc imperatori fidem nec tamen mihi ullus tunc regna cęlestia promittebat. Quid Christo spondente faciendum est, si hoc potuimus militię devotione promittere? Quin immo, fortissimi commilitones, olim devotas animas sudamus preciosissime passioni, sit nobis virilis animus, fides inviolata permaneat!] Iam cerno ante tribunal Christi stantes eos quos neci paulo ante satelles regius deputavit; [illa vero gloria est, quę ęternitatem beatam vitę huius brevitate mercatur.] ęquales omnes animo, una voce responsum satellitibus demus, id nuntia: "Milites quidem tui sumus, o Cesar, et ad defensionem rei publicę Romana arma suscepimus nec unquam desertores bellorum aut proditores militię fuimus aut ignavia formidinis meruimus subire flagitium. [Tuis etiam obtemperemus preceptis nisi instituti legibus christianis demonum cultus et aras semper pollutas sanguine vitaremus. Comperimus precepisse te, [ut] aut sacrilegiis pollui Christianos aut dedenis interfectis nos velle terreri. Non inquiras longius latitantes, nos omnes Christianos cognosce esse; habebis potestati tuę subdita omnium corpora, auctorem vero suum respicientes Christum animas non tenebis.]" Hęc sicut vir sanctus dixerat, legionis probabat assensio et Cęsari per satellites nuntiaⁿtur.

6 Tunc Cęsar inclementi precepit iussione, ut iterum decimus renovatę crudelitatis ordo consumeretur. Post hanc vocem ad legionem velociter properatur, crudelia praecepta peraguntur, reliqui ut Octodorum redeant iubetur. Tunc Exsuperius, quem ante principem vel campiductorem superius memoravi, correptis legionis suę signis hac circumstantes ratione confirmat: "Tenere me, conmilitones optimi, secularium quidem bellorum signa perspicitis, sed non ad hęc arma provoco, non ad hęc bella animas vestras virtutemque conpello; aliud nobis genus eligendum est preliorum, non per hos gladios potestis ad regna cęlestia properare. Robur nobis opus est animorum, invictaque defensio, fidem quam deo promisimus, in ultimis custodire. Iam de conmilitonum nostrorum gloria communi, quam divino cernebat obtutu, Mauritius est locutus, ego vobis victoriam plenam, si Christo creditis, repromitto. Proiciant dextrę nostrę arma ista cum signis militaribus, praestabit hoc Christus, ut mox in ipso cęlesti, sicut promittitur, regno alia vobis Exsuperium vestrum videatis signa monstrare. Vadat quin immo satelles funestus ut hec truculento regi nuntiet: "Milites sumus imperii tui, sed tam servi quam liberi confitemur esse dei. Tibi militiam debemus, illi innocentiam. A te stipendium laboris accipimus, ab illo vitę exordium sumpsimus. Sequi imperatorem in hoc nequaquam possumus, ut auctorem nostrum negemus deum, auctorem vero velis nolis tuum. Non nos adversum te, imperator, armavit ipsa, quę fortissima est in periculis, desperatio. Tenemus arma et non resistimus, quia magis mori quam occiderae volumus, et innocentes interire quam noxii vivere preoptamus. Si quid in nos ultra statueris, ignem, tormenta, ferrum subire parati sumus, [Christiani sumus, persequi Christianos non possumus. Inexuperabiles animos legionis istius [Caesar] cognosce; tela proicimus; exarmatas quidem dextras satelles tuus, sed armatum fide catholica pectus inveniet. Occide, prosterne, secandas gladiis percussoribus cervices praebemus intrepidi; hęc nobis iocundiora sunt, dummodo quia te cum sacrilegiis tuis contempnimus ad regna iam nunc cęlestia properamus." Flagrabat enim iam tunc in beatissimis viris gloriosus ardor martyrii.] Hęc mandata legionis remeans ad Maximianum Cesarem satelles nuntiat.

7 At ille, quasi nihil iterato fuisset scelere perpetratum, ire propere exercitum iubet et circumfundi imperat legionem nullumque de tanto sanctorum exercitu precepit relinqui. Ventum itaque est, circumsistit legionem sanctam turba carnificum, omnis ętas sine discretione perimitur, lanianturque beata corpora et devotas deo animas fideli mortis professione commendant. Operta est terra illic procumbentibus in mortem corporibus iustorum, fluxeruntque preciosi sanguinis rivi. [Quę umquam rabies absque bello tanta humanorum corporum stragem dedit, que feritas ex sententia sua tot simul perire vel reos feriri iussit! Ne iusti punirentur multitudo non obtinuit, cum inultum esse soleat quod multitudo delinquit. Hac igitur crudelitate inmanissimi tyranni confectus est ille sanctorum populus, qui contempsit rem presentium ob spem futurorum. Sic interfecta est illa plane angelica legio, que ut credimus cum illis angelorum legionibus iam conlaudat semper deum in celis. Peracta tandem cede in omnes sanctorum percussores preda dividitur. Namque Maximianus facultatum dederat, ut, qui legionis illius militem iugulasset, interempti spoliis uteretur. Divisa igitur omnium preda ad vescendum epulandumque victrix turba consedit.]

8 (sub pagina et in capite pag.sequentis insertum:) Sanctus ergo Victor nec legionis eiusdem fuit neque miles, sed emeritę iam militię veteranus. Hic cum iter agens subito incidisset in eos, qui passim epulabantur ibi tunc lęti de martyrum spoliis, atque ad convescendum invitatus ab his causam per ordinem ^dum cognovisset, alte gemitum trahens graviterque suspirans detestatus convivas detestatusque convivium, (in marg.insertum:) requirentibus illis si et ipse forsitan Christianus esset, Christianum se esse dixit et semper futurum esse spopondit ita persistere, simul^que exclamat: "Heu me, qui per tot annorum militiam ad hanc infelicem ętatem perveni ut in hac legione militare non meruerim; quam bene inter tales gloriosę mortis honore donatus finem vitę invenire potuissem! ^Si saltem ^horum conmilitonum indignus eram (essem p.c.) vel me ante actę horę viandi necessitas detulisset, ut senilis pectoris cruor tantorum virorum victimis misceretur, obtulerim hoc corpus neci, dummodo tantę laudis consortio non carerem." [Talia dicentem profanorum turba vallavit, quem utrum Christianus esset respondere minaciter iubet.]

9 [At ille, paululum oculos ad caelum erigens, tali percunctantibus sermone respondit: "Longus me vivendi usus ad hanc, quam videtis, perduxit aetatem. Quęcumque in hoc mundo aguntur aut studium repperit aut rerum volubilitas aⁿgit aut varius semper casus infestat; quodcumque (quosc- p.c.) volumus, obtamus, scimus et cupimus, totus mundus caligine submersus tenebris circumfluentibus latet, nisi vobis aut viam Christus ostenderit aut lumen [Christus] effulserit. Quod ego fideli mente perpendens utinam ultimo contester affatu! Quod si me ad tempus paulo ante trucidatę legionis itineris necessitas detulisset, conviviis vel epulis vestris horum funerum consortium praetulissem. Sed etiam nunc pręstabit hoc Christus, ut Christianum me vel post professionem meam transire ulterius per beata funera non sinatis."] Haec eo loquente subito percussoris obtruncat insania. Ita vir sanctus consortium sanctorum celeri passione promeruit, ceterisque martyribus in eo loco sicut morte ita est honore coniunctus.

13 Hęc nobis tantum de numero istorum martyrum comperta sunt nomina, id est beatissimi Mauricii, Exuperii, Candidi, Victoris Innocentii atque Vitalis; cetera vero nobis quidem incognita sed in libro vitę scripta sunt.

14 Ex hac eadem legione fuisse dicuntur etiam illi martyres Ursus et Victor, quos Salodoro passos fama confirmat. Salodorum vero castrum est super Arolam flumen non longe a Reno positum.

15 Opere precium est etiam illud indicare, qui exitus deinde Maximianum trucem tyrannum consecutus est. Cum dispositis insidiis genero suo Constantino, tunc regnum tenente, mortem moliretur, deprehenso dolo illius apud Massiliam captus nec multo post strangulatus teterrimoque supplicio hoc adfectus impiam vitam digna morte finivit.

16 At vero beatissimorum martyrum corpora post multos passionis eorum annos sancto Theodoro, huius loci epo revelata traduntur. In quorum honore cum extrueretur basilica, quę vastę nunc adiuncta rupi uno tantum latere adclinis iacet.

Quod miraculi tunc apparuerit nequaquam tacendum putavi:

17 Accidit ut inter reliquos artifices, qui invitati convenisse ad hoc opus videbantur, quidam adesset faber, quem adhuc gentilem esse constaret. Hic cum dominico die, quo ceteri ad sectanda diei eius festa abscesserant, in fabrica solus substitisset, in loco secreto se subito clara luce illi manifestantibus sanctis hic idem faber rapitur atque ad pęnam vel ad supplicium distenditur, et visibiliter turbam martyrum cernebat; verberatus etiam increpatur, quod vel die dominico ęcclesię solus deesset, vel illud fabricę opus sanctum suscipere gentilis auderet. Quod ideo misericorditer a sanctis factum constitit, ut faber ille consternatus et territus salutare sibi nomen posceret statimque Christianus effectus sit.

18 Neque illud in sanctorum miraculis pretermittam, quod perinde clarum atque omnibus notum est: Materfamilias Quintii, egregii atque honorati viri, cum ita paralisi fuisset obstricta, ut ei etiam pedum usus negaretur, a viro suo ut ^ad ista ^loca per multum itineris spacium deferretur poposcit. Quo cum pervenisset, sanctorum martyrum basilicę famulantium manibus inlata pedibus sana ad diversorium rediit ac sanitati de premortuis restituta membris miraculum suum ipsa circumtulit.

19 Haec duo tantum miracula passioni sanctorum inserenda credidi. Cęterum satis multę sunt, quas vel in purgatione dęmonum vel in reliquis curationibus cottidie dominus per sanctos suos virtutes operatur.

20 Neque enim hoc omittendum est, quod per longum temporis tractum beati Innocentii martyris membra Rodanus revelavit. Iugi enim eluvie vicinum in se cespitem vergens quadam soli pernicie ad religiosam sepulturam martyris famulatrix unda pervenit. Prolatas namque reliquias leniter lambens non ideo a sinu terrę protulit, ut in gurgitis sui procellam demergeret, sed ob gloriosam devotionem intra ambitum basilicę ceteris martyribus sepultura preciperet sociari. Cuius translationem a sancte recordationis Domitiano Genuensi et Grato Augustanę urbis vel Protasio, tunc temporis huius loci epo, celebratam recolentes cottidiana devotione et laudibus frequentamus, adiuvante domino nostro Iesu Christo. Explicit passio beatissimorum martyrum Thebeorum.

X Kl Oct passio sanctorum martyrum Mauricii, Exsuperii, Candidi, Innocentii atque Victoris et sociorum, que facta est sub persecutoribus Dioclitiano et Maximiano.

1 DIOCLITIANUS Augustus, Romanę rei publicę princeps, cum ad imperium [totius orbis] fuisset electus aliquasque provincias perturbari quorundam presumptione perspiceret, ad consortium imperii vel laboris olim sibi commilitonem Herculeum Maximianum Cesarem fecit eumque contra Amandum et Elianum, qui in Abagaudorum loco presumptione servili arma commoverant, ad Galliam destinavit. Cui ad supplementum exercitus legionem Thebeam ex orientalibus militibus ire precepit. Que legio sex milia sexcentos sexaginta sex viros validos animis et instructos armis antiquorum Romanorum habebat exemplo. Hi igitur milites Christiane religionis ritum orientali traditione susceperant a Iherosolimitane urbis epo fideique sacre virtutem armis omnibus preponebant. Ad urbem qui^ppe Romanam longe itinere adtingentes eadem Christianitatis fidem, quam acceperant, apud beatum Marcellinum, predicte Romane urbis pontificem, confirmaverunt, ut ante gladio interirent quam sacram fidem Christi, quam acceperant, violarent. Recepti igitur a Dioclitiano Cęsare iubetur, ut post Maximianum collegam suum itinere, quo cęperant, Gallias tenderent.

2 Maximianus Cęsar, usu quidam militie bellis aptus sed ydolorum precipuus cultor, ferus animo, avaritia anxius, operae crudelis, libidini deditus ceterisque vitiis obsessus potestatem imperialem nimia crudelitate polluerat. Hic in Galliam properans ad Alpium Apenninarum aditum venit. Transmeantibus iter Alpium post arduam et oridam viam subito equalis loci campestris occurrit grata planities. Quo in loco oppidum factum est, quod Octodorus nomen accepit, circa quod [aut] irrigua fluminibus prata et agrorum fertilis cultura protenditur, [praecipue] deinde Rodiani fluminis validus cursus nando meat. [qui mole sua leniter fluens regionis ipsius gratiam propria amoenitate commendat]. Transcensis igitur Alpibus Maximianus Cęsar Octodorum venit ibique sacrificaturum ydolis suis convenire exercitum iussit atroci proposita iussione ut per aras demonibus consecratas iurarent quo equalibus sibi animis contra Bagaudorum turbas esset pugnandum, christianos vero velut inimicos diis suis ab omnibus persequendos. Quod cum primum pervenit ad notitiam Thebaide legionis preteriens Octodorense oppidum ad locum, cui Agauno nomen est, celeriter properavit, ut octo milium spatium (spatiom a.c.) ab Octodoro separa[ta] necessitate committendi sacrilegii preterirent. [Acaunum accolae interpretatione Gallici sermonis saxum dicunt]. Quo in loco ita vastis rupibus Rodiani fluminis cursus artatur, ut commeandi facultate subtracta constratis pontibus viam fieri itineris necessitas imperaret, undique tamen inminentibus saxis parvus quidem sed amenus et inriguus fontis campus includitur, ubi fessi milites legionis Thebeę post laborem tanti itineris resederant. O quanta reverentia excolendus est sacer locus iste, in quo tot pro Christo martyrum milia ferro Cęsaris puniuntur!

3 Maximianus igitur Cęsar, dum ad sacramenta superius memorata cunctos in exercitu suo cogeret, agnovit pretergressam, ut diximus, legionem. Subito iracundie furore completus satellites mittit, ut legionem ad sacramentorum suorum sacrilegia revocarent. Si qui veri [tunc] dei cultum profiteri audebant, sparsis usquequaque militum turmis vel ad supplicia vel ad necem rapiebantur, ac velut vacatione barbaris data prorsus in legione arma commoverant. Erat in eadem legione primicerius Mauricius et signifer Exuperius et Candidus senator, quo ita commilitonibus suis preerant, ut amore potius divinitatis quam terrore militari obędienda preciperent, viri in rebus bellicis strenui et virtute nobiles, sed fide in deo nobiliores. Erga imperatores fortitudine, erga Christum devotione certabant. Evangelici precepti sub armis custodes reddebant quę dei erant deo, et quę Cęsaris Cęsari restituebant. Requirunt itaque quid Maximianus Cęsar ira dictante mandasset. Dictum [ab] eis est, quod Cęsar iuberet, milites omnes immolare hostias, libare sacrificia et sacramenta fanatici ordinis adtrectare, iubere Cęsarem, ut legio festinanter reverteretur et ad commilitonum se praepa^raret exemplum. Tunc hii qui preerant legioni mitti affatu dederunt responsum, ob hoc eos transgressos Octodorum, quia iam fama ad eos de sacrificiorum ordine pervenisset, fas sibi visum esse, ne dęmonum aris Christiani contaminari viderentur, [esse sibi in animo] deum vivum colere et traditam orientali more religionem usque ad finem vitę perenniter custodire, ad bellorum usum paratam legionis esse virtutem, ad committendam vero sacrilegia, sicut Cęsar precepit, Octodorum non redire.

4 Reversi itaque satellites nuntiant obstinatos esse animos legionis nec velle praecepti imperatoris obędire. Tunc Maximianus Cęsar iracundię nimietate succensus ad hanc [vocem] subito furore prosilivit dicens: "Ergo milites mei imperatoria precepta et sacrorum meorum ordinem spernunt! Statuenda vindicta esset vindicta publica, etiam si tantum magestatem regiam contempnere voluissent; iungitur despectui meo celestis iniuria et mecum pariter religio Romana contempnitur. Sentiat contumax miles me non solum michi sed etiam diis meis darae posse vindictam; iam [nunc] diffidissimorum meorum turbas festinet, decimum quemque mortis funesta sors prebeat, discant ęqualium nece quos ordo premiserit moriendi, qualiter Maximianus vel sibi vel diis suis ac se veritate dederit ultionem!"

5 Post hanc vocem apparitoris iussio infausta discurrit, ad legionem velociter properatur, crudelia precepta referantur. Traduntur neci quos ordo repperit numerandi, lęti percussoribus cervices prebent solaque inter eos erant de gloriosę mortis acceleratione contentio. Perfecto itaque sceleret ut Octodorum legio redeat iubetur. Tunc Mauritius primicerius paululum a satellitibus regiis segregatus convocat legionem et hanc orationem sancti oris alloquitur: "Gratulor virtuti vestre, commilitones optimi, quod amore religionis nullam vobis Cesaris praeceptum attulit formidinem; gaudentibus quodam modo animis tradi ad necem gloriosam commilitones vestros vidistis, quibus timui ne [quisquam], quod armatis facile est specie defensionis, beatissimis funeribus quilibet manus obvias afferre temptaret! Iam michi ad unius regi interdictum Christi nostri parabatur exemplum, qui exemptum vagina apostoli gladium proprię vocis iussione recondit, docens maiorem armis omnibus Christianę confidentię esse virtutem. Hic deus Christus plane mentes vestras manusque prohibuit, ne quisquam divino operi mortalibus dextris obstitisset. Quin immo coeptis operis fidem perhennis religionis (-ne m.pr.) compleret! Hactenus exempla sacra inserta codicibus legebamus; iam nunc per nosmet ipsos quos sequi deberemus aspeximus. Ecce vallatus sum commilitonum meorum corporibus, quos [de] latere meo funestus satelles abstraxit, aspersus sum cruore sanctorum et [sacri] sanguinis reliquias vestibus meis porto et dubito eorum sequi necem, quorum gratulans adminor exemplum? Non magno[pere curandum est, quid imperator iubeat, qui] sorte michi mortalitatis equalis est. Si habere aliquid virium imperatoria precepta potuissent, circa beatissimorum trium puerorum corpora regis Persarum valuisset incendium nec contempnere ora leonum lacu clausus evadere potuisset propheta. Sacramenta olim dedisse nos memini quod contemptu lucis istius et desperatione vite defensare rem publicam deberemus; iam tunc promisi mei corporis vilitatem et spopondi hanc imperatoribus fidem nec tamen michi ullus tunc regna celestia promittebat. Quid Christo spondente faciendum est, si hoc potuimus militie devotione promittere? Quin immo, fortissimi commilitones, olim devotas animas subdamus pretiosissime passioni, sit nobis virilis animus, fides inviolata permaneat! Iam cerno ante tribunal Christi stantes eos quod neci paulo ante satelles regius deputavit; illa vero gloria est, quę eternitatem beatam vitę huius brevitate mercatur. Equales omnes animo, una voce responsum satellitibus demus, id nuntia: "Milites quidem, Cęsar, tui sumus et ad defensionem [rei] publice Romana arma suscepimus nec umquam aut desertores bellorum aut proditores militię fuimus aut ignavię formidinis suę meruimus subire flagitium. Tuis etiam obtemperemus preceptis nisi instituti legibus christianis dęmonum cultus et aras semper pollutas sanguine vitaremus. Comperimus precepisse te, [ut] aut sacrilegiis pollui Christianos aut denis interfectis nos velle terreri. Non inquiras longius latitantes, nos omnes Christianos esse cognosce; habebis potestati tuę subdita omnium corpora, auctorem vero suum respicientes Christum animas non tenebis." Hęc ut vir sanctus dixerat, legionis probantur assensu et Cęsari per satellites nuntiantur.

6 Qui presenti precepit iussione, ut iterum decimum renovate crudelitatis ordo consumeret. Post hanc vocem ad legionem velociter properatur, crudelia peraguntur precepta, reliqui vero ut Octodorum redeant iubetur. Tunc Exuperius, quem ante principem vel campidoctorem superius memoravi, correptis legionis suę signis hac circumstantes oratione confirmat: "Tenere me, commilitones optimi, secularium quidem bellorum signa perspicitis, sed non ad hęc arma provoco, non ad hęc bella animos vestros virtutemque cohortor; aliud nobis genus eligendum est preliorum, non per hos gladios potestis ad regna cęlestia properare. Robur nobis opus est animorum; invicta defensio [est] fides quam deo promisimus, in ultimis custodire. Iam de commilitonum nostrorum gloria, quam divino constat adesse optutui, -super est, ut victori deo gratias agamus - tunc gloriosus vir Mauricius est locutus, ego vobis victoriam plenam, si Christo creditis, repromitto. Proiciant dextere nostrę arma ista cum signis militaribus, prabit hoc Christus, ut mox in ipso cęlesti, sicut promittitur, regno et alia vobis Exsuperium vestrum videtis signa monstrare. Vadat quin immo funestus satelles et hęc truculento regi nuntiet: "Milites sumus, imperator, tui, sed tamen servi, quod libere confitemur, dei. Tibi militiam debemus, illi innocentiam. A te stipendium laboris accepimus, ab illo vitę exordium sumpsimus. Sequi imperatorem in hoc numquam possumus, ut auctorem nostrum negemus deum, auctorem vero velis tuum nolis. Non nos adversum te imperator armavit ipsa, quę fortissima est in periculis, desperatio. Tenemus arma et non resistimus, quia mori magis quam occidere volumus, et innocentes interrę quam noxii vivere praeoptamus. Si quid in nos ultra statueris, igni, tormenta, ferro subici parati sumus, Christiani sumus, persequi Christianos non possumus. Inexuperabiles legionis istius animos [Caesar] agnosce; tela proicimus; exarmatas quidam dextras satelles tuus, [sed] armatum fide catholica pectus invenit. Occide, prosterne, secandas gladiis percussoribus cervices prebemus intrepidi; hęc nobis iocundiora sunt, dummodo quia te cum sacrilegiis tuis contemnimus, ad regna celestia iam nunc properamus." Fraglabat enim [iam] tunc in beatissimis viris martyribus gloriosus ardor. Hęc mandata legionis remeans ad Maximianum Cęsarem satelles nuntiat.

7 At ille, cum talia audisset obstinatosque in fide Christi cerneret animos virorum, desperans gloriosam eorum constantiam posse revocari, qua sinil iteratum fuisset scelus perpetratum, ire propere exercitum iubet et circumfundi imperat legionem [nullumque de tanto sanctorum exercitu pręcepit relinqui. Qui cum missi ad beatissimam legionem] venisent, stringunt in sanctos impium ferrum, mori non recusantes vitę amore. Cedebantur itque passim gladiis non reclamantes saltem aut repugnantes, sed depositis armis cervices persecutoribus praebentes et iugulum persecutoribus vel intectum corpus offerentes. Non vel ipsa suorum multitudine, non armorum munitione elati sunt, ut ferro conarentur adserere iusticię causam, sed hoc solum reminiscentes se illum confiteri, qui nec reclamando ad occasionem ductus est et tamquam agnus non aperuit os suum, ipsi quoque [tamquam grex dominicus laniari] tamquam ab inruentibus lupis passi sunt. Lanianturque beata corpora et devotas deo animas fideli mortis professione commendant. Operta est terra illic procumbentibus in morte corporibus iustorum, fluxeruntque pretiosi sanguinis viri. Quem umquam rabies absque bello tanquam Romanorum corporum stragem dedit, que feritas ex sententia sua tot simul perire vel reos feriri iussit! Ne iusti punirentur multitudo non obtinuit, cum inultum esse soleat quod multitudo delinquit. Hac igitur crudelitatem inmanissimi tyranni confectus est [ille] sanctorum populus, qui contemsit rem presentium ob spem futurorum. Sic interfecta est illa plane angelica legio, quę ut credimus cum illis angelorum legionibus iam conlaudant [semper] deum in celis. Peracta tandem cede in omnes sanctorum percussores preda dividitur. Namque Maximianus facultatem dederat, ut, quisque legionis illius militem iugulasset, interempti spoliis uteretur. Divisa igitur omnium preda ad vescendum epulandumque victrix turba consedit.

8 Interea veteranus quidam ultime ętatis senex fatigatus, nomine Victor, qui nec legionis eiusdem fuit neque miles ad contaminatum cedibus locum itineris necessitate deductus est. Qui dum ad epulas pro etatis veneratione ab omnibus rogaretur, requirere cępit, quęnam causa esset letitię, quod inter tot corpora interemptorum gaudentes exultantesque possent milites epulari. Dictum a quodam est, quod legio Christianę legis studio cerimonias Romanas cultumque deorum pariter cum imperatoriis iussionibus contempnere voluisset dataque neci esset, ut discipline militaris traditus ordo severius teneretur. Tunc Victor alte vocis gemitum trahens graviterque suspirans detestatus convivas detestatusque convivium exclamat: "Eu me, qui per tot annorum militiam ad hanc infelicem etatem perveni et in hac legione militare non merui; ut bene inter tales gloriose mortis honore donatus finem vite invenire potuissem! Saltem si commilito indignus eram vel me ante acte hore viandi necessitas detulisset, ut senilis pectoris cruor tantorum virorum victimis misceretur, obtuleram corpus hoc neci, dummodo tante laudis consortio non carerem." Talia dicentem prophanorum statim turba vallavit, quę utrum Christianus esset respondere minaciter iubet.

9 At ille, paululum oculos ad cęlum erigens, tali percontatibus sermone respondit: "Longus me videndi usus ad hanc, quam videtis, perduxit ętatem. Quęcumque in hoc mundo aguntur, aut studium repperit aut rerum volubilitas agit aut varius semper casus infestat; quodcumque volumus, optamus, scimus et cupimus, totum mundi caligine submersum tenebris circumfluentibus latet, nisi nobis aut viam Christus ostenderit aut lumen Christus effulserit. Quod ergo fideli mente perpendens utinam ultimo contester affatu! Quod si me ad tempus paulo ante trucidate legioni itineris necessitas detulisset, conviviis vel epulis vestris horum funerum consortium pretulissem. Sed etiam nunc prestabit hoc Christus, ut Christianum me vel post professionem meam transire ulterius per beata funera non sinatis." Hec eum loquentem subito percussoris obtruncat insania. Ita vir sanctus cęleri confessione eorum consortium promeruit, ceterisque martyribus in eo loco sicut morte ita est honore coniunctus.

13 Hęc nobis tantum de numerosa ista multitudine martyrum conperta sunt nomina beatissimorum, id est Mauricii, Exuperii, Candidi, Innocentii atque Victoris; cętera vero nomina nobis quidem incognita, sed in libro vitę sunt scripta.

14 Nam et ex eadem legione fuisse dicuntur etiam illi martyres Ursus et Victor, quos Salodoro passos fama confirmat. Salodorum vero castrum est super Ara flumine non longe a Reno positum.

15 Neque illud silendum est, quem deinde Maximianus progressus exitum consecutus sit. Cum dispositis insidiis genero suo Constantino, tunc regnum tenenti, mortem molliretur, deprehensus dolo illius apud Massiliam captus non multo post strangulatus teterrimoque [hoc] supplicio affectus impiam vitam digna morte finivit.

16 At vero beatissimorum Augaunensium martyrum corpora post multos passionis annos sancto Theodoro illius loci epo revelata traduntur. In quorum honore cum extrueretur basilica, quę vastę tunc adiuncta rupi uno tantum latere adclinis iacebat, nunc iubente preclaro meritis Ambrosio, loci illius abbate, denuo ędificata reclinis esse dignoscitur.

20 Neque enim omittendum est, quod per longum est, temporis tractum beati Innocentii martyris menbra Rodanus revelavit. Iugi enim aluvione vicinum in se cespitem vergens religiosa quadam soli pernicię ad sepulturam martyris famulatrix unda pervenit. Prelatas namque reliquias leniter lambens non ideo a sinu terre protulit, ut [in] gurgitis sui procella demergeret, sed ob gloriosam devotionem intra ambitum basilicę cęteris martyribus sepelliendas preciperet sociari. Cuius translationem a sanctę recordationis Domitiano Genuense et Grato Augustanę urbis vel Protasio, tunc temporis illius loci epis, cęlebrę recolentes cotidiana devotione et laudibus frequentamus.

Quid miraculi tunc apparuerit nequaquam tacendum putavi:

17 Accidit ut inter reliquos artifices, qui invitati convenisse ad hoc opus videbantur, quidam esset aurifex quem adhuc gentilem esse constaret. Hic cum dni cotidie, dum cęteri ad spectanda dei eiusdem festa abscesserant, in eadem domo, in qua artem agebat, solus substitisset, subito mane ab astantibus sanctis hic idem aurifex rapitur atque ad pęnam vel ad supplicia distenditur, et visibiliter turbam martyrum cernens, verberatus etiam increpatur, quod vel die dominico ęcclesię solus deesset, vel illud opus sanctum suscipere gentilis auderet. Quod ideo misericorditer a sanctis factum constitit, ut aurifex ille consternatus et territus salutare sibi nomen posceret, statimque Christianus effectus est.

18 Neque illud in sanctorum miraculis pretermittam, quod per eadem loca omnibus notum est: Materfamilias Quinti, egregii atque honorati viri uxor, cum ita paralisi fuisset obstricta, ut etiam ei pedum usus negaretur, ut a viro suo illuc per multum itineris spatium deferetur poposcit. Quo cum pervenisset, sanctorum martyrum basilicę famulantium manibus inlata pedibus ad diversorium rediit ac sanatati de mortuis restituta membris [nunc] miraculum suum ipsa circumtulit.

19 Hęc duo tantum miracula passioni sanctorum inserenda credidi. Cęterum satis multa sunt, quę vel in purgatione dęmonum vel in restauratione claudorum aut sanitate febrium cęterisque infirmitatibus cotidie illic per servos suos virtus domini operatur. [Quae multa narranda sunt, si per singula scribantur] Tamen fidelium cordibus absque lectione cognita esse noscuntur, quę, tanta et qualia miracula illic per sanctos suos ad honorem et gloriam nominis sui dominus operare non desinit. Pro eo ipso die noctuque psalmorum hymnorumque decantatio non desistit, quę iubente sancto et preclaro Christi martyre, beato Signismundo rege, est instituta et usque hodie deo protegente est conservata. Et propterea illic degentes mente et ore deo debitas incessanter laudes reboant, cui est honor et gloria, imperium et potestas et nunc et per infinita secula seculorum. Amen.

[Passio sanctorum Cosmae et Damiani]

X KL OCT Passio sancti Mauritii.

1 DIOCLECIANUS, QUONDAM ROMANE REI PUBLICE PRINCEPS, cum ad imperium totius orbis fuisset electus omnesque provincias turbari quoruNdam presumptione perspiceret, ad consortium ^imperii vel laboris olim sibi commilitonem Herculium Maximianum Caesarem fecit eumque contra Amandum et Helianum, qui in Bagaudarum ^{regione contra Romanum} nomen [presumptione] servilia ^tyrannide arma commoverant, ad Gallias destinavit. Cui ad supplementum exercitus legionem Thebeam ex orientalibus militibus dedit (del.) ^{ire praecepit}. Quae legio sex milia sexcentos sexaginta sex viros validos animis et instructis armis Romanorum antiquorum habebat exemplo. Hi igitur milites Christianę religionis ritum orientali traditione susceperant ^{ab Hierosolimitanę urbis epo} fideique sacrae virtutem (a.c.;fidemque sacram virtuti et p.c.) armis omnibus preponebant. In marg. dext.: Ad urbem quippe Romanam itinere attingentes eandem Christianitatis fidem, quam acceperant, apud beatum Marcellinum, predicte [Romanę] urbis epm, confirmantes (a.c.; confirmarunt p.c.), ut ante gladio interirent quam sacram fidem Christi, quam acceperant, violarent. Recepti ergo a Diocleciano Cesare iubentur, ut post Maximianum collegam itinere, quo ceperant, Gallias tenderent.

2 Maximianus Cesar, usu quidem milicię bellis aptus sed idolorum specialis cultor, ferus animo, (infra pag.:) avaricia crudelis, libidini deditus ceterisque viciis obsessus severitatem imperatoriam nimia crudelitate polluera^t. In Galliam properans ad Alpium Apenninarum aditum venit et transmeantibus iter Alpium post arduam et o^rridam viam subita (-o p.c.) aequalis loci campestris occurrit grata planicies. Quo in loco opidum factum est, quod Octodorus (-um p.c.) nomen accepit, circa quod [aut del.] inrigua fluminibus prata aut agrorum fertilis cultura porrigitur, precipue deinde Rodani fluminis cursus offertur, qui more suo leniter fluens regioni ipsi gratiam propria amoenitate commendat. Transcensis igitur Alpibus Maximianus Caesar Octodorum (-durum a.c.) venit, ibi sacrificaturus idolis suis convenire exercitum iussit atroci proposita iussione, ut per aras dęmonibus consecratas iurarent aequalibus sibi animis contra Bagaudarum turbas esse pugnandum, Christianosque velud inimicos diis suis ab omnibus persequendos. Quod ubi primum pervenit ad noticiam Thebeę legionis preteriens Octo^dorum opidum ad locum, cui Agauno nomen est, celeriter properavit, ut octo (duodecim a.c.?) milium ^spacio ab Octodoro separata necessitatem committendi sacrilegii praeteriret. Agaunum (Ac- p.c.) ^quod accole interpretatione Gallici sermonis sexum (saxum ? p.c.) dicimus (dicunt p.c.) . Quo in loco ita vastis rupibus Rodani fluminis cursus artatur, ut commeandi facultate subtracta constratis pontibus viam fieri itineris necessitas imperaret. Undique tamen imminentibus saxis parvus quidem locus sed amoenus irriguis fontibus campus includitur, ubi fessi milites legionis Thebaeae post laborem tanti itineris resederent (e del.;resid- a.c.). (in marg.interiore adi.:) O quanta reverencia locus iste sacer (sacer del.) excolendus est, in quo tot pro Christo martyrum milia ferro cesa referuntur.

3 Maximianus vero Caesar, dum ad sacramenta superius memorata cunctos ⁱⁿ exercitu suo cogeret, agnovit pretergressam, ut diximus, legionem. Subito iracundię furore repletus satellites misit, ut legionem ad sacramentorum suorum sacrilegia revocarent. Erat in eadem legione primicerius Mauricius ^et signifer Exsuperius ^et Candidus senator, qui ita commilitonibus suis praeerant, ut amore potius divinitatis quam terrore militari obedienda praeciperent, (in marg.int.:) viri in rebus bellicis strenui et virtute nobiles, sed fide in deo nobiliores. Erga imperatorem fortitudine, erga Christum devocione certabant. Evangelici praecepti [etiam] sub armis [non] immemores reddebant quę dei erant deo, et quę Cesaris Cesari restituebant. Requirunt itaque quid Maximianus Cesar ira dictante mandasset. Dictum ab his est, quod Cęsar iusserat, milites omnes immolasse hostias, libasse sacrificia et sacramenta phanatici ordinis prebuisse, iubere Cęsarem, ut legio festinanter revertens commilitonum pareret exemplo. Tunc hi qui preerant legioni miti affatu dedere responsum, ^{ob hoc} pretergressos se Octodorum, quia (que a.c.) iam fama ad eos sacrificiorum ordine pervenisset (detulisset m.p.del.), fas sibi visum non esse, ut (ne del.) doemonum aras Christianorum videret obtutus. Esse sibi in animo deum vivum colere et traditam orientali more religionem usque ad diem vitę perhenniter custodire, ad bellorum usum paratam religionis esse virtutem, ad committenda vero sacrilegia, sicut Cesar praecepit, Octodorum non redire.

4 Reversus itaque satelles nunciat obstinatos esse animos legionis nec velle preceptis imperatoris obedire. Tunc Maximianus Cesar iracundie nimietate succensus ad hanc vocem subito furore repletus prosilivit: "Ergone milites mei imperatoria praecepta et sacrorum ^meorum ordinem spernunt! Sancienda erit (erat p.c.?) vindicta publica etiam si tantam (tantum m.sec.) maiestatem regiam contempnere voluissent; et iungitur despectui meo cęlestis iniuria et mecum pariter religio Romana contempnitur. Senciat contumax miles me non solum mihi sed etiam numinibus meis dare posse vindictam; iam nunc fidissi^morum meorum turba festinet, et decimum quemque morti funesta sors prebeat, discant igitur aequali nece perire (sic a.c.;p.c.: aequalem necem [perire del.]) quos ordo praemiserit (-erat m.pr.) moriendi, qualiter Maximianus vel sibi vel numinibus suis hac severitate dederit ultionem!"

5 Post hanc vocem aparitoris iussio infesta porrigitur, ad legionem velociter properatur, crudelia praecepta reserantur. Traduntur neci quos ordo repperit ^numerandi intemeratos (int. del.), leti percussoribus cervices praebent solaque inter eos de gloriosae mortis occupatione contentio erat. Peracto ^itaque scelere ut Octodorum legio redeat iubetur. Tunc Mauricius primicerius paululum a s^atellitibus regiis segregatus convocat legionem et hac oratione sanctiores alloquitur: "^Gratulor virtuti vestre, commilitones optimi, quod amore religionis nullam vobis Cesaris praecepta attulere formidinem; gaudentibus quodam modo animis trahi ad necem gloriosam commilitones vestros vidistis, quibus (quam m.pr.) timui ne quisquam, quod ^armatis facile est specie defensionis, beatissimis funeribus manus obviam afferre temptaret! Iam mihi ad huius rei interdictum Christi nostri paratur exemplum, qui exemtum vagina apostoli gladium proprię vocis iussione recondidit, docens maiorem armis omnibus confidentię Christianę esse virtutem. Hic deus Christus plane mentes vestras manusque prohibuit, ne quisquam divino operi mortalibus dexteris obviaret. Quin immo coepti operis fidem perhenni religione compleret! ^hActenus exempla virtutis (in marg.) sacris inserta codicibus legebamus; iam nunc per nosmet ipsos ^quod consequi deberemus aspeximus. Ecce vallatus sum commilitonum meorum corporibus, quos de latere meo funestus satellis praeripuit, aspersus sum cruore sanctorum et sacri sanguinis reliquias vestibus meis ^porto et dubito eorum sequi necem, quorum gratulans admiror exemplum? Et vacat cogitare, quid (insertum:) imperator iubeat, qui sorte mortalitatis ęqualis est. (in marg sin.:) Si habere aliquid virium imperatoria praecepta potuissent, circa beatissimorum trium puerorum corpora regis Persarum valuisset incendium nec contempnere ora leonum lacu clausus evadere potuisset propheta. Sacramenta inquit beatus Mauricius olim dedisse nos memini quod contemptu lucis istius et desperatione vitę defensare rem publicam deberemus; iam tunc promisi mei corporis vilitatem et spopondi hanc imperatoribus fidem nec tamen mihi ullus tunc cęlestia regna promittebat. Quid Christo spondente faciendum est, si hoc potuimus devotione milicię promittere? Quin immo, fortissimi commilitones, olim devotas animas subdamus pretiosissimę passioni, sit nobis virilis animus, fides inviolata permaneat! Iam cerno ante tribunal Christi stantes quos neci paulo ante satelles regius deputavit; illa vero gloria est, quę ęternitatem beatam vitę huius brevitate mercatur. Aequales omnes animo, una voce responsum satellitibus demus, id nuntia ^(-ntes adi.m.s.): "Milites quidem tui sumus et ad defensionem rei publicę Romana arma suscepimus nec umquam aut desertores bellorum aut proditores milicię fuimus aut ignavię formidinis meruimus subire flagitium. Tuis etiam obtemperamus praeceptis nisi instituti legibus christianis demonum cultus et aras semper pollutas sanguine vitaremus (corr. in vitamus). Comperimus precepisse te, aut sacrilegiis pollui Christianos aut dedenis interfectis nos velle terreri. Non inquiras longius latitantes, nos omnes Christianos esse cognosce; habebis potestati tuę subdita omnium corpora, auctorem vero suum respicientes Christum animas non tenebis." Hęc vir sanctus dixerat, legionis probatur assensio et Cesari per satellites nuntiatur.

6 Presenti precepit iussione, ut iterum decimum renovatę crudelitatis ordo consumeret. Post hanc vocem ad legionem velociter properatur, crudelia praecepta peraguntur reliqui ^vero ut Octodorum redeant iubetur. Tunc Exsuperius, quem ante principem vel campidoctorem superius memoravi, correptis legionis suę signis ^hac circumstantes (tibus m.pr.) oratione confirmat: "Tenere me, commilitones optimi, secularium quidem bellorum signa perspicitis, sed non ad hęc arma provoco, non ad hęc bella animos vestros virtutem^que cohortor (m.pr. compello); aliud nobis genus eligendum est preliorum, non per hos gladios potestis ad regna cęlestia properare. Robur nobis est ^opus animorum; invicta defensio [est] fidem, quam deo promisimus, in ultimis custodire. Iam de commi^litonum nostrorum gloria, ea que divino cernebat obtutu, ^{gloriosus vir} Mauricius est locutus, ego vobis victoriam plenam, si Christum credideritis, repromitto. Proiciant dextere nostre ^arma ista cum signis militaribus, prestabit hoc Christus, ^ut mox in ipso cęlesti, sicut promittitur, regno alia vobis Exsuperium [unusquisque del.] vestrum videatis signa monstrare. Vadat quin immo funestus satelles et hęc truculento regi nunciet: (in marg.dextr.:) "Milites sumus, imperator, tui, sed tamen servi, quod liberi confitemur, dei. Tibi miliciam debemus, illi innocentiam. A te stipendium laboris accepimus, ab illo vitę exordium sumpsimus. Sequi imperatorem in hoc nequaquam possumus, ut auctorem nostrum negemus deum, auctorem velis nolis tuum. Non nos adversum te, imperator, armavit ipsa, quę fortissima est in periculis, desperacio. Tenemus arma et non resistimus, quia magis mori quam occidere ^volumus, et innocentes interire quam noxii vivere preobtamus. Si quid in nos ultra statueris, igni, tormento, ferro subici parati sumus. Christiani sumus, persequi Christianos non possumus. Inexsuperabiles legionis istius animos, Cesar, agnosce; tela proicimus; et armatas dexteras satelles tuus, sed armatum fide catholica pectus inveniet. Occide, prosterne, resecandas gladiis percussoribus cervices praebemus intrepidi; haec nobis iocundiora sunt, dummodo quod te cum (imperatorem del.) sacrilegiis tuis contempnimus ad regna iam nunc cęlestia properantes." (inter lin.:) Flagrabat enim iam tunc in beatissimis viris martyrii gloriosus ardor. Haec mandata legionis remeans ad Maximianum Cęsarem satelles nunciat.

7 At ille, quasi nihil iterato fuisset scelere perpetratum, ire propere exercitum iubet et circumfundi imperat legionem nullumque de tanto sanctorum exercitu praecepit derelinqui. Ventum itaque est, circumsistit ^beatam relegionem (re- del.) turba carnificum, omnis etas sine discretione perimitur lanianturque beata corpora et devotas deo animas fideli mortis professione commendant. (in marg.dextr.) Operta est terra illic procumbentibus in morte corporibus iustorum, fluxeruntque preciosi sanguinis rivi. Quę umquam rabies absque bello tantam humanorum corporum stragem dedit, ...qui contempsit rem presentium ob spem futurorum. Sic interfecta est plane illa angelica legio, quę ut credimus cum illis angelorum legionibus iam conlaudant deum in cęlis. Peracta tandem cęde inter omnes sanctorum percussores preda dividitur. Namque Maximianus facultatem dederat, ut quisque legionis illius militem iugulasset, interempti spoliis uteretur. Divisa igitur omnium preda ad vescendum epulandumque truculenta turba consedit.

8 Interea veteranus quidam ultimę aetatis itinere fatigatus, nomine Victor, ad comminandum caedibus locum itineris necessitate deductus est, et dum aepulas pro aetatis veneratione ab omnibus rogaretur, inquirere coepit, quaenam esset causa laeticię, quod inter tot corpora perhemptorum gaudentes exultantesque possent milites aepulari (-e a.c.). Dictumque a quodam est, quod legio Christiane legis cerimonias Romanas cultumque numinum pariter cum imperatoris iussionibus contempnere (-et m.pr.) voluisset dataque neci esset, ut discipline militaris traditus ordo severius teneretur. Tunc Victor alte gemitum trahens graviterque suspirans: "Heu me, ^inquit qui per tot annorum miliciam ad hanc [infelicem aetaem veni et in hac] legionem militare non merui; ut (quam del.) bene inter tales gloriosę mortis honore donatus finem vite invenire potuissem! Saltim si comilitonum indignus eram vel me ante actas horas viandi necessitas detulisset, ut senilis pectoris cruor tantorum virorum victimis misceretur, obtuleram (del.; ^offerrem) corpus huic neci, dummodo tantę laudis consortio non carerem." Talia dicentem prophanorum statim turba vallavit, quae utrum Christianus esset respondere minaciter iubet.

9 At ille, paululum oculos ad cęlum erigens, tali percunctantibus sermone respondit: "Longus me vivendi usus ad hanc, quam videtis, perduxit aetatem. Quecumque in hoc (hunc a.c.) mundo aguntur aut studium reperit aut rerum volubilitas agit aut avarus semper casus infestat; quodcumque volumus, obtamus, scimus aut cupimus, totu^s mundu^s caligine submersu^s tenebris circumfluentibus latet, nisi bonus aut viam Christus ostenderet aut lumen Christus et ⁱⁿfulserit. Quod ego fideli mente perpendens (-do m.s.), utinam ultimo contester affectu! Quod si me ad tempus paululum ante crudelitatem legions itineris necessitas detulisset, conviviis vel aepulis vestris horum funeris consortium pertulissem. Sed etiam nunc prestabit Christus, ut Christianum me vel ^post professionem meam transire ulterius per beata munera non sinatis." Haec eum (eo a.c.) loquentem subita (-o m.s.) percussoris subtruncat insania. Ita vir sanctus consortium sanctorum celeri confessione (professione del.) promeruit.

19 Qui primus ad revelationem Theodori, Vallensis epi, et quo quisque loci ipsius accepit ecclesia, ubi mirabilibus innumeris et diversis suam sanctam potentiam manifestat Christus dominus deus noster. Ex hac voce traduntur CCC decem et octo martyres Colonia palmam martyrii percepisse, quibus beatum Gereonem martyrem praefuisse confirmat antiquitas. Quos in unum mille coniecti felici cespite terra Germanię tetigit quorum cruore inclita passio et gloriosa suscepit in secula seculorum. Amen.

Incipit passio sancti Mauricii sociorumque eius.

1 Temporibus Diocletiani, quondam Romane rei publicę principis, cum ad imperium totius orbis fuisset electus omnesque provincias turbari quorundam praesumptione perspiceret, ad consorcium imperii vel laboris olim sibi comilitonem Herculium Maximianum Cesarem fecit eumque contra Amandum et Helianum, qui in Bagaudarum nomen presumptione servili arma commoverant, ad Galliam destinavit. Cui ad supplementum exercitus legionem Thebeam ex orientalibus militibus ire praecepit. Quę legio VI milia sexcentos sexaginta [sex] viros validos animis et instructos armis antiquorum Romanorum habebat exemplo. Hi igitur milites Christianę religionis ritum orientali traditione susceperant ab Hierosolimitanę urbis epo fideique sacrę virtutem armis omnibus praeponebant. Ad urbem quippe Romanam [itinere] attingentes eandem Christianitatis fidem, quam acceperant, apud beatum Marcellinum, praedictę urbis Romanae pontificem, confirmantes, ut ante gladio perirent quam sacram fidem Christi, quam acceperant, violarent. Recepti [igitur] a Diocletiano Cęsare iubentur, ut post Maximianum collegam itinere, quo ceperant, Gallias tenderent.

2 Maximianus Cęsar, usu quidem milicię bellis aptus sed idolorum specialis cultor, ferus animo, avaritia crudelis, libidine deditus ceterisque vitiis obsessus severtiatem imperatoriam nimia crudelitate polluerat. In Galliam properans ad Alpium Appenninarum aditum venit. Transmeantibus iter Alpium post arduam et ^horridam viam subito equalis loci campestris occurrit grata planicies. Quo in loco opidum factum est, quod Octodorus nomen accepit, circa quod [aut] irrigua fluminibus prata aut agrorum fertilis cultura porrigitur, praecipue deinde Hrodani fluminis validus cursus offertur, [qui mole sua leniter fluens regionis ipsius gratiam propria amoenitate commendat]. Transcensis igitur Alpibus Maximianus Cęsar Octodorum venit ibique sacrificaturus idolis suis convenire exercitum iussit atroci proposita iussione ut per aras demonibus consecratas iurarent coequalibus sibi animis contra Bagaudarum turbas esse pugnandum, christianos vero velud inimicos diis suis ab omnibus persequendos. Quod ubi pervenit primum ad notitiam Thebaide legionis preteriens Octodorense opidum ad locum, cui Acauno nomen est, celeriter properavit, ut octo milium spacio ab Octodoro separata necessitatem commitendi sacrilegii praeterisset. [Acaunum accolae interpretatione Gallici sermonis saxum dicunt]. Quo in loco ita vastis rupibus Hrodani fluminis cursus artatur, ut commeandi facultate subtracta constratis pontibus viam fieri itineris necessitas imperaret. Undique tamen imminentibus saxis parvus quidem sed amenus irriguis fontibus campus includitur, ubi fessi milites legionis Thebeę post laborem tanti itineris resederant. O quanta reverentia excolendus est sacer locus iste, in quo tot pro Christo martirum milia ferro Caesaris puniuntur!

3 Maximianus Cęsar, dum ad sacramenta superius memorata cunctos in exercitu suo cogeret, agnovit pretergressam, ut diximus, legionem. Subito iracundię furore completus satellites mittit, ut legionem ad sacramentorum suorum sacrilegia revocarent. Erat in eadem legione primicerius Mauricius et signifer Exsuperius et Candidus senator, qui ita commilitonibus suis praeerant, ut amore pocius divinitatis quam terrore militari oboedienda praeciperent, viri in rebus bellicis strenui et virtute nobiles, sed fide in deo nobiliores. Erga imperatorem fortitudine, erga Christum devotione certabant. Evangelici praecepti sub armis custodes reddebant quę dei erant deo, et quę Cęsaris Cęsari restituebant. Requirunt itaque quid Maximianus Cęsar ira dictante mandasset. Dictum ab his est, quod Cęsar iusserat, milites omnes hymmolasse hostias, libasse sacrificia et sacramenta fanatici ordinis praebuisse, iubere Cęsarem, ut legio festinanter revertens ad comilitonum se praepararet exemplum. Tunc hi qui praeerant legioni miti affatu dederunt responsum, ob hoc transgressi Octodurum, quia iam fama sacrificorum ordine ad eos pervenisset, fas sibi visum esse, ne dęmonum aris Christiani contaminari viderentur, [esse sibi in animo] deum vivum colere, traditam orientali more religionem usque ad diem vite perhenniter custodire, ad bellorum usum paratam legionis esse virtutem, ad comittenda vero sacrilegia, sicut Cęsar precepit, Octodorum non redire.

4 Reversus itaque satelles nunciat obstinatos esse animos legionis nec velle praeceptis imperatoriⁱs oboedire. Tunc Maximianus Cęsar iracundię nimietate succensus ad hanc vocem subito furore prosilivit dicens: "Ergo milites mei imperatoria praecepta et sacrorum meorum ordines spernunt! Sancciendum erit vindicta publica etiam si tantum maiestatem regiam contempnere voluissent; iungitur despectui meo cęlestis iniuria et mecum pariter religio Romana contempnitur. Senciat contumax miles me non solum mihi sed etiam diis meis dare posse vindictam; iam [nunc] fidissimorum meorum turba festinet, decimum quemque morti funesta sors praebeat, discant ęqualem necem quos ordo praemiserit moriendi, qualiter Maximianus vel sibi vel diis suis hac severitate dederit ultionem!"

5 Post hanc vocem apparitoris iussio infausta porrigitur, ad legionem velociter properatur, crudelia praecepta reserantur. Traduntur neci quos ordo repperit numerandi, lęti percussoribus cervices praebent solaque inter eos erat de gloriosę mortis occupatione intentio. Perfecto itaque scelere ut Octodorum legio redeat iubetur. Tunc Mauricius primicerius paululum a satellitibus regiis segregatus convocat legionem et hac oratione sanctiores alloquitur: "Gratulor virtuti vestrę, commilitones optimi, quod amore religionis nullam vobis Cęsaris praeceptum attulit formidinem; gaudentibus quodam modo ^animis tradi ad necem gloriosam commilitones vestros vidistis, quibus timui ne quisquam, quod armatis facile est specie defensionis, beatissimis funeribus manus obviam afferre temptaret! Iam mihi ad huius rei interdictum Christi nostri paratur exemplum, qui exemptum vagina apostoli gladium proprię vocis iussione recondit, docens maiorem armis omnibus Christianę confidencię esse virtutem. Hic deus Christus plane mentes vestras manusque prohibuit, ne quisquam divino operi mortalibus dextris obstitisset. Quin immo cepti operis fidem perhenni religione complerent! Actenus exempla sacris inserta codicibus legebamus; iam nunc per nosmet ipsos quos sequi deberemus aspeximus. Ecce vallatus sum commilitonum meorum corporibus, quos de latere meo funestus satelles abstraxit, aspersus sum cruore sanctorum et [sacri] sanguinis reliquias vestibus meis porto et dubito eorum sequi necem, quorum gratulans admiror exemplum? Et vacat cogitare quid imperator iubeat, qui sorte [mihi] mortalitatis aequalis est. Si habere aliquid virium imperatoria praecepta potuissent, circa beatissimorum trium puerorum corpora regis Persarum valuisset incendium nec contempnere ora leonum lacu clausus evadere potuisset propheta. Sacramenta olim dedisse nos memini quod contemptu lucis istius et despectione vitę defensare rem publicam deberemus; iam tunc promissi mei corporis vilitatem et spopondi hanc imperatoribus fidem nec tamen mihi ullus tunc regna cęlestia promittebat. Quid Christo spondente faciendum est, si hęc potuimus milicię devotione promittere? Quin immo, fortissimi commilitones, olim devotissimas animas subdamus pretiosissimę passioni, sit nobis virilis animus, fides inviolata permaneat! Iam cerno ante tribunal Christi stantes eos quos neci paulo ante satelles regius deputavit; illa vera gloria est, quę ęternitatem beatam vitę huius brevitate mercatur. Aequales omnes animo, una voce responsum satellitibus damus, id nuntia: "Milites quidem, Cęsar, tui sumus et ad defensionem rei publicę Romana arma suscepimus nec umquam aut desertores bellorum aut proditores milicię fuimus aut ignavię formidinis meruimus subire flagitium. Tuis etiam optemperaremus praeceptis nisi instituti legibus christianis dęmonum cultus et aras semper pollutas sanguine vitaremus. Comperimus praecepisse te, [ut] aut sacrilegiis pollui Christianos aut dedenis interfectis nos terrere velle. Non inquiras longius latitantes, nos omnes Christianos esse cognosce; habebis potestati tuę subdita omnium corpora, auctorem vero suum respicientes Christum animas non tenebis." Hęc [sicut] vir sanctus dixerat, legionis probatur assensio et Cęsari per satellites nuntiatur.

6 Presenti precepit iussione, ut iterum [decimum] renovatę crudelitatis ordo consumeret. Post hanc vocem ad legionem velociter properatur, crudelia praecepta peraguntur, reliqui [vero] ut Octodorum redeant iubetur. Tunc Exsuperius, quem ante principem vel campiductorem superius memoravi, correctis legionis suę signis hac circumstantes oratione confirmat: "Tenere me, commilitones optimi, secularium quidem bellorum signa perspicitis, sed non ad hęc arma provoco, non ad haec bella animos vestros virtutemque cohortor; aliud nobis genus eligendum est preliorum, non per hos gladios potestis ad cęlestia regna properare. Robur nobis opus est animorum; invicta defensio [est] fidem quam deo promisimus, in ultimis custodire. Iam de comilitonum nostrorum gloria, eam qui divino cernebat optutu, gloriosus vir Mauricius est locutus, ego vobis victoriam plenam, si Christo creditis, repromitto. Proiciant dexterę nostrę arma ista cum signis militaribus, prestabit hęc Christus, ut mox in ipso cęlesti, sicut promittitur, regno alia vobis Exsuperium vestrum videatis signa monstrare. Vadat quin immo funestus satelles et hęc truculenti regi nuntiet: "Milites sumus, imperator, tui, sed tamen servitutem liberi confitemur deo. Tibi militiam debemus, illi innocentiam. A te stipendium laboris accepimus, ab illo vitę exordium sumpsimus. Sequi imperatorem in hoc non possumus, ut auctorem nostrum negemus deum, auctorem velis nolis tuum. Non nos adversum te, imperator, armavit ipsa, quę fortissima est in periculis, desperatio. Tenemus arma et non resistimus, quia mori magis quam vivere parati sumus, et innocentes interire, quam noxii vivere preoptamus. Si quid in nos ultra statueris, igni tormento ferro subici parati sumus. Christiani sumus, Christianos persequi non possumus. Inexsuperabiles legionis istius animos [Caesar] agnosce; tela proicimus; exarmatas quidem dextras satelles tuus, [sed] armatum fide catholica pectus invenit. Occidi, prosterni, secandas gladiis percussoribus cervices prebemus intrepidi; hęc nobis iocundiora sunt, dummodo quia tecum sacrilegiis tuis contempnimus, ad regna iam nunc cęlestia properemus." Flagrabat enim iam tunc in beatissimis viris martirii gloriosus ardor. Hęc mandata legionis remeans ad Maximianum Cęsarem satelles nunciat.

7 At ille, quasi iteratim nihil fuisset scelus perpetratum, ire propere exercitum iubet et circumfundi imperat legionem nullumque de tanto sanctorum exercitu praecepit relinqui. Ventum itaque est, et circumsistit beatam legionem turba carnificum, omnis ętas sine discretione perimitur lanianturque beata corpora et devotas deo animas fideli mortis professione commendant. Operta est terra illic procumbentibus in morte corporibus iustorum, fluxeruntque pretiosi sanguinis rivi. Quę umquam rabies absque bello tantam humanorum corporum stragem dedit, quę [feritas ex sententia sua tot simul perire vel reos iussit! Ne iusti punirentur multitudo non obtinuit, cum inultum esse soleat quod multitudo delinquit. Hac igitur crudelitate immanissimi tyranni confectus est ille sanctorum populus, qui] contempsit rem presentium ob spem futurorum. Sic interfecta est illa plane angelica legio, quę ut credimus cum illis angelorum legionibus iam conlaudant [semper] deum in cęlis [dominum]. Peracta tandem cede inter omnes sanctorum percussores preda dividitur. Namque Maximianus facultatem dederat, ut, si quisque legionis illius militem iugulasset, interemptor eius spoliis uteretur. Divisa igitur omnium preda ad vescendum epulandumque victrix turba consedit.

13 Hęc nobis tantum de numerosa ista multitudine martyrum comperta sunt nomina, beatissimorum Mauricii, Exuperii, Candidi atque Victoris; cetera vero nomina nobis incognita sunt, set in libro vite sunt scripta.

14 Nam et ex eadem legione fuisse dicuntur etiam Ursus, Victor, quos Salodorum passos fama confirmat. Salodorum vero castrum est super Arola flumine, non longe a Reno positum.

15 Neque illut silendum, quem deinde Maximianus progressus exitum consecutus est. Cum dispositis insidiis genero suo Constantino tunc regnum tenente, mortem moliretur, deprehensus dolo illius, aput Massiliam captus impia morte vitam finivit.

16 At vero beatissimorum martirum corpora post multos annos passionis eorum sancto Theodoro, loci illius episcopo, revelata traduntur. In quorum honore [cum] construeretur basilica, que vaste tunc adiuncta rupi, uno tantum latere acclinis iacebat, set nunc iubente preclaro meritis Ambrosio, loci illius abbate, denuo ędificata reclinis esse dinoscitur.

20 Neque enim hoc ommitendum est, que per longum temporis tractum beati Innocentis martiris membra Rodanus revelavit. Iugi enim illuvie (illuc vie cod.) vicinum in se cespitem vergens, religiosa quadam soli pernicie ad sepulturam martyris famulatrix unda pervenit. Prolatas namque reliquias leniter lambens non ideo a sinu terrę protulit, ut in gurgitis sui procellam demergeret, set ob gloriosam devotionem intra ambitum basilice ceteris martiribus sepultura preciperet sociari. Cuius translationem a sanctę recordationis Domiciano Ievenense et Grato Agistanę urbis vel Protasio, tunc temporis illius loci epis, celebratum recolentes, cotidiana devotione et laudibus frequentamus.

Quid miraculi tunc apparuerit, nequaquam tacendum putavi:

17 Accidit inter reliquos artifices, qui invitati ad hoc opus esse videbantur, ut quidam esset aurifex, quem adhuc gentilem esse constaret. Hic cum dominico die, quo ceteri ad expectanda diei eius festa abscesserant, in eadem domo, qua artem agebat, solus substitisset, in illo secreto subito mane ab adstantibus sanctis hic idem aurifex rapitur atque ad pęnam vel ad supplicia distenditur. Et visibiliter turbam martirum cernens verberatus etiam increpatur, quod die dominico solus deesset ecclesie vel illud opus sanctum suscipere gentilis auderet. Quod ideo misericorditer a sanctis factum constat, ut aurifex ille consternatus et territus salutare sibi nomen posceret; statimque Christianus effectus est.

18 Neque illud in sanctorum miraculis pretermitam, quod per eadem loca omnibus notum est: Mater familias Quinti, egregii atque honorati viri, cum ita paralisi fuisset obstricta, ut etiam pedum usus negaretur, a viro suo ut illic per multum itineris spacium deferretur poposcit. Quo cum pervenisset, sanctorum martirum basilicae famulantium manibus inlata pedibus ad diversorium rediit ac sanitati de premortuis restituta membris miraculum suum ipsa circumtulit.

19 Hęc devota tantum miracula passionis sanctorum inserenda credidi. Ceterum satis multa sunt, quę vel in purgatione demonum, vel in restauratione claudorum aut sanitates febrium ceterisque infirmitatibus cotidie illic per servos suos virtus domini operatur. Quę multa narranda sunt, si per singula scribantur. Tamen fidelium cordibus absque lectione cognita esse noscuntur, quę quanta et qualia miracula illic per servos suos ad honorem et gloriam nominis sui dominus operari non desinit. Pro eo ipso die noctuque psalmorum hymnorumque decantatio non desistit, quę iubente sancto et preclaro Christi martyre beato Sigismundo rege est instituta et usque hodie deo protegente est conservata. Propterea illic laudes dei canentes ore persolvunt illi, cui honor et gloria, imperium et potestas per omnia saecula saeculorum. AMEN.

INCIPIT VITA VEL PASSIO BEATI MAURICII ET ALIORUM TRECENTORUM DECEM ET OCTO MARTYRUM

1 DIOCLETIAnus, quondam Romanae rei publicę princeps, cum ad imperium totius orbis fuisset electus omnesque provincias turbari quorundam pręsumptionem perspiceret, ad consortium imperii vel laboris olym sibi commilitonem Herculeum Maximianum Caesarem fecit eundem contra Amandum et Helianum, qui in Bacaudarum nomen pręsumptione servili arma commoverant, [ad Gallias] destinavit. Cui ad supplimentum exercitus legionem Thebeam ex orientalibus regionibus militum dedit. Que legio VI milia ac sexcentos [ac sexaginta] viros validis animis et instructis armis antiquorum Romanorum habebat exemplo. Hii igitur milites Christianę religionis ritum orientali traditione susceperant fidemque sacram virtuti et armis omnibus praeponebant.

2 Maximianus Cęsar, usu quidem militiae bellis aptus sed idolorum specialis cultor, fervidus animo et qui severitatem imperatoriam nimia crudelitate polluerat. In Galliam properans ad Alpium Peninarum aditum venit et transmeantibus iter Alpium post arduam et orridam viam subita aequalis loci campestris occurrit lata planities. Quo in loco oppidum factus est, quod Octori nomen accepit, circa quod aut inrigua fluminibus [prata] aut agrorum fertilis cultura porrigitur, pręcipue deinde Rodani fluminis cursus offertur, qui mole sua leniter fluens regionis ipsius gratiam propria amoenitate commendat. Transcensis igitur Alpibus Maximianus Cęsar octo dierum venit ibique sacrificaturus idolis suis convenire exercitum iussit atroci proposita iussione ut per aras dęmonibus consecratas iurarent aequalibus sibi animis contra Bagaudarum turbas esse pugnandum Christianosque velut inimicos diis suis ab omnibus persequendos. Quod ubi primum pervenit ad notitiam Thebaide legionis preteriens Octodorum oppidum ad locum, cui Augaunum nomen est, cęleriter properavit, at duodecim milia spatium ab Octodoro separata necessitate committendi sacrilegii preteriret. Augaunum accole interpretatione Gallici sermonis saxum dicunt. Quo in loco ita bastis rupibus Rodani fluminis cursus artatur, ut commeandi facultate subtracta constratis pontibus viam fieri itineris necessitas imperaret. Undique tamen imminentibus saxis parvus quidem sed amęnus irriguis fontibus campus includitur, ubi fessi milites legiones Thebaeę post laborem tanti itineris residereⁿt.

3 Maximianus vero Caesar, dum [ad] sacramenta superius memorata cunctas in exercitu suo cogerit, agnovit prętergressam, ut diximus, legionem. Subito iracundię furore completus satellites suos mittit, uti legionem ad sacramentorum suorum sacrilegia revocarent. Erant in eadem legione primicerius Mauritius et signifer Exuperius et Candidus senator, qui ita commilitonibus suis pręparant, ut amore potius ęqualitatis quam terrore militario oboedienda pręciperant. Requirunt itaque quid Maximianus Cęsar ira dictante mandasset. Dictum ab his est, quod Caesar mandaverat milites omnes immolasset hostias, libasse sacrificia et sacramenta fanatici ordinis praebuisse, iubere Caesarem, ut legio festinanter revertens commilitonum pararet exemplo. Tunc hii qui praeherant legioni miti affectu dedere responsum, prętergressus se Octodorum, quia iam fama ad eos sacrificiorum ordinem detulisset, fas sibi visum esse, nec demonum aras christianorum videret obtutus; esse sibi in animo deum vivum colere, et traditam orientali more religionem usque ad diem vitae perhenniter custodire, ad bellorum usu paratam legionis esse virtutem, ad committenda vero sacrilegi, sicut Caesar pręcipit, Octodorum non redire.

4 Reversos itaque satellites nuntiat obstinatos esse animos legionis nec velle pręceptis imperatorum oboedire. Tunc Maximianus Cęsar iracundie nimietate accensus ad hanc vocem subito furore prosilivit dicens: "Ergone milites mei imperatoria pręcepta et sacrorum meorum ordine spernunt! Sanciendum erat vindicta publica etiam si tantum voluntatem regiam contempnere voluissent; iungitur despectui meo caelestis iniuria et mecum pariter religio Romana contempnitur. Sentiat contumax miles [me] non solum mihi sed etiam numinibus meis dare posse vindictam; iam nunc fidissimorum meorum turba festinet, et decimum quemque morti funesta sors prębeat, discant aequalium nece quos ordo prętermiserit moriendi, qualiter Maximianus vel sibi vel numinibus suis ac severitate dederit ultionem!"

5 Post hanc vocem parituris iussio infesta porrigitur, ad legionem velociter properatur, crudelia pręcepta reserantur. Traduntur neci quos ordo repperit numerandi, leti percussoribus cervices praebent solaque inter eos est de gloriosę mortis occupatione contentio. Perfectos scelere ut Octodorum legio redeat iubetur. Tunc Mauricius primiceriu paululum a satellitibus regiⁱs segregatus convocat legionem et hac oratione sancti oris alloquitur: "Gratulor virtuti vestrę, commilitones optimi, quod amore religionis nullam vobis Caesaris pręcepta attulere formidinem; gaudentibus quemammodum animas tradi ad necem [gloriosam] commilitones vestros vidistis. Quam timui nec quisquam, quod armatis facile est specie defensionis, beatissimis funeribus manus obvias afferre temptaret! Iam mihi ad huius rei interdictum Christi nostri paratur exemplum, qui exempto vagina apostoli gladium propria vocis iussione recondidit, donavit maiorem armis omnibus iussionem Christi confidentiae esse virtutem. Hic deus Christus planę mentes vestras manusque prohibuit, nec quisquam divino operi mortalibus dexteris obviarit. Quin immo cepit (=cepti) operis fidem perhenni religione complete! Actenus exempla sacris inserta codicibus legebamus; iam nunc per nosmed ipsos quod sequi deberemus aspeximus. Ecce vallatus sum commilitonum meorum corporibus, quos de latere meo funestus satellis eripuit, aspersus sum cruore sanctorum et sacri sanguinis reliquias vestibus meis porto et dubito eorum sequi necem, quorum gratulans ammiror exemplum? Et vacat cogitare quod imperator iubeat, qui sorte mihi mortalitatis aequalis est. Si haberent aliquid veritatis imperatoria pręcepta, potuissent circa beatissimorum Hebreorum corpora regis Persarum valere incendium nec contempnere leonum ritus lacu clausus propheta potuisset. Sacramenta olym dedisse nos memini quod contemptu lucis istius et desperatione [vitae] defensare rem publicam deberemus; iam tunc promisi mei corporis vilitatem et spondi hanc imperatoribus fidem nec tamen mihi ullus tunc regna cęlestia promittebat. Quid Christo spondente faciendum est, si hoc potuimus militiae devotione promittere? Quin immo, fortissimi commilitones, ilico devotas animas subdamus pretiosissime passioni, sit nobis virilis animus, fides inviolata permaneat! Iam cerno ante tribunal Christi stantes eos quos neci paulo ante satellites regius deputavit; illa vera gloria est, quae aeternitatem beatę vitae huius brevitatem mercatur. Aequalis omnis animo, et una voce satellitibus responsum demus: "Milites quidem, Caesar, tui sumus et ad defensionem rei publicę Romana arma suscepimus nec umquam aut defensores bellorum vel disertores aut proditores militiae fuimus aut ignavie formidinis meruimus subire flagitium. Tuis etiam obtemperaremus preceptis nisi institutis legibus christianis dęmonum cultus et aras semper pollutas sanguine vitaremus. [Comperimus praecepisse te, ut aut sacrilegiis pollueres Christianos aut dederes neci]. Non inquiras longius latitantes, nos omnes Christianos esse cognosce; habes potestatem, tibi subdita omnium corpora, auctorem vero suum aspicientes Christum animas non tenebis." Haec sicut sanctus vir dixerat, legionis probatur assensu et Cęsari per satellites nuntiatur.

6 Inclementi pręcepit iussione, ut iterum decimus renovate crudelitatis ardore consumerit. Post hanc vocem ad legionem velociter properatur, crudelia praecepta peraguntur, reliqui ad Octodurum redire iubetur. Tunc Exuperius, quem ante principem vel campiductore superius memorato, correptus legionis suae signis ac circumstantes oratione confirmat: "Tenere me, commilitones optimi, secularium quidem bellorum signa perspicitis, sed non ad haec arma provoco, non ad hęc bella animos vestros virtutemque compello; aliud nobis genus eligendum est praeliorum, non per hos gladios potest ad regna caelestia properari. Robor nobis opus est animorum; invicta defensio est fidem, quam deo promisimus, in ultimis custodire. Iam de commilitonum nostrorum gloria, eo quę divino cernebat optutu, Mauricius est locutus, ego vobis victoriam plenam, si Christum creditis, repromitto. Proiciunt dextere nostrae arma ista cum signis militaribus,[praestabit] hoc Christus, ut mox in ipso caelesti, sicut promittitur, regno alia vobis Exuperium vestrum videatis signa monstrare. Vadat quin immo funestus satellis et hęc truculento regi nuntiet: "Inexuperabiles legionis istius animis, Caesar, agnosce; tela proiciamus; exarmatas quidem dexteras satellis tuus, sed armatum fide catholica pectus inveniet. Occide, prosterne, resecandas gladiis percussoribus cervices praebemus intrepidi; haec nobis iocundiora sunt, dummodo quod te cum sacrilegiis tuis contempnimus ad regna iam tunc caelestia properantes." Haec mandata legionis remeans ad Maximianum Caesarem satellis nuntiat.

7 At ille, quasi nihil iterato fuisset scelere perpetratum, ire propere exercitum iubet et circumfundi imperat legionem nullumque de tantorum sanctorum exercitu precępit delinqui. Ventum itaque est, circumsistit beatam legionem turbam carnificum, omnis aetas sine discretione perhimitur lanianturque beata corpora et devotas adeo animas fideli mortis promissione commendant. Peracta tandem cęde inter omnes sanctorum percussores pręda dividitur. Namque Maximianus facultatem dederat, ut, quisque legionis ipsius militem iugulasset, interempti spoliis uteretur. Divisa igitur omnium pręda ad vescendum aepulandumque truculenta turba consedit.

8 Interea veteranus quidam ultime aetatis itinere fatigatus, nomine Victor, ad contaminatum caedibus locum itineris necessitate deductus est. Et dum ad aepulas pro aetatis veneratione ab omnibus rogaretur, requirere coepit, quaenam esset causa laetitię, quod inter tot corpora peremptorum gaudentes exultantesque possit milites aepulari. Dictumque a quodam est, quod legio Christianę legis [studio] caerimonias Romanas cultumque numinum pariter cum imperatoris iussionibus contempnere voluisset dataque neci esset, ut discipline militaris traditus ordo severius teneretur. Tunc Victor alte gemitum trahens graviterque suspirans exclamat: "Haeu me, qui per tot annorum militiam ad hanc infelicem aetatem veni et in hac legione militare non merui; quam bene inter tales gloriose mortis honore donatus finem vitae invenire potuisse! Saltim sicut milito indignus eram vel me [ante] actas horas viandi necessitas detulisset, ut senilis pectoris cruor tantorum virorum victimis misceretur, optuleram corpus huic neci, dummodo tante laudis consortio non carere." Talia dicentem prophanorum statim turba vallavit, quem verus Christianus esset respondere minaciter iubet.

9 At ille, paululum oculos ad cęlum erigens, tali percontantibus sermone respondit: "Longius me vivendi usus ad hanc, quam videtis, perduxit aetatem. Quęcumque in hoc mundo aguntur aut studium repperit aut rerum volubilitas agit aut varius semper casus infestat; quodcumque volumus, optamus, scimus aut cupimus, totum mundum caligine submersum tenebris circumfluentibus latet, nisi nobis aut viam Christus ostenderit aut lumen Christus effulserit. Quod ego fideli mente perpendens ita ultimo contestatur affectu! Quod si me ad tempus paulo ante trucidate legionis itineris necessitas detulisset, conviviis vel ępulis vestris horum funerum consortium prętulissem. Sed etiam nunc pręstavit Christus, ut Christianum me vel post professionem meam transire ulterius per beata funera ne sinatis." Haec loquente subita percussoris obtruncat insania. Ita vir sanctus consortium sanctorum cęleri professione promeruit.

Qui primus ad revelationem Theodori Vallensis epi ostensus et cum hymnis et laudibus eum sepelevit.

[es fehlt wohl ein Blatt) Hic desinit imperfectum]

Passio sanctorum martyrum Mauritii, Exuperii, Candidi, Innocentii atque Victoris et sociorum eorum, que facta est sub persecutoribus Dioclitiano et Maximiano.

Christi sanctorum passionem ^martirum, qui Agaunum glorioso sanguine illustrant, pro honore gestorum stilo explicavimus (-vi- del.) ea utique fide, qua ad nos martyrii ordo pervenit. Nam per succedentium relationem rei geste memoriam nondum intercepit oblivio. Et si pro martyribus singulis loca singula, quę ipsi possident, vel singulę urbes insignes habentur, nec inmerito, quia pro deo summo praetiosas sancti animas refundunt, (quanta -referuntur in capite paginae adi.:) quanta excolendus est reverentia sacer ille [Acaunensium] locus, in quo tot pro Christo martyrum milia ferro cesa referuntur! Nunc iam ipsam beatissimę passionis causam loquamur.

1 Diocletianus, quondam Romane rei publicę princeps, cum ad imperium [totius orbis] fuisset electus aliquasque provincias perturbari quorumdam presumptione audiret, ad consortium imperii vel laboris olim sibi commilitonem Herculium Maximianum Caesarem fecit eumque contra Amandum et Elianum, qui in Bagaudarum loco praesumptione servili arma commoverant, ad Galliam destinavit. Cui ad supplementum exercitus legionem Thebeam ex orientalibus militibus ire praecepit. Quae legio sex milia sexcentos sexaginta sex viros validos animis et instructos armis antiquorum Romanorum habebat exemplo. Hi igitur milites Christianę religionis ritum orientali tradicione susceperant a^b Hierosolimitanę urbis epo fideique sacrę virtutem armis omnibus praeponebant. Ad urbem quippe Romanam itinere adtingentes eandem Christiani^tatis (Christianis a.c.) fidem, quam acceperant, apud beatum Marcellinum, praedictę Romanę urbis pontificem, confirmantes, ut ante gladio interirent quam sacram fidem Christi, quam acceperant, violarent. Recepti igitur a Dioclitiano Cesare iubentur, ut post Maximianum collegam itinere (iten- a.c.), quo coeperant, Gallias ^properarent.

2 III Maximianus Caesar, usu quidem miliciae bellis aptus sed idolorum praecipuus cultor, ferus animo, avaritia anxius, opere crudelis, libidini deditus ceterisque vitiis obsessus potestatem imperialem nimia crudelitate polluerat. In Galliam properans ad Alpium Pinninarum aditum venit. Transmeantibus iter Alpium post arduam et horridam viam subita (-a a.c.; -o corr.m.sec.) ęqualis loci campestris occurrit grata planicies. Quo in loquo oppidum factum est, quod Octodorus nomen accepit, circa quod [aut] inrigua fluminibus prata et agrorum fertilis cultura protenditur, [praecipue] deinde Rodani fluminis validus cursus nando meat, [qui mole sua leniter fluens regionis ipsius gratiam propria amoenitate commendat]. IIII Transcensis igitur Alpibus Maximianus Caesar Octodorum venit ibique sacrificaturus idolis suis convenire exercitum iussit atroci proposita iussione ut per aras demonibus consecratas iurarent quo aequalibus sibi animis contra Bagaudarum turbas esse pugnandum, christianos vero velut inimicos diis suis (diis suis del.) ab omnibus persequendos. Quod cum primum pervenit ad notitiam Thebee legionis praeteriens Octodorense oppidum ad locum, cui Agauno nomen est, celeriter properavit, ut octo milium spatio ab Octodoro separata necessitatem committendi sacrilegii praeterirent. [Acaunum accolae interpretatione Gallici sermonis saxum dicunt]. Quo in loco (ex loquo corr.m.s.) ita vastis rupibus Rodani fluminis ^cursus artatur, ut commeandi facultate subtracta constratis pontibus viam fieri itineris necessitas imperaret. Undique tamen inminentibus saxis parvus quidem sed amoenus et irriguus fontibus campus includitur, ubi fessi milites legionis Thebeae post laborem tanti itineris resederant. O quanta reverentia excolendus est sacer locus iste, in quo tot pro Christo martyrum milia ferro Caesaris puniuntur!

3 V Maximianus Caesar, dum ad sacramenta superius memorata cunctos in exercitu suo cogeret, agnovit praetergressam, ut diximus, legionem. Subito iracundię furore completus satellites mittit, ut legionem ad sacramentorum suorum sacrilegia revocarent. Si qui ^vero veri dei cultum profiteri audebant, sparsis usquequaque militum turmis vel ad supplicia vel ad necem rapiebantur, ac velud vagatione (vac- m.s.) barbaris data prorssus in religionem arma commoverat. Erat in eadem legione primicerius Mauricius et signifer Exuperius et Candidus senator, qui ita commilitonibus suis praeerant, ut amore potius divinitatis quam terrore militari oboedienda praeciperent, viri in rebus bellicis strenui et virtute nobiles, sed fide in deo nobiliores. Erga imperatorem fortitudine, erga Christum devotione certabant. Evvangelici praecepti sub armis custodes reddebant quae dei erant deo, et quae Caesaris Caesari restituebant.VI Requirunt itaque quid Maximianus Caesar ira dictante mandasset. Dictum eis est, quod Caesar iuberet, milites omnes immolare hostias, libare sacrificia et sacramenta fanatici ordinis adtrectare, [iubere Caesarem, ut legio festinanter reverteretur] et ad commilitonum se pręparare exemplum. Tunc hi qui praeerant legioni miti affatu dederunt responsum, ob hoc transgressos Octodurum, quia iam fama ad eos sacrificiorum ordine pervenisset, nec fas sibi visum esse, ut dęmonum aris Christiani contaminari viderentur, [esse sibi in animo] deum vivum ^se colere et traditam orientali more religionem usque ad finem vitae perenniter custodire, ad bellorum usum paratam legionis esse virtutem, ad committenda vero sacrilegia, sicut Caesar praeceperat, Octodorum non redire.

4 Reversi itaque satellites nuntiant obstinatos esse animos legionis nec velle praeceptis imperatoriis oboedire. Tunc Maximianus Caesar iracundiae nimietate succensus ad hanc vocem subito furoris prosilivit dicens: "Ergo milites mei imperatoria praecepta et sacrorum meorum ordinem spernunt! Statuenda esset vindicta publica etiam si tantum maiestatem regiam contempnere voluissent; iungitur despectui (disp- m.pr.) meo caelestis iniuria et mecum pariter religio Romana contempnitur. Sentiat contumax miles [me] non solum mihi sed etiam diis meis dare posse vindictam; iam [nunc] fidis^simorum meorum turba festinet, decimum quemque morti funesta sors praebeat, discant aequalem necem in his quos ordo praemiserit moriendi, qualiter Maximianus vel sibi vel diis suis ^hac severitate dederit ultionem!"

5 VII Post hanc vocem imperatoris iussio infau^sta discurrit, ad legionem velociter properatur, crudelia praecepta reserantur. Traduntur neci quos ordo repperit numerandi, lęti percussoribus cervices praebent solaque inter eos erat de gloriosę mortis acceleratione contentio. Perfecto itaque scelere ut Octodorum legio redeat iubetur. Tunc Mauricius primicerius paululum a satellitibus regis segregatus convocat legionem et hac oratione sanctiores alloquitur: "Gratulor virtuti vestrae, commilitones optimi, quod amore religionis nullam vobis Caesaris praeceptum attulit formidinem; gaudentibus^que quodam modo animis tradi ad necem gloriosam commilitones vestros vidistis, quibus timui ne quisquam, quod armatis facile est ^sub specie defensionis, beatissimis funeribus manus obviam adferre temptaret! Iam michi ad huius ^rei interdictum Christi nostri para^batur exemplum, qui exemtum vagina apostoli gladium propriae vocis iussione recondidit, docens maiorem armis omnibus Christianę confidentiae esse virtutem. Hic deus Christus plane mentes vestras manusque prohibuit, ne quisquam divino operi mortalibus ^dextris obstitisset. Quin immo cępti operis fidem perhenni religione complerent! ^Hactenus exempla sacris (-a m.pr.) inserta ^codicibus legebamus; iam nunc per nosmet ipsos quos sequi deberemus aspeximus. VIII Ecce vallatus sum ^{inquit Mauricius} commilitonum meorum corporibus, quos de latere meo funestus satelles abstraxit, aspersus sum cruore sanctorum et [sacri] sanguinis reliquias vestibus meis porto et dubito eorum sequi necem, quorum gratulans admiror exemplum? Non magnopere curandum est, quid imperator iubeat, qui sorte mihi mortalitatis aequalis est. Si habere aliquid virium imperatoria praecepta potuissent, circa beatissimorum trium puerorum corpora regis Persarum valuisset incendium nec contempnere ora leonum lacu clausus ^atque evadere potuisset propheta. Sacramenta olim dedisse nos memini quod contemptu lucis istius et desperatione vitę defensare rem publicam deberemus; iam tunc mei corporis promisi vilitatem et spopondi hanc imperatoribus fidem nec tamen michi ullus tunc regna caelestia promittebat. Quid Christo spondente faciendum est, si hoc potuimus militiae devocione promittere? Quin immo, fortissimi commilitones, olim devotas animas subdamus praetiosissimę passioni, sit nobis virilis animus, fides inviolata permaneat! Iam cerno ante tribunal Christi stantes eos quos neci paulo ante satelles regius deputavit; illa vera (vero m.pr.) gloria est, quae aeternitatem beatam vitę huius brevitate mercatur. Aequali omnes animo, una voce responsum satellitibus demus, id nuntia: "Milites quidem, Cesar, tui sumus et ad defensionem rei publicę Romana arma suscepimus nec umquam aut desertores bellorum aut proditores militiae fuimus aut ignavię (ignavę p.c.) formidinis meruimus subire flagitium. Tuis etiam obtempe^raremus praeceptis nisi instituti legibus christianis demonum cultus et aras semper pollutas sanguine vitaremus. Comperimus praecepisse te, [ut] aut sacrilegiis pollui Christianos aut dedenis interfectis nos velle terreri. Non inquiras longius latitantes, nos omnes Christianos esse cognosce; habebis potestati tuae subdita omnium corpora, auctorem vero suum respicientes [Christum] animas non tenebis." ^Hęc [sicut] vir sanctus dixerat, legionis probatur assensio et Cęsari per satellites nuntiatur.

6 VIIII Praesenti praecepit iussione, ut iterum decimum renovatę crudelitatis ordo consumeret. Post hanc vocem ad legionem velociter properatur, crudelia praecepta peraguntur, reliqui vero ut Octodurum redeant iubetur. Tunc Exsuperius, quem ante principem vel campidoctorem [superius] memoravi, correptis legionis suae signis hac circumstantes oratione confirmat: "Tenere me, commilitones obtimi, secularium quidem bellorum signa perspicitis, sed non ad haec arma provoco, non ad haec bella animos vestros virtutemque cohortor; aliud nobis genus eligendum est praeliorum, non per hos gladios potestis ad regna caelestia properare. Robur nobis opus est animorum; invicta defensio [est] fidem quam deo promisimus, in ultimis custodire. Iam de commilitonum nostrorum gloria, quam divino cernimus obtutu, -super est, ut victori deo gratias agamus - X gloriosus vir Mauricius est locutus, ego vobis victoriam plenam, si Christo creditis, repromitto. Proiciant dexterae nostrae arma ista cum signis militaribus, praestabit hoc Christus, ut mox in ipso caelesti, sicut promittitur, regno alia vobis Exuperium vestrum videatis signa monstrare. Vadat quin immo funestus satelles et haec truculento regi nuntiet: "Milites sumus, imperator, tui, sed tamen servitutem liberi ^confitemur dei. Tibi militiam debemus, illi innocentiam. A te stipendium laboris accepimus, ab illo vitę exordium sum^psimus. Sequi imperatorem in hoc nequaquam possumus, ut auctorem omnium negemus deum, auctorem vero velis nolis tuum. Non nos adversum te, imperator, armavit ipsa, quae fortissima est in periculis, desperatio. Tenemus arma et non resistimus, quia mori magis quam occidere volumus, et innocentes interire quam noxii vivere praeoptamus. Siquid in nos ultra statueris, igni tormento ferro subici parati sumus. Cristiani sumus, persequi Christianos non possumus. Inexuperabiles legionis istius animos [Caesar] agnosce; tela proicimus; exarmatas quidem dextras satelles tuus, ^sed armatum fide catholica pectus invenit. Occide, prosterne, secand^as gladiis percussoribus cervices praebemus intrepidi; haec nobis iocundiora sunt, dummodo quia te cum sacrilegiis tuis contempnimus, ad regna iam nunc caelestia properamus." Flagrabat enim iam tunc in beatissimis viris martyrii gloriosus ardor. XI Haec mandata legionis remeans ad Maximianum [Casarem] satelles nuntiat.

7 At ille, cum talia audisset obstinatosque in fide Christi cerneret animos virorum, desperans gloriosam eorum constantiam posse revocari, quasi nichil itaeratum fuisset scelus perpetratum, ire propere exercitum iubet et circumfundi imperat legionem nullumque de tanto sanctorum exercitu praecepit relinqui. Qui cum missi ad beatissimam legionem venissent, stringunt in sanctos impium ferrum, mori non recusantes vitę amore. Caedebantur itaque passim gladiis, non reclamantes saltim aut repugnantes, sed depositis armis cervices persecutoribus praebentes et iugulum percussoribus vel intectum corpus offerentes. Non vel ipsa suorum multitudine, non armorum munitione elati sunt, ut ferro conarentur adserere iustitiae causam, sed hoc solum reminiscentes se illum confiteri, qui nec reclamando ad occisionem ductus est et tamquam agnus non aperuit os suum, ipsi quoque tamquam grex dominicus ovium laniari se tamquam ab inruentibus lupis passi sunt, [Ventum itaque est, circumsistit beatam legionem turba carnificum, omnis aetas sine discretione perimitur] lanianturque beata corpora et devotas deo animas fideli mortis professione commendant. Operta est terra illic procumbentibus in morte corporibus iustorum, fluxeruntque praeciosi sanguinis rivi. Quae umquam rabies absque bello tantam humanorum corporum stragem dedit, quę feritas ex sententia sua tot simul perire vel reos ferire iussit! Ne iusti punirentur multitudo non obtinuit, cum inultum esse soleat quod multitudo delinquid. Hac igitur crudelitate immanissimi tiranni confectus est [ille] sanctorum populus, qui contempsit rem praesentium ob spem futurorum. Sic interfecta est illa plane angelica legio, quę ut credimus cum illis angelorum legionibus iam conlaudat deum in caelis. XII Peracta tandem cede in omnes sanctorum percussores praeda dividitur. Namque Maximianus facultatem dederat, ut, quisque legionis illius militem iugulasset, interempti spoliis uteretur. Divisa igitur omnium praeda ad vescendum epulandumque victrix turba consedit.

8 Interea veteranus quidam ultimę aetatis senex fatigatus, nomine Victor, qui nec legionis eiusdem fuit neque miles, ad contaminatum cedibus locum itineris necessitate deductus est. Qui dum ad epulas pro aetatis veneratione ab omnibus rogaretur, requirere caepit, quaenam causa esset leticiae, quod inter tot corpora interemptorum gaudentes exultantesque possent milites aepulari. Dictum a quodam est, quod legio Christianę legis studio cerimonias Romanas cultumque deorum pariter cum imperatoriis iussionibus contempnere voluisset dataque neci esset, ut disciplinę militaris traditus ordo severius teneretur. Tunc Victor altę vocis gemitum trahens graviterque suspirans detestatus convivas detestatusque convivium exclamat: "Heu me, qui per tot annorum militiam ad hanc [infelicem aetatem veni et in hac] legionem militare non merui, ut bene inter tales gloriosę mortis honore donatus finem vitae invenire potuissem! Saltem si commilito indignus eram vel me ante actę horę viandi necessitas detulisset, ut senilis pectoris cruor tantorum virorum victimis misceretur (miseretur m.pr.), obtuleram hoc corpus neci, dummodo tantę laudis consortio non carerem." Talia dicentem profanorum statim turba vallavit, ^atquę utrum Christianus esset respondere minaciter iubet.

9 At ille, paululum oculos ad caelum erigens, tali percunctantibus sermone respondit: "Longus me vivendi usus ad hanc, quam videtis, perduxit aetatem. Quecumque in hoc mundo aguntur aut studium repperit aut ^rerum volubilitas angit aut varius semper casus infestat; quodcumque volumus, optamus, scimus et ^cupimus, totus mundus caligine submersus tenebris circumfluentibus latet, nisi nobis aut viam Christus ostenderit aut lumen Christus effulserit. Quod ego fideli mente perpendens utinam ultimo contester affatu! Quod si me ad tempus paulo ante trucidate legionis itineris necessitas detulisset, conviviis vel ępulis vestris horum funerum consorcium praetulissem. Set eciam nunc praestabit hoc Christus, ut Cristianum me vel post professionem meam transire ulterius per beata funera non sinatis." Haec eo loquente subito percussoris obtruncat insania. Ita vir sanctus celeri professione et consortium [sanctorum] promeruit ceterisque martyribus in eo loco sicut morte ita est honore coniunctus.

13 Haec nobis tantum de numerosa ista multitudine martyrum conperta sunt nomina beatissimorum, id est Mauricii, Exuperii, Candidi, Innocentii, Victoris atque ^Vitalis; caetera vero nomina nobis quidem incognita, sed in libro vitę sunt scripta.

14 Nam ex eadem legione fuisse dicuntur etiam illi martyres Ursus et Victor, quos Solodoro passos fama confirmat. Solodorum (Sal- a.c.) vero castrum est super ^Arolam flumen non longe a Reno positum.

15 Neque illud silendum est, quem inde Maximianus progressus exitum consecutus sit. Cum dispositis insidiis genero suo Constantino, tunc regnum te^nente mortem moliretur, depraehensus dolo illius apud Massiliam captus nec multo post strangulatus teterrimoque supplicio affectus impiam vitam digna morte finivit.

16 At vero beatissimorum Agaunensium [martyrum] corpora post multos passionis annos sancto Theodoro, illius loci epo revelata traduntur. In quorum honore cum extrueretur basilica, quae vaste rupi tunc adiuncta uno tantum latere adclinis iacebat, sed (del.) nunc iubente preclaro meritis Ambrosio, loci illius abbate, denuo ędificata reclinis esse dinoscitur.

20 Neque enim hoc omitendum est, quod post (per del.) longum temporis tractum beati Innocentii martyris membra Rodanus revelavit. Iugi enim illuvie vicinum in se cespitem vergens religiosa quadam soli pernicie (-ae m.pr.) ad sepulturam martyris famulatrix unda pervenit. Prolatas namque reliquias leniter lambens non ideo a sinu terrę protulit ut in gurgitis sui procella demergeret, sed ob gloriosam devotionem intra ambitum basilice ceteris (que del.) martyribus sepultura praeciperet sociari. Cuius translationem a sancto recordationis Domitiano Genevense et Grato Augustane urbis vel Protasio tunc temporis illius loci epis celeb^re recolentes cotidiana devocione et laudibus frequentamus.

Quid miraculi tunc apparuerit, nequaquam tacendum putavi:

17 Accidit ut inter reliquos artifices, qui invitati convenisse ad hoc opus videbantur, quidam esset aurifex, quem adhuc gentilem esse constaret. Hic cum dominico die, quo ceteri ad spectanda (exp- m.pr.) diei festa accesserant, in eadem domo, in qua artem agebat, solus substitisset, in illo secreto subito mane adstantibus sanctis hic idem aurifex rapitur atque ad poenam vel ad supplitia distenditur, et visibiliter turbam martyrum cernens verberatus etiam increpatur, quod vel die dominico ecclesiae solus deesset, vel illud opus sanctum suscipere gentilis auderet. Quod ideo misericorditer a sanctis factum constitit, ut aurifex ille consternatus et territus salutare sibi nomen (po- del.) posceret, statimque Christianus effectus est.

18 Neque illud in sanctorum miraculis praetermittam, quod per eadem loca omnibus notum est: Materfamilias Quinti, egregii atque honorati viri, cum ita paralisi fuisset obstricta, ut [ei] etiam pedum usus negaretur, a viro suo ut illuc per multum itineris spatium ferreretur poposcit. Quo cum pervenisset sanctorum martyrum basilice famulantium manibus inlata pedibus ad diversorium rediit ac sanitate de emortuis restituta membris miraculum suum ipsa circumtulit.

19 Haec duo tantum miracula passioni sanctorum inserenda credidi. Ceterum satis multa sunt, quę vel in purgatione demonum vel instauratione claudorum aut sanitate febrium ceterisque in^firmitatibus cotidie illo per servos suos virtus domini operatur, quae multa narrarentur, si per singula scriberentur. Tamen fidelium cordibus absque lectione cognita esse noscuntur, quae, quanta et qualia miracula illic per sanctos suos ad honorem et gloriam nominis sui dominus operari non desinit. Pro eo ipso die noctuque psalmorum hymnorumque decan^tatio non desistit, quae iubente sancto et preclaro Christi martyre, beato Sigismundo rege, est instituta et usque hodie deo protegente est conservata. Et propterea illic degentes mente et ore deo debitas incessanter laudes reboant, illi cui est honor et gloria in secula seculorum. Amen.

Passio sanctorum martyrum Mauricii, Exsuperii, Candidi, Innocentii adque Victoris et sociorum eorum, quę facta est sub persecutoribus Dioclitiano et Maximiano.

1 Dioclitianus, quondam Romane rei publice princeps, cum ad imperium [totius orbis] fuisset electus aliquasque provincias perturbari quorundam presumptione perspiceret, ad consortium imperii vel laboris olim sibi comilitonem Herculium Maximianum Cęsarem fecit eumque contra Amandum et Elianum, qui in Gabaudorum loco presumptione servili arma commoverant, ad Galliam destinavit. Cui ad supplementum exercitus legionem Thebeam ex orientalibus militibus ire praecepit. Quę legio sex milia sexcentos sexaginta sex viros validos animis et instructis armis antiquorum Romanorum habebat exemplo. Hi igitur milites Christiane religionis ritu orientali traditione susceperant ad Hierosolimitane urbis epo fideique sacre virtutem armis omnibus praeponebat. Urbem quippe Romanam itenere adtingentes eandem Christianitatis fidem, quam acceperant, aput beatum Marcellinum, predicte Romane urbis pontificem, confirmantes, ut ante gladio interirent quam sacram fidem Christi, quam acceperint, violarent. Recepti igitur a Diocliciano Cesare iubentur, ut post Maximianum collegam itinere, quo cęperant, Gallias tenderent.

2 Maximianus Cesar, usu quidem militię bellis aptus sed idolorum praecipuus cultor, ferus animo, avaritia anxius, opere crudelis, libidine deditus ceterisque vitiis obsessus potestatem imperialem nimia crudelitate polluerat. In Galliam properans ad Alpium Pinninarum aditum venit. Transmeantibus iter Alpium post arduam et horridam viam subito ęqualis loci campestris occurrit grata planities. Quo in loco opidum factum est, quod Octodorus nomen accepit, circa quod [aut] inrigua fluminibus prata et agrorum fertilis cultura pprotenditur, [praecipue] deinde Rodani fluminis validus cursus nando meat, [qui mole sua leniter fluens regionis ipsius gratiam propria amoenitate commendat]. Transcensis igitur Alpibus Maximianus Cesar Octodorum venit ibique sacrificaturus idolis suis convenire exercitum iussit atroci proposita iussione ut per aras demonibus consecratas iurarent coequalibus sibi animis contra Gabaudarum turbas esse pugnandum, christianos vero velut inimicos diis suis ab omnibus persequendos. Quod cum primum pervenit ad notitia Thebaide legionis praeteriens Octodorense oppidum ad locum, cui Agauno nomen est, celeriter properavit, ut octo milium spatio ab Octodoro separata necessitatem committendi sacrilegii praeteriret. [Acaunum accolae interpretatione Gallici sermonis saxum dicunt]. Quo in loco [ita] vastis rupibus Rodani fluminis cursus artatur, ut comeandi facultate subtracta constratis pontibus viam fieri itineris necessitas imperaret. Undique tamen imminentibus saxis parvus quidem tamen sed amoenus et inriguus fontibus campis includitur, ubi fessi milites legionis Thebeę post laborem tanti itineris residerant. O quanta reverentia excolendus est sacer locus ille, in quo tot pro Christo martyrum milia ferro Cęsaris puniuntur!

3 II Maximianus Cęsar, dum ad sacramenta superius memorata cunctos in exercitu suo cogeret, agnovit praetergressam, ut diximus, legionem. Subito iracundie furore completus satellites mittit (misit a.c.), ut legionem [ad] sacramentorum suorum sacrilegia revocarent. Erat in eadem legione primicerius Mauricius et signifer Exuperius et Candidus senator, qui ita commilitonibus suis preerant, ut amore potius equalitatis quam terrore militari oboedienta praeciperent, viri in rebus bellicis strenui et virtute nobiles, sed fide in deo nobiliores. Erga imperatorem fortitudine, erga Christum devotione certabant. Evangelici preceptis sub armis custodes reddebant quę deo erant, et quę Cesaris restituebant. Requirunt itaque quid Maximianus Cęsar ira dictante mandasset. Dictum eis est, quod Cęsar iuberet, milites omnes immolare hostias, libare sacrificia et sacramenta fana[ti]ci ordinis adtractare, iubente Cęsarem, ut legio festinanter reverteretur et ad commilitonum se praepararet exemplum. Tunc hi qui praeerant legioni miti affatu dederunt responsum, ob hoc transgressi Octodurum, quia iam fama ad eos sacrificiorum ordine pervenisset, fas sibi visum esse, ne demonum aras Christiani contaminari viderentur, [esse sibi in animo] deum vivum colere, et traditam orientali more legionem usque ad finem vite perhenniter custodire, ad bellorum usum paratam legionis esse virtutem, ad commitenda vero sacrilegia, sicut Cęsar praecepit, Octodorum non redire.

4 Reversi itaque satellites nuntiat obstinatos esse animos legionis nec velle preceptis imperatoriis oboedire. Tunc Maximianus Cęsar iracundię nimietate succensus ad hanc vocem subito furore prosilivit dicens: "Ergo milites mei imperatoria praecepta et sacrorum meorum ordinem spernunt! Statuenda esse vindicta publica etiam si tantum maiestatem regiam contempnere voluissent; iungitur dispectui meo cęlestis iniuria et mecum pariter legio Romana contempnitur. Sentiat contumax miles [me] non solum michi sed etiam diis meis dare posse vindictam; iam [nunc] fidissimorum meorum turba festinet, decimum quemque morti funesta sors prebeat, discant equalem necem quos ordo permiserit moriendi, qualiter Maximianus vel sibi vel diis suis hac severitate dederit ultionem!"

5 Post hanc vocem apparitoris iussio infausta discurritur, ad legionem velociter properatur, crudelia praecepta reserantur. Traduntur neci quos ordo repperit numerandi, leti percussoribus cervices prebent solaquę inter eos erat de gloriose mortis acceleratione contentio. Perfecto itaque scelere ut Octodorum legio redeat iubetur. Tunc Mauritius primicerius paululum a satellitibus regiis segregatus convocat legionem et hac oratione sanctiores alloquitur: "Gratulor virtuti vestrę, commilitones optimi, quod amore religionis nullam vobis Cęsaris praeceptum adtulit formidinem; gaudentibus quodammodo animis tradi ad necem gloriosam conmilitones vestros vidistis, quibus timui ne quisquam, quod armatis facile est specie defensionis, beatissimis funeribus manus obviam adferre temptare! Iam michi [ad] unius rei interdictum Christi nostri parabatur ^exemplum, qui exemptum vagina apostoli gladium proprie vocis (voce a.c.) iussione recondit, docens maiorem armis omnibus Christianę confidentię esse virtutem. Hic deus Christus plane mentes vestras manusque prohibuit, ne quisquam divino operi (-e a.c.) mortalibus dextris obstitisset. Quin immo coepti operis fidem perhenni religione complerent! Actenus exempla sacra inserta codicibus legebamus; iam nunc per nosmet ipsos [quos] sequi deberemus aspeximus. Ecce vallatus sum commilitonum meorum corporibus, quos de latere meo funestus satellis abstraxit, aspersus sum cruore sanctorum et [sacri] sanguinis reliquias vestibus meis porto et dubito eorum sequi necem, quorum gratulans admiror exemplum? Non magnopere curandum est, quid imperator iubeat, qui sortem mihi mortalitatis aequalis est. Si habere aliquid virium imperatoria praecepta potuissent, circa beatissimorum trium puerorum corpora regis Persarum valuisset incendium nec contempnere ora leonum lacu clausus evadere potuisset propheta. Sacramenta olim dedisse nos memini quod tempus lucis istius et desperatione vitę defensare rem publicam deberemus; iam tunc promissi mei corporis vilitatem et spopondi hanc imperatoribus fidem nec tamen michi ullus tunc regna caelestia promittebat. Quid Christo spondeni faciendum est, si hoc potuimus militiae devotione promittere? Quin immo, fortissimi commilitones, olim devotas animas subdamus preciosissime passioni, sit nobis virilis animus, fides inviolata permaneat! Iam cerno ante tribunal Christi stantes eos quos neci paulo ante satelles regius deputavit; illa vera gloria est, quę aeternitatem beatam vitę huius brevitate mercatur. Equales omnes animo, una voce responsum satellitibus demus, id adnuntia: "Milites quidem, Cęsar, tui sumus et ad defensionem rei publice Romana arma suscepimus, numquam aut desertores bellorum aut proditores militiae fuimus aut ignavie formidinis meruimus subire flagitium. Tuis etiam obtemperemus praeceptis nisi instituti legibus christianis demonum cultus et aras semper pollicitas sanguine vitaremus. Comperimus praecepisse te, [ut] aut sacrilegiis pollui Christianos aut dedenis interfectis nos velle terreri. Non inquiras longius latitantes, nos omnes Christianos esse cognosce; habebis potestati tuę subdita omnium corpora, auctorem vero suum respicientes Christum animas non tenebis." Haec [sicut] vir sanctus dixerat, legionis probatur assensio et Cęsari per satellites nuntiatur.

6 Praesenti praecepit iussioni, ut iterum decimum renovate crudelitatis ordo consumeret. Post hanc vocem ad legionem velociter properatur, crudelia praecepta peraguntur, reliqui vero ut Octodorum redeant iubetur. Tunc Exsuperius, quem ante principem vel campidoctorem superius memoravi, correptis legionis suę signis hanc circumstantes oratione confirmat: "Tenere me, conmilitones optimi, secularium quidem bellorum signa perspicitis, sed non ad haec arma provoco, non ad hec arma provoco, non ad haec bella animos vestros virtutem[que]cohortor; aliud nobis genus eligendum est proeliorum, non per hos gladios potestis ad regna cęlestia properare. Robur nobis opus est animarum; invicta defensio est, fidem quam deo promisimus, in ultimis custodire. Iam de conmilitonum nostrorum gloria, numquam divino cernebat obtutu, -super est, ut victori deo gratias agamus - gloriosus vir Mauritius [est] locutus, ego vobis victoriam plenam, si Christum creditis, repromitto. Pronuntiant dextere nostrae arma ista cum signis militaribus, prestabit hoc Christus, ut mox in ipso celesti, sicut promittitur, regno alia vobis Exsuperium vestrum videatis signa monstrare. Vadat quin immo funestus satellis et hęc truculenti regi nuntiet: "Milites sumus, imperator, tui, sed tamen servitutem liberi confitemur dei. Tibi militiam debemus, illi innocentiam. A te stipendium laboris accepimus, ab illo vite exordium sumpsimus. Sequi imperatorem [in hoc] nequaquam possumus, ut auctorem nostrum negemus deum, auctorem vero lucis velis nolis tuum. Non nos adversum te, imperator, armavit ipsa, quę fortissima est in periculis, desperatio. Tenemus arma et non resistimus, quia mori magis quam occidere volumus, et innocentes interire quam noxii vivere preobtamus. Si quid in nos ultra statueris, igni tormento ferro subici parati sumus. Christiani sumus, persequi Christianos non possumus. In hęc inexsuperabiles legionis istius animos [Caesar] agnosce; tela proicimus; exarmatas quidam dextras satellis tuus, [sed] armatum fide catholica pectus invenit. Occidi, prosterni, secandas gladiis percussoribus cervices praebemus intrepidi; haec nobis iocundiora sunt, dummodo quia te cum sacrilegiis tuis contempnimus, ad regna iam nunc caelestia properamus." Flagrabat enim iam tunc in beatissimis viris martirii gloriosus odor. Haec mandata legionis remeans ad Maximianum Cęsarem satellis nuntiat.

7 At ille, quasi nichil iteratim fuisset scelus perpetratum, ire propere exercitum iubet et circumfundi imperabat legionem nullumque de tanto sanctorum exercitu precepit relinqui. Ventum est itaque, circumsistit beatam legionem turba carnificum, omnis ętas sine discretione perhimitur lanianturque beata corpora et devotas deo animas fideli mortis professione commendant. Operta est terra illic procumbentibus in morte corporibus iustorum, fluxeruntque pretiosi sanguini rivi. Quę umquam rabies absque bello tantam humanorum corporum stragem dedit [quae feritas ex sententia sua tot simul perire vel reos iussit! Ne iusti punirentur multitudo non obtinuit, cum inultum esse soleat quod multitudo delinquit. Hac igitur crudelitate immanissimi tyranni confectus et ille sanctorum populus], quę contempsit rem presentium ob spem futurorum. Sic interfecta est illa plane legio angelica, quę ut credimus cum illis angelorum legionibus iam conlaudant [semper] deum in cęlis. Peracta tandem cede in omnes sanctorum percussoribus praeda dividitur. Namque Maximianus facultatem dederat, ut, quisque legionis illius militem iugulasset, interemptoris spoliis uteretur. Divisa igitur omnium preda ad vescendum ępulandumque victrix turba consedit.

8 Interea veteranus quidem ultime ętatis senio fatigatus, nomine Victor, qui nec legionis eiusdem fuit neque milis, ad contaminatum coedibus locum itineris necessitate deductus est. Dum ad ępulas pro ętatis veneratione ab omnibus rogaretur, requirere cępit, quęnam causa esset letitię, quod inter thoth corpora interemptorum gaudentes exultantesque possent milites ępulare. Dictum a quodam est, quod legio Christianę legis studio cęrimonias Romanas cultumque deorum pariter cum imperatoriis iussionibus contempnere voluisset dataque neci esset, ut disciplinę militaris traditus ardor severius teneretur. Tunc Victor altum gemitum trahens graviterque suspirans detestatusque convivas et convivium exclamat: "Heu me, qui per thoth annorum militiam ad hanc [infelicem aetatem veni et in hac] legionem militare non merui, ut bene inter tales gloriosę mortis honore donatus fine vite invenire potuissem! Saltim si commilitono indignus eram vel me ante acthe hore viandi necessitas detulisset, ut senilis pectori scrutor tantorum virorum victimis misceretur, obtuleram corpus hoc neci, dummodo tante laudis consortia non carerem." Talia eo dicente profanorum statim turba vallavit, quem utrum Christianus esset respondere minaciter iubet.

9 At ille, paululum oculos ad cęlum erigens, tale percontantibus sermone respondit: "Longus me vivendi usus ad hanc, quam videtis, perduxit ętatem. Quemcumque in hoc mundo aguntur aut studium repperit aut rerum voluptabilitas agit aut varius semper casus infestat; quoscumque volumus, optamus, scimus et cupimus, totus mundus caligine submersus tenebris circumfluentibus latet, nisi vobis aut viam Christus ostenderit aut lumen Christus effulserit. Quod ego fideli mente perpendens utinam ultimo constanter affectu! Quod si me [ad] tempus paulo ante trucidate legionis itineris necessitas detulisset, convivię aut ępulis vestris horum funerum consortium praetulissem. Sed etiam nunc prestabit hoc Christus, ut Christianum me velle post professionem meam transire ulterius per beata funera non sinatis." Haec eo loquente subito percussoris obtruncat insanies. Ita vir sanctus celeri professione et consortium [sanctorum] promeruit cęterisque martyribus in eo loco sicut morte ita est honore coniunctus.

13 Haec nobis tantum de numerosa ista multitudine martyrum comperta sunt nomina, id est beatissimorum Innocentii, Mauritii, Exsuperii, Candidi, atque Victoris; cetera vero nomina nobis quidem incognita, sed in libro vitę sunt scripta.

14 Nam et ex eadem legione fuisse dicuntur etiam illi martyres Ursus et Victor, quos Salodoro passo fama confirmat. Salodorum vero castrum est super Arola fluminae non longe a Rodeno positum.

15 Neque illud silendum est, quem inde Maximianum trucem tyrannum progressus exitum consecutus sit. Cum dispositis insidiis genere suo Constantino, tunc regnum tenentem, mortem moliretur, deprehensus dolo illius aput Massiliam captus nec post multo strangulatus teterrimumque hoc consilio affectus impiam vitam digna morte finivit.

16 At vero beatissimorum Agaunensium martyrum corpora post multos passionis annos sancto Theodoro, illius loci epo revelata traduntur. In quorum honore cum extrueretur basilica, quę vaste tunc adiuncta rupi uno tantum latere clinis iacebat, sed nunc iubente preclare meritis Ambrosio, loci illius abbate, denuo ędificata reclinis esse dinoscitur.

20 Neque enim hoc obmittendum est, quod per longum temporis tractum beati Innocentii martyris menbra Rodanus revelavit. Iugi enim illuc vię vicinum in se cispitem vergens religiosa quadam soli pernitię ad sepulturam martyris famulatrix unda pervenit. Prolatas namque reliquias leniter lambens non ideo a sinu terrę protulit, ut in gurgitis sui procella (-e a.c.) demergeret, sed ob gloriosam devotionem intra ambitum basilicę ceterisque martyribus sepulture preciperet sotiare. Cuius translatione a sancto recordationis Domitiano Genuense et Grato Augustanę urbis vel Protasio, tunc temporis illius loci epis, celebratum recolentes cotidiane devotione et laudibus frequentamus.

Quid miraculi tunc apparuerit nequaquam tacendum putavi:

17 Excedit ut inter reliquos artifices, qui invitati convenisse ad hoc opus videbantur, quidam esset aurifex, quem adhuc gentilem esse constaret. Hic cum dominico die, quo cęteri ad expendenda diei eius festa abscesserant, in eadem domo, in qua artem agebat, solus substetisset, in illo secreto subito mane ab adstantibus sanctis hic id est artifex rapitur atque ad pęnam vel ad supplicia distenditur, et visibiliter turbam martyrum cernens, verberatus etiam increpatur, quod vel die dominico ecclesię salus deesset, vel illud opus sanctum suscipere gentilis auderet. Quod ideo misericorditer a sanctis factum constitit, ut aurifex ille consternatus et territus salutare sibi nomen poposceret, statimque Christianus effectus est.

18 Neque illud in sanctorum miraculis pretermittam, quod per eadem loca omnibus notum est: Materfamilias Quintia, egregii atque honorati viri, cum ita paralisi fuisset obstricta, ut etiam pedum usus negaretur, a viro suo ut illuc per multum itineris spatium deferatur poposcit. Quod cum pervenisset, sanctorum martyrum basilic (-a a.c.) famulantium manibus inlata pedibus ad diversorium rediit ac sanitate de ęmortuis restituta membris miraculum suum ipsa circumtulit.

19 Haec duo tantum miracula passionum sanctorum inserenda credidi. Cęterum satis multa sunt, quę vel in purgatione demonum vel instauratione claudorum aut sanitate febrium cęterisque infirmitatibus cotidię illic per servos suos virtus domini operatur. Quę multa narrarentur, si per singula scriberentur. Tamen fidelium cordibus absque lectione cognita esse noscuntur, quę, quanta et qualia miracula illic per sanctos suos ad honorem et gloriam nominis sui dominus operare non desinit. Pro eo ipso dię noctuque psalmorum hymnorumque decantantio non desistit, quę iubente sancto et preclaro martyre, beato Sigismundo rege, est constituta et usque hodie deo protegente est conservata. Et propterea illic degentes mente et ore deo debitas incessanter laudes reboant, cui est honor et gloria et potestas et imperium in secula seculorum. Amen.

Incipit passio sancti Mauritii et sociorum eius.

1 Diocletianus, quondam Romanae rei publicae princeps, cum ad imperium totius orbis fuisset electus aliquasque provincias perturbari quorundam praesumptione perspiceret, ad consortium imperii vel laboris olim sibi commilitonem Herculium Maximianum Caesarem fecit eumque contra Amandum et Helianum, qui in Bagaudarum loco praesumptione servili arma commoverant, ad Galliam destinavit. Cui ad supplementum exercitus legionem Thebeam ex orientalibus militibus ire praecepit. Quae legio sex milia sexcentos sexaginta sex viros validos animis et instructos armis antiquorum Romanorum habebat exemplo. Hi igitur milites Christianae religionis ritum orientali traditione susceperant Hi igitur milites Christianę religionis ritum orientali traditione susceperant ab Ierosolymitanae urbis epo fideique sacrae virtutem armis omnibus praeponebant. Urbem quippe Romanam itinere attingentes eandem Christianitatis fidem, quam acceperant, apud beatum Marcellinum, praedictae Romanae urbis epm, confirmantes, ut ante gladio interirent quam sacram fidem Christi, quam acceperant, violarent. Recepti igitur a Diocletiano Caesare iubentur, ut post Maximianum collegam itinere, quo coeperant, Gallias tenderent.

2 II Maximianus Caesar, usu quidem militiae bellis aptus sed idolorum praecipuus cultor, ferus animo, avaritia anxius, opere crudelis, libidini deditus ceterisque vitiis obsessus potestatem imperialem nimia crudelitate polluerat. In Galliam properans ad Alpium Penninarum aditum venit. Transmeantibus igitur iter Alpium post arduam et artam viam subito aequalis loci campestris occurrit grata planities. Quo in loco oppidum factum est, quod Octodorus nomen accepit, circa quod irrigua fluminibus prata et agrorum fertilis cultura protenditur, deinde Rodani fluminis validus cursus offertur, qui mole sua leniter fluens regionis ipsius gratiam propria amoenitate commendat.III Transcensis igitur Alpibus Maximianus Caesar Octodorum venit ibique sacrificaturus idolis suis convenire exercitum iussit atroci proposita iussione, ut per aras dęmonibus consecratas iurarent coaequalibus sibi animis contra Bagaudarum turbas esse pugnandum christianos vero velut inimicos diis suis ab omnibus persequendos. Quod cum primum pervenit ad notitiam Thebaidae legionis praeteriens Octodorense oppidum ad locum, cui Agauno nomen est, celeriter properavit, ut octo milium spatio ab Octodoro separata necessitatem committendi sacrilegii praeteriret. Quo in loco ita vastis rupibus Rodani fluminis cursus artatur, ut commeandi facultate subtracta constratis pontibus viam fieri itineris necessitas imperaret. Undique tamen imminentibus saxis parvus quidem sed amoenus irriguis fontibus campus includitur, ubi fessi milites legionis Thebeae post laborem tanti itineris resederunt. O quanta reverentia excolendus est sacer locus iste, in quo tot pro Christo martyrum milia ferro Caesaris puniuntur.

3 Maximianus Caesar, dum ad sacramenta superius memorata cunctos in exercitu suo cogeret, agnovit praetergressam, ut diximus, legionem. Subito iracundiae furore repletus satellites mittit, ut legionem ad sacramentorum suorum sacrilegia revocarent. Erat autem in eadem legione primicerius Mauricius et signifer Exuperius et Candidus senator, qui ita commilitonibus suis praeerant, ut amore potius divinitatis quam terrore militari oboedientiam reciperent, viri in rebus bellicis strenui, virtute nobiles, sed fide in deo nobiliores. Erga imperatorem fortitudine, erga Christum devotione certabant. Sed qui tunc dei veri cultum profiteri audebant, sparsis usquequaque militum turmis vel ad supplicia vel ad necem rapiebantur ac velut vacatione barbaris data prorsus in religionem armatam commoverat. Evangelici praecepti sub armis custodes reddebant quae dei erant deo, et quae Cęsaris Caesari restituebant. Requirunt itaque quid Maximianus Caesar ira dictante mandasset. Dictum est eis, quod Caesar iuberet, milites omnes immolare hostias, libare sacrificia et sacramenta fanatici ordinis attrectare, iubere Caesarem, ut legio festinanter reverteretur et ad commilitonum se praepararet exemplum. Tunc hi qui praeerant legioni miti affectu dederunt responsum, ob hoc transgressos se Octodorum, quia iam fama ad eos sacrificiorum ordinem detulisset, factumque illud esse, ne doemonum aris christiani contaminari viderentur; esse sibi in animo deum vivum colere et traditam orientali more religionem usque ad finem vitae perenniter custodire, ad bellorum usum paratam legionis esse virtutem, ad committenda vero sacrilegia, sicut Caesar praecepit, Octodorum non redire.

4 Reversus itaque satelles nuntiat obstinatos esse animos legionis nec velle praeceptis imperatoris oboedire. Tunc Maximianus Caesar iracundiae nimietate succensus ad hanc vocem subito furore prosilivit dicens: "Ergone milites mei imperatoria praecepta et sacrorum meorum ordinem spernunt! Statuenda esset vindicta publica etiam si tantum maiestatem regiam contemnere voluissent; iungitur despectui meo caelestis iniuria et mecum pariter religio Romana contemnitur. Sentiat contumax miles non solum me sed etiam deos meos dare posse vindictam; iam nunc fidelissimorum meorum turba festinet, decimum quemque morti funesta sors praebeat, discant aequalium nece quos ordo praemiserit moriendi, qualiter Maximianus vel sibi vel diis suis hac severitate dederit ultionem!"

5 Post hanc vocem apparitoris iussio infausta porrigitur, ad legionem velociter properatur, crudelia praecepta reserantur. Traduntur neci quos ordo repperit numerandi, laeti percussoribus cervices praebent sola inter eos erat de gloriosae mortis acceleratione contentio. Perfecto itaque scelere ut Octodorum legio redeat iubetur. Tunc Mauritius primicerius paululum a satellitibus regiis segregatus convocat legionem et hac oratione sanctiores alloquitur: "Gratulor virtuti vestrae, commilitones optimi, quod amore religionis nullam vobis Caesaris praeceptum attulit formidinem; gaudentibus quodam modo animis tradi ad necem gloriosam commilitones vestros vidistis. Quibus timui ne quisquam, quod armatis facile est, specie defensionis, beatissimis funeribus manus obviam afferre temptaret! Iam mihi ad huius rei interdictum Christi nostri parabatur exemplum, qui exemptum vagina apostoli gladium propriae vocis iussione recondidit, docens maiorem armis omnibus Christianae confidentiae esse virtutem. Hic deus Christus plane mentes vestras manusque prohibuit, ne quisquam divino operi mortalibus dextris obstitisset. Quin immo coepti operi fidem perenni religione complerent! Hactenus exempla sacris inserta codicibus legebamus; iam nunc per nosmet ipsos quos sequi deberemus aspeximus. Ecce vallatus sum commilitonum meorum corporibus, quos de latere meo funestus satelles eripuit, aspersus sum cruore sanctorum et sacri sanguinis reliquias vestibus meis porto et dubito eorum sequi necem, quorum gratulans admiror exemplum? Non magnopere curandum est quid imperator iubeat, qui sorte mihi mortalitatis aequalis est. Si habere aliquid virium imperatoria praecepta potuissent, circa beatissimorum trium puerorum corpora regis Persarum valuisset incendium nec contemnere leonum rugitus lacu clausus propheta potuisset. Sacramenta olim dedisse nos memini quod contemptu lucis istius et desperatione vitae defensare rem publicam deberemus; iam tunc promisi mei corporis vilitatem et spopondi hanc imperatoribus fidem nec tamen mihi ullus tunc regna caelestia promittebat. Quid Christo spondente faciendum est, si hoc potuimus militiae devotione promittere? Quin immo, fortissimi commilitones, olim devotas animas subdamus preciosissimę passioni, sit nobis virilis animus, fides inviolata permaneat! Iam cerno ante tribunal Christi stantes eos quos neci paulo ante satelles regius deputavit; illa vero gloria est, quae ęternitatem beatam vitae huius brevitate mercatur. Aequali omnes animo, una voce responsum satellitibus demus, id nuntient: "Milites quidem, Caesar, tui sumus et ad defensionem rei publicae Romana arma suscepimus nec umquam aut desertores bellorum aut proditores militiae fuimus aut ignavia formidinis meruimus subire flagitium. Tuis etiam obtemperaremus praeceptis nisi instituti legibus christianis doemonum cultus et aras semper pollutas sanguine vitaremus. Comperimus praecepisse te, aut sacrilegiis pollui Christianos aut dedenis interfectis nos velle terreri. Non inquiras longius latitantes, nos omnes Christianos esse cognosce; habebis potestati tuae subdita omnium corpora, auctorem vero suum respicientes Christum animas non tenebis." Haec sicut vir sanctus dixerat, legionis probantur assensu et Caesari per satellites nuntiantur.

6 Inclementi praecepit iussione, ut iterum decimum renovata crudelitas ordinem consumeret. Post hanc vocem ad legionem velociter properatur, crudelia praecepta peraguntur, reliqui vero ut Octodo rum redeant iubetur. Tunc Exuperius, quem principem vel campiductorem superius memoravi, correptis legionis suae signis hac circumstantes oratione confirmat: "Tenere me, commilitones optimi, saecularium quidem bellorum signa perspicitis, sed non ad haec arma provoco, non ad haec bella animos vestros virtutemque cohortor.

[Incipit vita sancti Galli; edita a Vvalafredo Augiensi abbate.]

Incipit passio sanctorum martirum Mauritii, Exuperii, Candidi, Innocentii atque Victoris cum sociis eorum, que facta est sub persecutoribus Diocletiano et Maximiano.

1 Diocletianus, quondam Romane rei publice princeps, cum ad imperium fuisset electus aliquasque provincias perturbari quorundam presumptione perspiceret, ad consortium imperii vel laboris olim sibi commilitonem Herculium Maximianum Cesarem fecit eumque contra Amandum et Helianum, qui in Bagaudarum loco praesumptione servili arma commoverant, ad Galliam destinavit. Cui ad supplementum exercitus legionem Thebeam ex orientalibus militibus ire praecepit. Quę legio sex milia sexcentos sexaginta sex viros validos animis et instructos armis antiquorum Romanorum habebat exemplo. Hi igitur milites Christiane religionis ritum orientali traditione susceperant ab Ierosolimitane urbis epo nomine Zabda fideique sacrę virtutem armis omnibus praeponebant. Ad urbem quippe Romanam itinere attingentes eandem Christianitatis fidem, quam acceperant, apud beatum Marcellinum, prędictę Romane urbis pontificem, confirmantes, ut ante gladio interirent quam sacram fidem Christi, quam acceperant, violarent. Recepti igitur a Diocletiano Cęsare iubentur, ut post Maximianum collegam itinere, quo ceperant, Gallias tenderent.

2 III Maximianus Cęsar, usu quidem milicię bellis aptus sed idolorum praecipuus cultor, ferus animo, avaritia anxius, opere crudelis, libidine deditus ceterisque vitiis obsessus potestatem imperialem nimia crudelitate polluerat. In Galliam properans ad Alpium Penninarum aditum venit. Transmeantibus iter Alpium post arduam et horridam viam subito equalis loci campestris occurrit grata planities. Quo in loco oppidum factum est, quod Octodorus nomen accepit, circa quod irrigua fluminibus prata et agrorum fertilis cultura protenditur, deinde Rodani fluminis validus cursus nando meat, (in fine pag.adi.:) qui mole sua leniter fluens regionis ipsius gratiam propria amoenitate commendat. Transcensis igitur Alpibus Maximianus Cęsar Octodorum venit IIII ibique sacrificaturus idolis suis convenire exercitum iussit atroci proposita iussione ut per aras demonibus consecratas iurarent coequalibus sibi animis contra Bagaudarum turbas esse pugnandum, Christianos vero velut inimicos diis suis [ab omnibus] persequendos. Quod cum primum pervenit ad noticiam Thebaide legionis praeteriens Octodorense oppidum ad locum, cui Agaunus nomen est, celeriter properavit, ut octo milium spatio ab Octodoro separata necessitatem committendi sacrilegium praeteriret. (in capite pag.adi.:) Acaunum acole interpretatione Galli sermonis saxum dicunt. Quo in loco ita vastis rupibus Rodani fluminis cursus artatur, ut commeandi facultate subtracta constratis pontibus viam fieri itineris necessitas imperaret. Undique tamen inminentibus saxis parvus quidem sed amoenus et irriguus (-uis p.c.) fontibus campus includitur, ubi fessi milites legionis Thebeę post laborem tanti itineris resederant (residerant a.c.). O quanta reverentia excolendus est sacer locus ille, in quo tot pro Christo martyrum milia ferro Cesaris puniuntur!

3 Maximianus Cęsar, dum ad sacramenta superius memorata cunctos in exercitu suo cogeret, agnovit praetergressam, ut diximus, legionem. Subito iracundię furore completus satellites mittit, ut legionem ad sacramentorum suorum sacrilegia revocarent. (in fine pag.adi.:) Si quis tunc veri dei cultum profiteri audebat, sparsis usquequaque militum turmis vel ad supplicia vel ad necem rapiebantur, ac velut vacatione barbaris data prorsus in religionem arma commoverat. V Erat in eadem legione primicerius Mauricius et signifer Exuperius et Candidus senator, qui ita commilitonibus suis preerant, ut amore potius divinitatis quam terrore militari obedienda preciperent, viri in rebus bellicis strenui et virtute nobiles, sed fide in deo nobiliores. Erga imperatorem fortitudine, erga Christum devotione certabant. Evvangelici precepti sub armis custodes reddebant quę dei erant deo, et quę Cęsaris Cęsari restituebant. VI Requirunt itaque quid Maximianus Cęsar ira dictante mandasset. Dictum eis est, ^quod Cęsar iuberet, milites omnes immolare hostias, libare sacrificia et sacramenta fanatici ordinis adtractare, iubere Cęsarem, ut legio festinanter reverteretur et ad commilitonum se prepararet exemplum. Tunc hi qui preerant legioni miti affatu dederunt responsum, ob hoc transgressi Octodorum, quia iam fama ad eos sacrificiorum ordine pervenisset, [nec] fas sibi visum esse, ne demonum aras Christiani contaminari viderentur, deum vivum [se] colere et traditam orientali more religionem usque ad finem vitę perhenniter custodire, ad bellorum usum paratam legionis esse virtutem, ad committenda [vero] sacrilegia, sicut Cęsar precepit, Octodorum non redire.

4 VII Reversi itaque satellites nuntiant obstinatos esse animos legionis nec velle preceptis imperatoriis obedire. Tunc Maximianus Cęsar iracundię nimietate succensus ad hanc vocem [subito] furore prosilivit dicens: "Ergo^ne milites mei imperatoria [praecepta] et sacrorum meorum ordinem spernunt! Statuenda esset vindicta publica etiam si tantum magestatem regiam contempnere voluissent; iungitur despectui meo cęlestis iniuria et mecum pariter religio Romana contempnitur. Sentiat contumax miles [me] non solum mihi sed etiam diis meis dare posse vindictam; iam fidissimorum meorum turba festinet, decimum quemque morti funesta sors prebeat, discant equale necem [in his] quos ordo premiserit moriendi, qualiter Maximianus vel sibi vel diis suis hac severitate dederit ultionem!"

5 Post hanc vocem apparitoris iussio infausta discurritur, ad legionem velociter properatur, crudelia precepta reserantur. Traduntur neci quos ordo repperit numerandi, lęti percussoribus cervices prębent solaque inter eos erat de gloriosa mortis acceleratione contentio. Perfecto itaque scelere ut Octodorum legio redeat iubetur. Tunc Mauricius primicerius paululum a satellitibus regiis segregatus convocat legionem et hac oratione sanctiores alloquitur: "Gratulor virtuti vestrę, commilitones optimi, quod amore religionis nullam vobis Cęsaris praeceptum attulit formidinem; gaudentibus quodam modo animis tradi ad necem gloriosam commilitones vestros vidistis, quibus (quam m.s.s.lin.) timui ne quisquam, quod armatis facile est specie defensionis, beatissimis funeribus manus obviam afferre temptaret! Iam mihi ad huius rei interdictum Christi nostri parabatur exemplum, qui exemptum vagina apostoli gladium proprię vocis iussione recondi fecit, docens maiorem armis omnibus Christianę confidentię esse virtutem. Hic deus Christus plane mentes vestras manusque prohibuit, ne quisquam divino operi mortalibus dextris obstitisset. Quin immo cępti operis fidem perhenni religione complerent! Actenus exempla sacra ? inserta codicibus legebamus; iam nunc per nosmetipsos quos sequi deberemus aspeximus. Ecce vallatus sum commilitonum meorum corporibus, quos de latere meo funestus satelles abstraxit, aspersus sum cruore sanctorum et sanguinis reliquias vestibus meis porto et non dubito eorum sequi necem, quorum gratulans admiror exemplum? Non magnopere curandum est, quid imperator iubeat, qui sorte mihi mortalitatis equalis est. Si habere aliquid virium imperatoria precepta potuissent, circa beatissimorum trium puerorum corpora regis Persarum valuissent incendia nec contempnere ora leonum lacu clausus evadere potuisset propheta. Sacramenta olim dedisse nos memini quod contemptu lucis istius et desperatione vitę defensare rem publicam deberemus; iam tunc promisi mei corporis vilitatem et spopondi hanc imperatoribus fidem nec tamen mihi ullus tunc regna cęlestia promittebat. Quid Christo spondente faciendum est, si hoc potuimus militię devotione promittere? Quin immo, fortissimi commilitones, olim devotas animas subdamus praetiosissime passioni, sit nobis virilis animus, fides inviolata permaneat! Iam cerno ante tribunal Christi stantes eos quos neci paulo ante satelles regius deputavit; illa vera gloria est, quę ęternitatem beatam vitę huius brevitate mercatur. Aequales omnes animo, una voce responsum demus satellitibus, i (-d del.?) nuntia: "Milites quidem, Cęsar, tui sumus et ad defensionem rei publicę Romana arma suscepimus nec umquam aut desertores bellorum aut proditores militię fuimus aut ignavię formidinis meruimus subire flagitium. Tuis etiam obtemperaremus preceptis nisi instituti legibus christianis demonum cultus et aras semper pollutas sanguine vitaremus. Comperimus precepisse te, aut sacrilegiis pollui Christianos aut dedenis interfectis nos velle terreri. Non inquiras longius latitantes, nos omnes Christianos esse cognosce; habebis potestati tuae subdita omnium corpora, auctorem vero suum respicientes Christum animas non tenebis." Hęc vir sanctus dixerat, legioni probatur assensu et Cęsari per satellites nuntiatur.

6 Pręsenti precepit iussione, ut iterum decimum renovate crudelitatis ordo consumeret. Post hanc vocem ad legionem velociter properatur, crudelia precepta peraguntur, reliqui vero ut Octodorum redeant iubetur. Tunc Exuperius, quem ante principem vel campidoctorem superius memoravi, correctis legionis suę signis hac circumstantes oratione confirmat: "Tenere me, commilitones optimi, secularium quidem bellorum signa perspicitis, sed non ad hęc arma provoco, non ad hęc bella animos vestros virtutemque cohortor; aliud nobis genus eligendum est preliorum, non per hos gladios potestis ad regna cęlestia properare. Robur nobis opus est animorum; invicta defensio fidem quam deo promisimus, in ultimis custodire. Iam de commilitonum nostrorum gloria, quam divino cernebat obtutu, -super est, ut ^victori deo gratias agamus - gloriosus vir Mauricius est locutus, ego vobis victoriam plenam, si Christo creditis, repromitto. Proiciant dexterę nostrę arma ista cum signis militaribus, prestabit hoc Christus, ut mox in ipso cęlesti, sicut promittitur, regno alia vobis Exuperium vestrum videatis signa monstrare. Vadat quin immo funestus satelles et hęc truculento regi nuntiet: "Milites [sumus], imperator, tui, sed tamen servi liberi confitemur dei. Tibi militiam debemus, illi innocentiam. A te stipendium laboris accepimus, ab illo vitę exordium sumpsimus. Sequi imperatorem in hoc nequaquam possumus, ut auctorem nostrum negemus deum, utique auctorem nostrum dominum, auctorem vero velis nolis tuum. Non nos adversum te, imperator, armavit ipsa, quę fortissima est in periculis, desperatio. Tenemus arma et non resistimus, quia mori magis quam occidere volumus, et innocentes interire quam noxii vivere preoptamus. Siquid in nos ultra statueris, igni tormento ferro subici parati sumus. Christiani sumus, persequi Christianos non possumus." Inex^superabiles legionis istius animos agnosce; tela proicimus; exarmatas quidem dextras satelles tuus, [sed] armatum fide catholica pectus invenit. Occide, prosterne, secandas gladiis percussoribus cervices prebemus intrepidi; hęc nobis iucundiora sunt, dummodo quia te cum sacrilegiis tuis contempnimus, ad regna iam nunc celestia properamus." Flagrabat enim iam tunc in beatissimis viris martirii gloriosus ardor. Hęc mandata legionis remeans ad Maximianum Cęsarem satelles nuntiat.

7 At ille, quasi nihil iterati fuisset scelus perpetratum, ire propere exercitum iubet et circumfundi imperat legionem nullumque de tanto sanctorum exercitu precepit relinqui. Ventum itaque est, circumsistit beatam legionem turba carnificum, omnes [aetas] sine discretione perimebantur lanianturque beata corpora et devotas deo animas fideli mortis professione commendant. Operta est terra illic procumbentibus in morte corporibus iustorum, fluxeruntque preciosi sanguinis rivi. Quę umquam rabies absque bello tantam humanorum corporum stragem dedit, [quę feritas ex sententia sua tot simul perire vel reos ferire iussit! Ne iusti punirentur multitudo non obtinuit, cum inultum esse soleat quod multitudo delinquid. Hac igitur crudelitate immanissimi tiranni confectus est [ille] sanctorum populus,] quę contempsit rem praesentium ob spem futurorum. Sic interfecta est illa plane angelica legio, quę ut credimus cum illis angelorum legionibus iam conlaudant deum in cęlis. Peracta tandem cede in omnes sanctorum percussores preda dividitur. Namque Maximianus facultatem dederat, ut, quisque legionis illius militem iugulasset, interempti spoliis uteretur. Divisa igitur omnium preda ad vescendum epulandumque victrix turba consedit.

8 Interea veteranus quidam ultime ętatis senex fatigatus, nomine Victor, qui nec legionis eiusdem fuit neque miles, ad contaminatum cędibus locum itineris necessitate deductus est. Qui dum ad epulas pro etatis veneratione ab omnibus rogaretur, requirere cepit, quęnam causa leticię esset, quod inter tot corpora interemptorum gaudentes exultantesque possent milites epulari. Dictum a quodam est, quod legio Christiane legis studio cerimonias Romanas cultumque deorum pariter cum imperatoriis iussionibus contempnere voluisset dataque neci esset, ut discipline militaris traditus ordo severius teneretur. Tunc Victor alte vocis gemitum trahens graviterque suspirans detestatus convivas detestatusque convivium exclamat: "Heu me, qui per tot annorum milia ad hanc [infelicem aetatem veni et in hac] legionem militare non merui, ut bene inter tales gloriose mortis honore donatus finem vitę invenire potuissem! Saltim si commilito indignus eram vel me ante acte ore viandi necessitas detulisset, ut senilis pectoris cruor tantorum virorum victimis misceretur obtuleram corpus hoc neci, dummodo tantę laudis consortio non carerem." Talia dicente profanorum statim turba vallavit, quem utrum Christianus esset respondere minaciter iubet.

9 At ille, paululum oculos ad cęlum erigens, tali percunctantibus sermone respondit: "Longus me vivendi usus ad hanc, quam videtis, perduxit ętatem. Quęcumque in hoc mundo aguntur aut studium repperit aut rerum volubilitas angit aut varius semper casus infestat; quodcumque volumus, optamus, scimus et cupimus, totus mundus caligine submersus tenebris circumfluentibus latet, nisi vobis aut viam Christus ostenderit aut lumen Christus effulserit. Quod ego fideli mente perpendens utinam ultimo contester affatu! Quod si me ad tempus paulo ante trucidatę legionis itineris necessitas detulisset, conviviis vel epulis vestris horum funerum consorcium pretulissem. Set etiam nunc prestabit hoc Christus, ut Christianum me vel post professionem meam transire ulterius per beata funera non sinatis." Haec eo loquente subita percussoris obtruncat insania. Ita vir sanctus celeri confessione et consortium promeruit cęterisque martiribus in eo loco sicut morte ita est honore coniunctus.

13 Hęc nobis tantum de numerosa ista multitu^dine martirum conperta sunt nomina beatissimorum, id est Mauricii, Exuperii, Candidi, Innocentii, atque Victoris; cętera vero nomina nobis quidem incognita, sed in libro vitę sunt scripta.

14 Nam et ex eadem legione fuisse dicuntur etiam illi martires Ursus et Victor, quos Salodoro passos fama confirmat. Salodorum vero castrum est super Ara flumine non longe a Rheno positum.

15 Neque illud silendum est, quem deinde Maximianus progressus exitum consecutus sit. Cumque dispositis insidiis genero suo Constantino, tunc regnum tenente morte molitur, deprehensus dolo illius apud Massiliam captus nec post multo strangulatus est teterrimoque supplicio affectus impiam vitam digna morte finivit.

16 At vero beatissimorum Agaunensium martirum corpora post multos passionis [annos] sancto Theodoro, illius loci epo revelata traduntur. In quorum honore cum extrueretur basilica, quę vastę tunc adiuncta rupi uno tantum latere acclinis iacebat, sed nunc iubente preclaro meritis Ambrosio, loci illius abbate, denuo ędificata reclinis esse dinoscitur.

20 Neque enim hoc omittendum est, quod per longum temporis tractum beati Innocentii martiris membra Rodanus revelavit. Iugi enim illud vię vicinum in se cespitem vergens religiosa quadam soli pernicie ad sepulturam martyris famulatrix unda pervenit. Prolatas namque reliquias leniter lambens non ideo as sinu terrę protulit ut in gurgitis sui procella demergeret, sed ob gloriosam devotionem intra ambitum basilicę cęteris martiribus sepultura preciperet sociari. Cuius translationem a sancto recordationis Domitiano Genevensis et Grato Agustanę urbis vel Protasio tunc temporis illius loci epis celebratam recolentes cotidiana devotione et laudibus frequentamus.

Quid miraculi tunc apparuerit, nequaquam tacendum putavi:

17 Accidit ut inter reliquos artifices, qui invitati convenisse ad hoc opus videbantur, quidam esset aurifex, quem adhuc gentilem esse constaret. Hic cum dominico die, quo ceteri ad expectanda diei eius festa abscesserant, in eadem domo, in qua artem agebat, solus substitisset, in illo secreto subito mane ab adstantibus sanctis hic idem aurifex rapitur atque ad pęnam vel ad supplicia distenditur, et visibiliter turbam martirum cernens verberatus etiam increpatur, quod vel die dominico ecclesię solus deesset, vel illud opus sanctum suscipere gentilis auderet. Quod ideo misericorditer a sanctis hic factum constitit, ut aurifex ille consternatus et territus et salutare sibi ^nomen posceret, statimque Christianus effectus est.

18 Neque illud in sanctorum miraculis pretermittam, quod per eadem loca omnibus notum est: Materfamilias Quinti, egregii atque honorati viri, cum ita paralisi fuisset obstricta, ut etiam ei pedum usus negaretur, a viro suo ut illuc per multum itineris spacium deferretur poposcit. Quo cum pervenisset sanctorum martirum basilicę famulantium manibus inlata pedibus ad diversorium rediit hac sanitate de mortuis restituta membris miraculum suum ipsa circumtulit.

19 Hęc duo tantum miracula passioni sanctorum inserenda credidi. Ceterum satis multa sunt, que vel in purgatione demonum vel instauratione claudorum vel sanitate febrium ceterisque infirmitatibus cotidie illic per servos suos virtus domini operatur, quę multa narrarentur, si per singula scriberentur. Tamen fidelium cordibus absque lectione cognita esse noscuntur, quae, quanta et qualia miracula illic per sanctos suos ad honorem et gloriam nominis sui dominus operari non desinit. Pro eo ipso die noctuque psalmorum hymnorumque cantatio non desistit, quę iubente sancto et preclaro Christi martire, beato Sigismundo rege, et instituta et usque hodie deo protegente est conservata. Et propterea illic degentes mente et ore deo debitas incessanter laudes reboant, [illi] cui est honor et gloria imperium et potestas per omnia secula seculorum. Amen.

Celebratur hęc festivitas Kl Octobr.

[unvollständige Kopie: Die ersten Kapitel sind nur rudimentär lesbar]

PROLOGUS IN PASSIONE SANCTORUM THEBEORUM MARTYRUM MAURICII SOCIORUMQUE EIUS

1 Diocletianus, quondam Romanę rei publice princeps, cum ad imperium totius orbis fuisset electus aliquasque provincias perturbari quorumdam presumptione perspiceret, ad consortium imperii vel laboris olim sibi commilitonem Herculium Maximianum Cęsarem fecit eumque contra Amandum et Elianum, qui in Bagaudarum loco presumptione servili arma commoverant, ad Gallias destinavit. Cui ad supplementum exercitus legionem Tebeam ex orientalibus militibus ire precepit. Que legio sex milia sexcentos sexaginta ^sex viros validos animis et instructos armis antiquorum Romanorum habebat exemplo. Hi igitur milites Christiane religionis ritum orientali tradicione susceperant a Ierosolimitane urbis episcopo nomine Zabda fideique sacrę virtutem [et] armis omnibus preponebant. Ad urbem quippe Romanam itinere atingentes eandem Christianitatis fidem, quam acceperant, apud beatum Marcellinum, predictę Romanę urbis pontificem, confirmantes, ut ante gladio interirent quam sacram fidem Christi, quam acceperant, violarent. Recepti igitur a Diocletiano Cesare iubentur, ut post Maximianum collegam itinere, quo ceperant, Gallias properarent.

2 Maximianus Cesar, usu quidem militie bellis aptus sed idolorum praecipuus cultor, ferus animo, avaritia anxius, opere crudelis, libidini deditus ceterisque vitiis obsessus potestatem imperialem nimia crudelitate polluerat. In Galliam properans ad Alpium Pinninarum aditum venit. Transmeantibus iter Alpium post arduam et horridam viam subito ęqualis loci campestri occurrit grata planities. Quo in loco oppidum factum est, quod Octodorus nomen accepit, circa quod [aut] irrigua fluminibus prata et agrorum fertilis cultura porrigitur, praecipue deinde Rodani fluminis cursus offertur. Transcensis igitur Alpibus Maximianus Cesar Octodorum venit ibique sacrificaturus idolis suis convenire exercitum iussit atroci proposita iussione ut per aras demonibus consecratas iurarent ęqualibus sibi animis contra Bagaudarum turbas esse pugnandum, christianos vero velut inimicos deorum suorum ab omnibus persequendos. Quod cum primum pervenit ad noticiam Thebeę legionis preteriens Octodorense oppidum ad locum, cui Agauno nomen est, celeriter properavit, ut octo milium spatio ab Octodoro separata necessitatem committendi sacrilegii preterirent. Agaunum accole interpretatione Gallici sermonis saxum dicunt. Quo in loco ita vastis rupibus Rodani fluminis cursus artatur, ut commeandi facultate subtracta constratis pontibus viam fieri itineris necessitas imperaret, [quam in his] undique tamen inminentibus saxis parvus quidem sed amenus et irriguus fontibus campus includitur, ubi fessi milites legionis Thebeę post laborem tanti itineris resederant. ... ferro Caesaris puniuntur.

3 Maximianus Cesar, dum ad sacramenta superius memorata cunctos in exercitu suo cogeret, agnovit ... Requirunt itaque quid Maximianus Cesar ira dictante mandasset. Dictum [ab] eis est, quod Cesar iusserat, milites omnes immolare ostias, libare sacrificia et sacramenta fanatici ordinis prebuisse, iubere Cęsarem, et ut legio festinanter revertens et ad commilitonum se prepararet exemplum. Tunc hii qui preerant legioni miti afatu dederunt responsum, ob hoc transgressi Octodurum, quia iam fama sacrificiorum ordine ad eos pervenisset, fas sibi visum esse, ne demonum aris Cristiani contaminari viderentur, [esse sibi in animo] deum vivum colere, traditam orientali more religionem usque ad diem vitę perhenniter custodire, ad bellorum usum paratam legionis esse virtutem, ad committenda vero sacrilegia, sicut Cesar precepit, Octodorum non redire.

4 Reversus itaque satelles nunciat obstinatos esse animos legionis nec velle preceptis imperatoriis obedire. Tunc Maximianus Cesar iracundiae nimietate succensus ad hanc vocem subito furore prosilivit dicens: "Ergo milites mei imperatoria precepta et sacrorum meorum ordines spernunt! Sancciendum erit vindicta publica, etiam si tantum maiestatem regiam contempnere voluissent; iungitur despectui meo celestis iniuria et mecum pariter religio Romana contempnitur. Senciat contumax miles me non solum mihi set etiam diis meis dare posse vindictam; iam [nunc fidissimorum meorum turba festinet, decimum quemque morti funesta sors prebeat], discant equalem [necem in his] quos ordo premiserit moriendi, qualiter Maximianus vel sibi vel diis suis hac severitate dederit ultionem!"

5 Post hanc vocem apparitoris iussio infausta porrigitur, ad legionem velociter properatur, crudelia precepta reserantur. Traduntur neci quos ordo reperit numerandi, leti percussoribus cervices prebent solaque inter eos erat de gloriose mortis occupatione contencio. Perfecto itaque scelere ut Octodorum legio redeat iubetur. Tunc Mauritius primicerius paululum a satellitibus regiis segregatus convocat legionem et hac oracione sancciores adloquitur: "Gratulor virtuti vestre, commilitones optimi, quod amore religionis nullam vobis [Caesaris] praeceptum attulit formidinem; gaudentibus quodammodo animis tradi ad necem gloriosam commilitones vestros vidistis, quibus timui ne quisquam, quod armatis facile est specie defensionis, beatissimis funeribus manus obviam afferre temptaret! Iam mihi ad huius rei interdictum Christi nostri parabatur exemplum, qui exemptum vagina apostoli gladium proprie vocis iussione recondit, docens maiorem armis omnibus Christiane confidentie esse virtutem. Hic deus Christus plane mentes vestras manusque prohibuit, ne quisquam divino operi mortalibus dextris obstitisset. Quin immo cepti operis fidem perhenni religione complerent! Actenus exempla sacris inserta codicibus legebamus; iam nunc per nosmet ipsos quos sequi deberemus aspeximus. Ecce vallatus sum, commilitonum meorum corporibus, quos de latere meo funestus satelles abstraxit, aspersus sum cruore sanctorum et [sacri] sanguinis reliquias vestibus meis porto et dubito eorum sequi necem, quorum gratulans admiror exemplum? Et vacat cogitare, quid imperator iubeat, qui sorte [michi] mortalitatis equalis est. Si habere aliquid impium imperatoria precepta potuissent, circa beatissimorum trium puerorum corpora, regis Persarum valuisset incendium nec contempnere ora leonum lacu clausus evadere potiusset propheta. Sacramenta olim nos dedisse nos memini quod contemptu lucis istius et desperatione vite defensare rem publicam deberemus; iam tunc promissi mei corporis vilitatem et spopondi anc imperatoribus fidem nec tamen mihi ullus tunc regna celestia promitebat. Quid Christo spondente faciendum est, si hoc potuimus miliciae devotione promittere? Quin immo, fortissimi comilitones, olim devotissimas animas subdamus preciosissime passioni, sit nobis virilis animus, fides inviolata permaneat! Iam cerno ante tribunal Christi stantes eos quos neci paulo ante satelles regius deputavit; illa vera gloria est, quę eternitatem beatam vite huius brevitate mereatur. Aequales omnes animo, una voce responsum satellitibus damus, id nuncia: "Milites quidem, Cesar, tui sumus et ad defensionem rei publice Romana arma suscepimus nec umquam aut desertores bellorum aut proditores miliciae fuimus aut ignavię formidinis meruimus subire flagicium. Tuis etiam optemperaremus preceptis nisi instituti legibus christianis demonum cultus et aras semper pollutas sanguine vitaremus. Cumperimus precepisse te, [ut] aut sacrilegiis pollui Christianos aut dedenis interfectis nos terrere velle. Non inquiras longius latitantes, nos omnes Christianos esse cognosce; habebis potestati tue subdita omnium corpora, auctorem vero suum respicientes Christum animas non tenebis." Hec [sicut] vir sanctus dixerat, legionis probatur assensio et Cesari per satellites nunciatur.

6 Presenti precepit iussione, ut [decimum] iterum renovate crudelitatis ordo consumeret. Post hanc vocem ad legionem velociter properatur, crudelia precepta peraguntur, reliqui vero ut Octodorum redeant iubetur. Tunc Exuperius, quem ante principem vel campiductorem superius memoravi, correctis legionis sue signis ac circumstantes oracione confirmat: "Tenere me, comilitones optimi, secularium quidem bellorum signa perspicitis, set non ad hęc arma provoco, non ad hęc bella animos vestros virtutemque cohortor; aliud nobis genus eligendum est preliorum, non per os gladios potestis ad celestia regna properare. Robur nobis opus est animorum; invicta deffensio [est] fidem quam deo promisimus, in ultimis custodire. Iam de comilitonum nostrorum gloria eam qui divino cernebat optutu, [-super est, ut victori deo gratias agamus -] gloriosus vir Mauricius est locutus, ego vobis victoriam plenam, si Christo creditis, repromitto. Proiciant dextere nostre arma ista cum signis militaribus, prestabit hęc Christus, ut mox in ipso celesti, sicut promittitur, regno alia vobis Exuperium vestrum videatis signa monstrare. Vadat quin immo funestus satelles et hoc truculenti regi nunciet: "Milites sumus, imperator, tui, sed tamen servitutem liberi confitemur deo. Tibi miliciam debemus, illi innocenciam. A te stipendium laboris accepimus, ab illo vite exordium sumpsimus. Sequi imperatorem in hoc non possumus, ut auctorem nostrum negemus deum, auctorem velis nolis tuum. Non nos adversum te imperator armavit ipsa, que fortissima est in periculis, desperacio. Tenemus arma et non resistimus, quia mori magis quam vivere parati sumus, et innocentes interire quam noxii vivere preoptamus. Si quid in nos ultra statueris, igni, tormento, ferro subici parati sumus, Christiani sumus, Christianos persequi non possumus. Inexuperabiles legionis istius animos [Caesar] agnosce; tela proicimus; exarmatas quidem dextras satelles tuus, [sed] armatum fide catholica pectus invenit. Occidi, prosterni, secandas gladiis percussoribus cervices prebemus intrepidi; hec nobis iocundiora sunt, dummodo quia te cum sacrilegiis tuis contempnimus ad regna iam ^nunc celestia properemus." Flagrabat enim iam ^tunc in beatissimis viris martirii gloriosus ardor. Hec mandata legionis remeans ad Maxi^mianum Cesarem satelles nunciat.

7 At ille, quasi iteratim nihil fuisset scelus perpetratum, ire propere exercitum iubet et circumfundi imperat legionem nullumque de tanto sanctorum exercitu precepit relinqui. Ventum itaque est et circumsistit beatam legionem turba carnificum, omnis etas sine discretione perimitur lanianturque beata corpora et devotas deo animas fideli mortis professione commendant. Operta est terra illic procumbentibus in morte corporibus iustorum, fluxeruntque preciosi sanguinis rivi. Que umquam rabies absque bello tantam humanorum corporum stragem dedit, [que feritas ex sententia sua tot simul perire vel reos iussit! Ne iusti punirentur multitudo non obtinuit, cum inultum esse soleat quod multitudo delinquit. Hac igitur crudelitate inmanissimi tyranni confectus est [ille] sanctorum populus,] que contempsit rem presencium ob spem futurorum. Sic interfecta est illa plane angelica legio, que ut credimus ^cum illis angelorum legionibus iam conlaudant [semper] deum in celis. Peracta tandem cede inter omnes sanctorum percussores preda dividitur. Namque Maximianus facultatem dederat, ut, si quisque legionis illius militem iugulasset, interemptor eius spoliis uteretur. Divisa omnium igitur preda ad vescendum epulandumque victrix turba consedit.

13 Hec nobis tantum de numerosa ista multitudine martyrum conperta sunt nomina beatissimorum, Mauricii, Exuperii, Candidi atque Victoris; cetera vero nomina nobis [quidem] incognita, sed in libro vite sunt scripta.

14 Nam et ex [hac] eadem legione fuisse dicuntur etiam Ursus et Victor, quos Salodorum passos fama confirmat. Salodorum vero castrum est super Arola flumina, non longe a Reno positum.

15 Neque illud silendum, quem deinde Maximianus progressus exitum consecutus est. Cum dispositis insidiis genero suo Constantino, tunc regnum tenente mortem moliretur, deprehensus dolo illius aput Massiliam captus [nec multo post strangulatus teterrimoque supplicio affectus] impiam vitam [digna] morte finivit.

16 At vero beatissimorum martirum corpora post multos passionis annos sancto Theodoro loci illius episcopo revelata traduntur. In quorum honore [cum] construeretur basilica, que vaste tunc adiuncta rupi uno tantum latere acclinis iacebat, set nunc iubente preclaro meritis Ambrosio, loci illius abbate, denuo edificata reclinis esse dinoscitur.

20 Neque enim omittendum ^est, que per longum temporis tractum beati Innocentis martiris membra Rodanus revelavit. Iugi ^enim illuvie vicinum in se cespitem vergens religiosa quadam soli pernicie ad se^pulturam martiris famulatrix unda pervenit. Prolatas namque reliquias leniter lambens non ideo a sinu terre protulit, ut in gurgitis sui procellam demergeret, set ob gloriosam devocionem intra ambitum basilice ceteris ^cum martiribus sepulturam precipit sociari. Cuius translationem a sancte recordationis Domiciano Ievenense et Grato Agistane urbis vel Protasio, ^tunc temporis illius loci episcopis, celebratam recolentes cotidiana devocione et laudibus frequentamus.

Quid miraculi tunc apparuerit nequaquam tacendum putavi.

17 Accidit ut inter reliquos artifices, qui invitatos [convenisse] ad hoc opus esse videbantur, quidam esset aurifex, quem adhuc gentilem esse constaret. Hic cum dominico die, quo caeteri ad exspectan^di diei ^eius festa abscesserant, in eadem domo, qua artem agebat, solus substitisset etin illo secreto [se] subito [clara luce] mane ab adstantibus sanctis hic idem aurifex rapitur atque ad penam vel ad suplicia distenditur, et visibiliter turbam martyrum cernit, verberatus etiam increpatur, quod [vel] die dominico solus deesset ecclesię, vel illut opus sanctum suscipere gentilis auderet. Quod ideo misericorditer a sanctis factum constat, ut aurifex ille consternatus et territus salutare sibi nomen posceret. Statimque Christianus effectus est.

18 Neque illud in sanctorum miraculis pretermitam, quod per eandem loca omnibus notum ^est: Materfamilias Quinti, egregii atque honorati viri, ^cum ita paralisi fuisset obstricta, ut [ei] etiam pedum usus negaretur, a viro suo ut illic perduceretur per multum itineris spatium deferretur poposcit. Quo ^cum pervenisset, a sanctorum martyrum basilicę famulantium manibus inlata pedibus ad diversorium rediit ac sanitati de premortuis restituta membris miraculum suum ipsa circumtulit.

19 Hec devota tantum miracula passioni sanctorum inserenda credidi. Ceterum satis multa ^sunt, que vel in purgacione demonum vel in instauratione claudorum aut sanitate febrium ceteris infirmitatibus cotidie illic per servos suos virtus domini operatur, quę multa narranda sunt, si per singula scribantur. Tamen fidelium cordibus absque leccione cognita esse noscuntur, quę quanta et qualia miracula illic per sanctos suos ad honorem et gloriam nominis sui x operari non desinit. Pro eo ipso die noctuque psalmorum hymnorumque decantatio non desistit, quę iubente sancto et preclaro Christi martire beato Sigismundo rege est instituta et usque hodie deo protegente est conservata.

Propterea illic laudes dei canentes

[letztes Blatt fehlt]

X. Kalendarum Octobrium passio sanctorum martyrum Mauricii, Exuperii, Candidi et Victoris cum sociis eorum.

1 Temporibus Dioclitiani, quondam Romane rei publice principis, cum ad imperium totius orbis fuisset electus omnesque provicias turbari quarumdam presumptione respiceret, ad consortium imperii vel laboris olim sibi commilitonem Herculium Maximianum Cesarem fecit eumque contra Amandum et Helianum, qui in Bagaudarum nomen presumptione servili arma commoverant, ad Galliam destinavit. Cui ad supplementum exercitus legionem Thebeam ex orientalibus ire praecepit. Que legio sex milia sexcentos sexaginta sex viros validos animis et instructos armis antiquorum Romanorum habeat exemplo. Hi igitur milites Christiane religionis ritu orientalem traditionem susceperant ab Ierosolimitane urbis epo fideique sacre virtutum armis omnibus preponebant. Nam iussum eis fuerant, ut ad urbem quippe Romanam diei itinere attingentes eandem Christianitatis fidem, quam acceperant, [apud beatum Marcellinum, praedictae Romanae urbis pontificem, confirmaverunt, ut ante gladio interirent quam sacram fidem Christi, quam acceperant,] violarent. Recepti igitur a Dioclitiano Cessare iubentur post Maximianum collegam itinere, quo ceperant, Gallias tendere.

2 Maximianus Cesar, usu quidem militie bellis aptus sed ydolorum specialis cultor, ferus animo, avaritia crudelis, libidini deditus ceterisque vitiis obsessus severitatem imperatoriam tam nimia crudelitate polluerat. In Galliam properans ad Alpium Apenninarum aditum venit. Transmeantibus iter Alpium post arduam et horridam viam subita equalis via locus campestris occurrit grata planities. Quo in loco oppidum factum est, quod Octodorus nomen accepit, circa quod [aut] irrigua fluminibus prata aut agrorum fertilis cultura porrigitur, precipue deinde Rodanis [fluminis] validus cursus offertur, [qui mole sua leniter fluens regionis ipsius gratiam propria amoenitate commendat]. Transcensis igitur Alpibus Maximianus Cesar Octodorum venit ibique sacrificaturus ydolis suis convenire exercitum iussit atroci proposita iussione ut per aras demonibus consecratas iurarent coaequalibus sibi animis contra Bagaudarum turbas esse pugnandum, christianos vero velud inimicos diis [suis] ab omnibus persequendos. Quod ubi primum pervenit ad notitiam Thebaide legionis preteriens Octodorense oppidum ad locum, cui Agauno nomen est, celeriter properavit, ut octo milium spatio ab Octodoro separata necessitatem committendi sacrilegii preteriret. [Acaunum accolae interpretatione Gallici sermonis saxum dicunt]. Quo in loco ita vastis rupibus Rodani fluminis cursus artatur, ut comeandi facultate subtracta constructis pontibus viam fieri itineris necessitas imperaret. Undique tamen imminentibus saxis parvus quidem sed amenus irriguis fontibus campis includitur, ubi fessi milites legionis Thebee post laborem tanti itineris resederant. O quanta reverentia excolendus est sacer locus iste, in quo tot pro Christo martyrum milia ferro Cesaris puniuntur!

3 Maximianus, dum ad sacramenta superius memorata cunctos in exercitu suo cogeret, agnovit pretergressam, ut diximus, legionem. Subito iracundie furore repletus satellites mittit, ut legionem ad sacramentorum suorum sacrilegia revocarent. Erat in eadem legione primicerius Mauricius et signifer Exuperius et Candidus senator, qui ita comilitonibus suis preerant, ut amore potius divinitatis quam terrore militari obediendam perciperent, viri in rebus bellicis strenui et virtute nobiles, sed fide in deo nobiliores. Erga imperatorem fortitudinem, erga Christum devotionem certabant. Evangelici precepti sub armis custodes reddebant quę dei erant deo, et quę Cesaris Cesari restituebant. Requirunt itaque quid Maximianus ira dictante mandasset. Dictum est, quod Cesar iusserat, milites immolasse hostias, libasse sacrificia et sacramenta phanatici ordinis prebuisse, iubere Caesarem, ut legio festinanter revertens ad commilitonum se prepararet exemplum. Tunc hi qui preerant legioni miti affatu dederunt responsum, ob hoc transgressioni Octodorum, quia iam fama ad eos sacrificiorum ordine pervenisset, fas sibi visum esse, ne demonum haris Christiani contaminari viderentur, [esse sibi in animo] deum vivum colere, traditam orientali more legionem usque ad diem vite perhenniter custodire, ad bellorum usum paratam legionis esse virtutem, ad comittenda vero sacrilegia, sicut Cesar precepit, Octodorum non redire.

4 Reversus itaque satellites nuntiat obstinatos esse animos religionis nec velle preceptis imperatoris obedire. Tunc Maximianus Cesar iracundie nimietate succensus ad hanc vocem subito furore prosilivit dicens: "Ergo milites mei imperatorum precepta et sacrorum meorum ordinem spernunt! Faciendum enim vindicta publica etiam si tantum maiestatem regiam contempnere voluissent; iungitur despectui meo celestis iniuria et mecum pariter religio Romana contempnitur. Sentiat contumax miles me non solum michi sed etiam diis meis donare posse vindicta; iam fidissimorum meorum turba festinet, decimum quemque mortis funesta sors prebeat, discant equalem necem quos ordo premiserit moriendi, qualiter Maximianus vel sibi vel diis suis hanc severitatem dederit ultionis!"

5 Post hanc vocem apparitoris iussio infausta porrigitur, ad legionem velociter properatur, crudelia precepta reserantur. Traduntur neci quos ordo repperit numerandi, leti percussoribus cervices prebent solaque inter eos erat de gloriose mortis occupatione contemptio. Perfecto itaque scelere ut Octodorum legio redeat iubetur. Tunc Mauricius primicerius paululum a satellitibus regis segregatus convocat legionem et hac oratione sanctiores alloquitur: "Gratulor virtuti vestrę, commilitones optimi, quod amore religionis nullam vobis Cesaris preceptum attulit formidinem; gaudentibus quodam modo animis tradi ad necem gloriosam commilitones vestros vidistis, quibus timui ne quisquam, quod armatis facile est, specię [defensionis], beatissimis funeribus manus obviam afferre temptaret! Iam mihi ad huius regis interdictum Christi nostri parabatur exemplum, qui exceptum vagina apostoli gladium proprie vocis iussione recondit, docens maiorem armis omnibus Christiane confidentię esse virtutem. Hic deus Christus plane mentes vestras manusque prohibuit, ne quisquam divino operi mortalibus dextris obstetisset. Qui immo accepti operis fidem perhenni religione complerent! Hactenus exempla sacris inserta codicibus legebamus; iam nunc per nosmet ipsos quos sequi deberemus aspeximus. Ecce vallatus sum commilitonum meorum corporibus, quos de latere meo funestus satellites abstraxit, aspersus sum cruore sanctorum et [sacri] sanguinis reliquias vestibus meis porto et subito eorum sequi necem, quorum gratulans ammiror exemplum? Et vacat cogitare quid imperator iubeat, qui sorti [mihi] mortalitatis equalis est. Si habere aliquid virium imperatoria praecepta potuissent, circa beatissimorum trium puerorum corpora regis Persarum voluisset incendium nec contempnere ora leonum lacu clausus evadere potuisset propheta. Sacramenta olim dedisse nos memini quod contemptu lucis istius et dispensationem vitę defensare rem publica deberemus; iam tunc promissi mei corporis vilitatem et spospondi hanc imperatoribus fidem nec tamen michi ullus tunc regna celestia promittebat. Quid Christo spondente faciendum est, si hoc potuimus militie devotionem promittere? Quin immo, fortissimi commilitones, olim devotas animas subdamus pretiosissime passioni, sit nobis virilis animus, fides inviolata permaneat! Iam cerno ante tribunal Christi stantes eos quos neci paulo ante satelles regius reputavit; illa vero gloria est, que eternitatem beatam vite huius brevitate mercatur. Equales omnes animo, una voce responsum satellitibus damus, id nuntient: "Milites quidem, Cesar, tui sumus et ad defensionem rei publice Romana arma suscepimus nec umquam aut desertores bellorum aut proditores militię fuimus aut ignavię formidinis meruimus subire flagitium. Tuis etiam obtemperaremus preceptis nisi instituti legibus christianis demonum cultus et haras semper pollutas sanguine vitaremus. Comperimus precepisse te, [ut] aut sacrilegiis pollui Christianos aut dedenis interfectis nos velle terrere. Non inquiras longius latitantes, nos [omnes] Christianos esse cognosce; habetis potestati tuę subdita omnium corpora, auctorem vero suum respicientes Christum animas non timebis." Hec [sicut] vir sanctus dixerat, legionis probatur ascensio et Cesari per satellites nuntiatur.

6 Presenti precepit iussione, ut iterum decimum renovate crudelitatis ordo consumeret. Post hanc vocem ad legionem velociter properatur, crudelia precepta peraguntur, reliqui vero ut Octodorum redeant iubentur. Tunc Exuperius, quem ante principem vel campidoctorem superius memoravi, correptis legionis sue signis hec circumstantes orationi confirmat: "Tenere me, commilitones optimi, saecularium quidem bellorum signia perspicitis, sed non ad hec bella animos vestros provoco, [non ad haec bella animos vestros] virtutemque hortor; aliud nobis genus est eligendum preliorum, non per hos gladios potestis ad regna celestia properare. Robur nobis opus est animorum; invicta defensio [est] fidem, quam deo promisimus, in ultimis custodire. Iam de commilitonum nostrorum gloria mea, qui divino cernebat obtutum, gloriosus vir Mauritius est locutus, ego vobis victoriam plenam, si Christo creditis, repromitto. Proiciant dextere nostrę arma ista cum signis militaribus, praestabit hoc Christus, ut mox in ipso celesti [sicut promittitur,] regno alia vobis Exuperium vestrum videatis signa monstrare. Vadat quin immo funestus satelles et hec truculento regi nuntiet: "Milites sumus, imperator, tui, sed tamen servituti liberi confitemur, dei. Tibi debemus militiam, illi innocentiam. A te stipendium laboris accepimus, ab illo vitę exordium sumpsimus. Sequi imperatorem in hoc nequa possumus, ut auctorem nostrum negemus deum; auctor enim velis nolis tuus. Non vos adversum te, imperator, armavit ipsa, que fortissima im periculis, desperatio. Tenemus arma et non resistimus, quia mori magis quam occidere volumus, et innocentes interiri quam noxii vivere optamus. Si quid nos ultra statueris, igni tormento ferro subici parati sumus; Christiani sumus, persequi Christianos non possumus. Inexsuperabiles legioni istius animus [Caesar] agnosce; tela proicimus; exarmatas quidem dexteras satelles tuus, [sed] armatum fide catholica pectus invenit. Occidi, prosterni, secandas gladiis percussoribus cervices prebemus intrepidi; hec nobis iocundiora sunt, dummodo qui te cum sacrilegiis tuis contempnimus, ad regna iam nunc celestia properamus." Flagrabat enim iam tunc in beatissimis viris martirii gloriosus ardor. Hec mandata legionis remeans ad Maximianum Cesarem satelles nuntii nuntiat.

7 At ille, quasi nichil iteratum fuisset scelus perpetratum, ire propere exercitum iubet et circumfundi imperat regionem nullumque de tanto sanctorum exercitu precepit reliqui. Ventum itaque est et circumsistit beatam legionem turbam carnificum, omnis etas sine discretione perimitur lanianturque beata corpora et devotas deo animas fideli mortis professione commendant. Operta est terra illic procunbentibus in morte corporibus iustorum, fluxeruntque pretiosi sanguinis rivi. Que umquam rabies absque bello tanta humanorum corpora stragem dedit, [quae feritas ex sententia sua tot simul perire vel reos iussit! Ne iusti punirentur multitudo non obtinuit, cum inultum esse soleat quod multitudo delinquit. Hac igitur crudelitate immanissimi tyranni confectus est ille sanctorum populus,] qui contempsit rem presentium ob spem futurorum. Sic interfecta est illa plane angelica legio, quę ut credimus cum illis angelorum legionibus iam collaudant [semper] deum in celis. Peracta tandem cede inter omnes sanctorum percussores preda dividitur. Namque Maximianus facultatem dederat, ut, quisque legionis illius militem iugulasset, interempti spoliis uteretur. Divisa igitur omnium preda ad vescendum epulandumque victrix turba consedit.

8 Interea quidam veteranus iam ultime etatis senio fatigatus, nomine Victor, ad contaminatum cedibus locum itineris necessitate deductus est. Dum ad epulas pro etatis veneratione ab omnibus rogaretur, requirere cepit, quęnam causa esset letitię, quod inter tot corpora interemptorum gaudentes exultantesque possent milites epulari. Dictum a quodam est, quod legio Christiane legis studio cerimonias Romanas cultumque deorum pariter [cum] imperatoris iussionibus contempnere voluisset dataque neci esset, ut discipline militaris traditus ordo severius teneretur. Tunc Victor altum gemitum trahens graviterque suspirans detestatus convivas detestatusque et convivium exclamat: "Heu me, qui per tot annorum militiam ad hanc [infelicem aetatem veni et in hac] legionem militare non merui; quam bene inter tales gloriose mortis honore donatus finem vite invenire potuisse! Saltim si commilito indignus eram vel me ante hore viandi necessitas detulisset, ut senilis pectoris cruor tantorum virorum victimis misceretur, obtuleram corpus hoc neci, dummodo tante laudis consortio non carerem." Talia dicentem prophanorum statim turba vallavit, quę utrum Christianus esset respondere minaciter iubet.

9 At ille, paulum ad celum oculos erigens, talem percontantibus sermonem respondit: "Longius me vivendi usus ad hanc, quam videtis, perduxit etatem. Quecumque in hoc mundo aguntur aut studium repperit aut rerum volubilitas agit aut variis semper casus infestat; quoscumque volumus, optamus, scimus aut cupimus, totus mundus caligine submersus tenebris circumfluentibus latet, nisi vobis aut viam Christus ostenderit aut lumen [Christus] effulserit. Quod ego fideli mente perpendens utinam ultimo contester affectu! Quod si me [ad tempus paulo ante trucidatae legionis itineris necessitas] ita detulisset, conviviis vel epulis vestris horum funerum consortium protulissem. Sed etiam nunc praestabit [hoc] Christus, ut Christianum me vel post professionem meam transire ulterius [per] beata funera non sinatis." Haec eo loquente subita percussoris obtruncat insania. Ita vir sanctus celeri confessione et consortium sanctorum promeruit ceterisque martiribus in eo loco sicut morte ita est honore coniunctus.

13 Hec nobis tantum de numerosa ista multitudine martirum conperta sunt nomina, beatissimorum Mauricii, Exuperii, Candidi, atque Victoris; cetera vero nomina nobis quidem incognita, sed in libro vite sunt scripta.

14 Nam et ex eadem legione dicuntur etiam Ursus et Victor, quos Salodoro passos fama confirmant. Salodorum vero castrum est super Arola flumen non longe a Reno positum.

15 Neque illud silendum est, quem deinde Maximianus proegressus exitum prosecutus est. Cum dispositis insidiis generi suo Constantino, tunc regnum tenenti, morte moliretur, deprehensus dolo ipsius apud Masiliam captus nec post multos [annos]strangulatus a diabolo impiam vitam digna morte finivit.

16 At vero beatissimorum martyrum corpora post multos passionis annos sancto Theodoro illius loci epo revelata traduntur. In quorum honore [cum] construeretur basilica, quę vaste tunc adiuncta rupi uno tantum latere aclinis iacebat, sed nunc iubente preclaro meritis Ambrosio, loci illius abbate, denuo edificata reclinis esse dignoscitur.

20 Neque enim hoc obmittendum est, quod per longum temporis tractum beati Innocentis martyris menbra Rodanus revelavit. Iugi enim illuvie vicinum in se cespitem vergens religiosa quadam soli pernicie ad sepulturam martiris famulatrix unda pervenit. Prolatas namque reliquias leniter lambiens non ideo a sinu terre protulit, ut in gurgitis sui procella demergeret, sed ob gloriosam devotionem intra ambitum basilice ceterisque martiribus sepulturam preciperet sociari. Cuius translationem a sanctae recordationis Domitiano Ianuense et Grato Augustane urbis vel Protasio, tunc temporis illius loci eps, celebrata recolentes cotidiana devotione et laudibus frequentamus.

Quid miraculi tunc apparuit nequaquam tacendum putavi:

17 Accidit ut inter aliquos artifices, qui invitati convenisse ad hoc opus videbantur, quidam esset aurifex, quem gentilem esse constaret. Hic cum dominico die, quo cęteri ad expectandam diei eius festa accesserat, in eadem domo, in qua artem agebat, solus substetisset, in illo secreto subito mane ab assistentibus sanctis hic idem aurifex rapitur atque ad penam vel ad supplicia distenditur, et visibiliter turbam martyrum cernens, verberatus etiam increpatur, quod vel die dominico ecclesie solus deesset, vel illud opus sanctum suscipere gentilis auderet. Quod ideo misericorditer a sanctis factum constitit, ut aurifex ille consternatus et territus salutare sibi nomen poposceret statimque Christianus effectus est.

18 Neque illud in sanctorum miraculis pretermittam, quod per eadem loca omnibus notum est: Materfamilias Quinti, egregii atque honorati viri, cum ita paralisin fuisset obstricta, ut etiam pedum usus negaretur, a viro suo ut illic per multum itineris spatium deferretur poposcit. Quo cum pervenisset, sanctorum martirum basilice famulantium manibus illata propriis pedibus ad diversorium rediit ac sanitate de premortuis restituta membris miraculum suum ipsa circumtulit.

19 Hec duo tantum miracula passionis sanctorum inserenda credidi. Ceterum satis multa sunt, quę vel in purgatione demonum vel in restauratione claudorum aut sanitate febrium ceterisque infirmitatibus cotidie per illuc servos suos virtus domini operatur, quę multa narranda sunt [si] per singula scribantur. Tamen fidelium cordibus absque lectione cognita esse noscuntur, quę, quanta et qualia miracula illic per servos suos ad honorem et gloriam nominis sui dominus operari non desinit. Pro eo ipso die noctuque psalmorum hymnorumque decantatio non desistit, que iubente sancto et preclaro Christi martyre et beato Sigismundo rege est instituta huc usque hodie deo protegente est conservata. Propterea illic laudes dei servi canentes ore persolvunt illi, cui est honor et gloria in secula seculorum. Amen.

Passio sanctorum martirum Mauritii, Exsuperii, Candidi, Innocentii atque Victoris et sociorum, que facta est sub persequtoribus Diocliciano et Maximiano.

1 Dioclicianus, quondam Romane rei publicę princeps, cum ad imperium [totius orbis] fuisset electus aliquasque provincias perturbari quorumdam pręsumptione perspiceret, ad consortium imperii vel laboris olim sibi commilitonem Herculium Maximianum Cęsarem fecit eumque contra Amandum et Elianum, qui in Bagaudarum loco praesum^ptione servili arma commoverant, ad Galliam destinavit. II Cui ad supplementum exercitus legionem Thebeam ex orientalibus militibus ire praecepit. Quę legio sex milia sexcenti sexaginta sex viri validi animis et instructi armis antiquorum Romanorum habebatur exemplo. III Hi igitur milites Christianę religionis ritu orientali traditione susceperant a Iherosolimitanę urbis epo fideique sacrę virtutem armis omnibus praeponebant. Urbem quippe Romanam itinere attingentes eandem Christianitatis fidem, quam acceperant, apud beatum Marcellinum, praedictę Romę urbis pontificem, confirmantes, ut ante gladio interirent quam sacram fidem Christi, quam acceperant, violarent. IIII Recepti igitur a Diocliciano Cesare iubentur, ut post Maximianum collegam itinere, quo cęperant, Gallias tenderent.

2 Maximianus Cesar, usu quidem militię bellis aptus sed idolorum praecipuus cultor, ferus animo, avaritie anxius, opere crudelis, libidini deditus ceterisque vitiis obsessus potestatem imperialem [nimia crudelitate] polluerat. In Galliam properans ad Alpium Penninarum aditum venit. V Transmeantibus iter Alpium post arduam et horridam viam subito equalis loci ca^mpestris occurrit grata planities. Quo in loco opidum factum est, quod Octodorus nomen accepit, circa quod [aut] inrigua fluminibus prata et agrorum fertilis cultura protenditur, [praecipue] deinde Roddani fluminis validus cursus nando meat, [qui mole sua leniter fluens regionis ipsius gratiam propria amoenitate commendat]. VI Transcensis igitur Alpibus Maximianus Cesar Octodorum venit ibique sacrificaturus idolis suis convenire iussit exercitum atroci proposita iussione ut per aras demonibus consecratas iurarent coequalibus sibi animis contra Bagaudarum turbas esse pugnandum, Christianos vero velut inimicos diis suis ab omnibus persequendos. VII Quod cum primum pervenit ad notitiam Thebaidę legionis praeteriens Octodorense opidum ad locum, cui Agaun^um nomen est, celeriter properavit, ut octo milium spatium ab Octodoro separata necessitatem commitendi sacrilegii praeteriret. [Acaunum accolae interpretatione Gallici sermonis saxum dicunt]. Quo in loco ita vastis rupibus Roddani fluminis cursus artatur, ut commeandi facultate subtracta constratis pontibus viam fieri itineris necessitas imperaret. VIII Undique tamen inminentibus saxis parvus quidem sed amoenus et inriguus fontibus campus includitur, ubi fessi milites legionis Thebeae post laborem tanti itineris residerant.

3 Maximianus Cesar, dum ad sacramenta superius memorata cunctos in exercitu suo cogeret, agnovit ^{praetergressam}, ut diximus, le^gionem. Subito iracundię furore completus satellites misit, ut le^gionem a (ad a.c.) sacramentorum sacrile^gio revocarent. Erat in eadem le^gione primicerius Mauritius et signifer Exuperius et Candidus senator, qui ita commilitonibus suis praeerant, ut amore potius equalitatis quam terrore militari oboedienda praeciperent, viri in rebus belli strennui et virtute nobiles, sed fide in ^deo nobiliores. Erga imperatorem fortitudine, erga Christum devotione certabant. Evangelici praecepti sub armis custodes reddebant quę dei erant deo, et que Cesaris Cesari restituebant. Requirunt itaque quid Maximianus Cesar ira dictante mandasset. Dictum [ab his] est, quod Cesar iuberet, milites omnes immolare hostias, libare sacrificia et sacramenta fanatici ordinis adtrectare, iubere Cesarem, ut legio festinanter reverteretur et ad commilitonum se praepararent exemplum. Tunc hi qui praeerant legioni miti affatu dederunt responsum, ob hoc transgressi Octodorum, quia iam fama ad eos sacrificiorum ordine pervenisset, fas sibi visum esse, ne demonum aras Christiani contaminari viderentur, [esse sibi in animo] deum vivum colere et traditam orientali more religionem usque ad finem vite perenniter custodire, ad bellorum usum paratam legionis esse virtutem, ad commitenda vero sacrilegia, sicut Cesar praecepit, Octodorum non redirent.

4 Reversi itaque satellites nuntiant obstinatos esse animos legionis nec velle se praeceptis imperatoriis oboedire. Tunc Maximianus Cesar iracundie nimietate succensus ad hanc vocem subito furore prosilivit dicens: "Ergo milites mei imperatoria precepta et sacrorum meorum ordinem spernunt! Statuenda esset et vindicta publica, etiam si tantum maiestatem regiam contemnere voluissent; iungitur despectui meo celestis iniuria et mecum pariter religio Romana contemnitur. Sentiat contumax [miles] non solum michi sed etiam [diis] meis dare posse vindictam; iam [nunc] fidissimorum meorum turba festinet, decimum quemque morti funesta sors prebeat, discant equalem necem quos ordo praemiserit moriendi, qualiter Maximianus vel sibi vel dii[s] suis hac severitate dederit ultionem!"

5 Post hanc vocem apparitoris iussio infausta discurritur, ad legionem velociter properatur, crudelia praecepta reserantur. Traduntur neci quos ordo repperit numerandi, leti percussoribus cervices praebent solaque inter eos erat de gloriose (de gloria se cod.) mortis acceleratione contentio. Perfecto itaque scelere ut Octodorum legio redeatur iubetur. Tunc Mauricius primicerius paululum a satellitibus regiis segregatus convocat legionem et hac oratione sanctiores alloquitur: "Gratulor virtuti vestre, commilitones optimi, quod amore religionis nullam vobis Cesaris praeceptis attulit formidinem; gaudentibus quodam modo animis tradi ad necem gloriosam commilitones vestros vidistis, quibus timui ne quisquam, quod armatis facile est specie defensionis, beatissimis funeribus manus obviam adferre temptaret! Iam michi [ad huius] rei interdictum Christi nostri parabatur exemplum, qui exemptum vagina apostoli gladium proprie vocis iussione recondit, docens maiorem armis omnis omnibus Christiane confidentie esse virtutem. Hic deus Christus plane mentes vestras manusque prohibuit, ne quisquam divino operi mortalibus dexteris obstetisset. Quin immo cepti operis fidem perenni religione complerent! Actenus exempla sacra inserta codicibus legebamus; iam nunc per nosmet ipsos quos sequi deberemus aspeximus. Ecce vallatus sum commilitonum meorum corporibus, quibus de latere meo funestus satelles abstraxit, aspersus sum cruore sanctorum et sanguinis reliquias vestibus meis porto et dubito eorum sequi necem, quorum gratulans admiror exemplum? Non magnopere curandum est, quid imperator iubeat, qui sorte mihi mortalitatis equalis est. Si habere aliquid virium (unum cod.) imperatoria praecepta potuissent, circa beatissimorum trium puerorum corpora regis Persarum valuisset incendium nec contempnere ora leonum lacu clausus evadere potuisset propheta. Sacramenta olim dedisse nos memini quod contentus lucis istius et desperatione vite defensare rem publicam deberemus; iam tunc promisi mei corporis vilitatem et spopondi hanc imperatoribus fidem nec tamen michi ullus tunc regna celestia promittebat. Quid Christo spondente faciendum est, si hoc potuimus militia devotione promittere? Quin immo, fortissimi commilitones, olim devotas animas subdamus pretiosisime passione, sit nobis virilis animus, fides inviolata permaneat! Iam cerno ante tribunal Christi stantes eos quos neci paulo ante satellites regios deputavit; illa vera gloria est, que ęternitatem beate vite huius brevitate mercatur. Equales omnes animo, una voce responsum satellitibus demus, id nuntia: "Milites quidem, Cesar, tui sumus et ad defensionem rei publice Romana arma suscepimus nec umquam aut desertores bellorum aut proditores militie fuimus aut ignavie formidinis meruimus subire flagitium. Tuis enim obtemperaremus praeceptis nisi instituta legibus christianis demonum cultibus et aras semper pollutas sanguine vitaremus. Comperimus praecepisse te, [ut] aut sacrilegiis pollui Christianos aut dedenis interfectis nos velle terreri. Non inquiras longius latitantes, nos omnes Christianos esse cognosce; habebis potestati tue subdita omnium corpora, auctorem vero suum respicientes Christum animas non tenebris." Hec [sicut] vir sanctus dixerat, legionis probatur assensio et Cesari per satellites nuntiantur.

6 Presenti precepit iusione (visione ?), ut iterum decimumque renovate crudelitatis ordo consummeret. Post hanc vocem ad legionem velociter properatur, crudelia praecepta peraguntur, reliqui vero ut Octodorum redeant iubentur. Tunc Exuperius, quem ante principem vel campidoctorem superius memoriam, correptis le^gionis sue signis hac circumstantes orationes confirmat: "Tenere me, commilitones optimi, secularium quidem bellorum signa perspicitis, non ad hec arma provoco, non ad hec bella animos vestros virtutemque cohortor; aliud nobis genus eli^gendum est proeliorum, non per hos gladios potestis ad regna celestia properare. Robur nobis opus est animarum; invicta defensio [est] fidem quam deo promisimus, in ultissimis custodire. Iam de commilitonum nostrorum gloria, quam divino cernebat obtutu, -super est, victori deo gratias agamus - gloriosus vir Mauricius est locutus, ego vobis victoriam plenam, si Christo creditis, repromitto. Proiciant dextere nostre arma ista cum signis militaribus, prestabit hoc Christus, ut mox in ipso celeste, sicut promittitur, regno aliut vobis Exuperium vestrum videatis signa monstrare. Vadat quin immo funestus satellis et hec truculento rei nuntiat: "Milites sumus, imperator, tui, sed tamen servitutem liberi confitemur deo. Tibi militiam debemus, illi innocentiam. A te stipendium laboris accepimus, ab illo vite exordium sumsimus. Sequi inperatorem in hoc nequaquam possumus, ut auctorem nostrum negemus deum, auctorem vero velis nolis tuum. Non nos adversum te, imperator, armavit ipsa que fortissima est in periculis, desperatio. Teneamus arma et non resistimus, quia mori mais quam occidere volumus, et innocentes interire quam noxii vivere preobtamus. Si quid in nos ultra statueris, igni tormento ferro subici parati sumus; Christiani sumus, persequi Christianos non possumus. Inexsuperabiles legionis iustius animos [Caesar] agnosce; tela proicimus; et (del.) armatas quidem dextras satelles tuus, [sed] armatum fide catholica pectus invenit. Occidi, prosterni, seccandas gladiis percussoribus cervices praebemus intrepidi; hec nobis iocundiora sunt, dummodo quia te cum sacrilegiis tuis contempnimus ad regna iam tunc celestia properamus." Flagrabat enim iam tunc in beatissimis viris martirii gloriosus ardor. Hec mandata le^gionis remeans ad Maximianum Cesarem satelles nuntiat.

7 At ille, quasi nichil iteratim fuisset scelus perpetratum, ire propere exercitum iubet et circumfundi imperat le^gionem nullumque de tanto sanctorum exercitu praecepit reliqui. Ventum itaque et circumsistit beatam leionem turba carnificum, omnis etas sine discretione perimitur lanianturque beata corpora et devotas deo animas fideli mortis professione commendat. Operta est terra procumbentibus in morte corporibus iustorum, fluxeruntque pretiosis sanguinis rivi. Que umquam rabies absque bello tanto humanorum corporum stragem dedit, que [feritas ex sententia sua tot simul perire vel reos iussit! Ne iusti punirentur multitudo non obtinuit, cum inultum esse soleat quod multitudo delinquit. Hac igitur crudelitate immanissimi tyranni confectus est ille sanctorum populus, qui] contemsit rem praesentium ob spem futurorum. Sic interfecta est illa plane angelica leio, que ut credimus cum illis angelorum leionibus iam collaudant deum in celis. Peracta tandem cede in omnes sanctorum percussoribus praeda dividitur. Namque Maximianus facultatem dederat, ut quisque legionis illius militem iugulaset, interemptoris spoliis uteretur. Divisa omnium praeda ad vescendum epulandumque victrix turba consedit.

8 Interea veteranus quidam ultime etatis senio fatigatus, nomine Victor, qui nec legionis eiusdem fuit neque miles, ad contaminatum locum cedibus itineris necessitate deductus est. Dum ad epulas proprietatis veneratione ab omnibus rogaretur, requirere cepit, quenam causa esset letitie, quod inter tot corpora intereptorum gaudentes exultantesque possent milites epulari. Dictum a quodam est, quod legio Christiane legis studio cerimonias Romanas cultumque deorum pariter cum imperatoriis iussionibus contemnere voluisset dataque neci esset, ut discipline militaris traditus ordo severius teneretur. Tunc Victor alto gemitum trahens graviterque suspirans detestatus convivas detestatusque et convivium exclamat: "Heu me, qui per tot annorum militiam [ad hanc infelicem aetatem veni et in hac legionem] militare non merui, ut bene inter tales gloriose mortis honore donatus finem vite invenire potuissem! Saltem si conmilito indignatus eram vel me ante hacte ore viandi necessitas detulisset, ut senilis pectoris cruoris tantorum virorum victimis misceretur, obtuleram corpus hoc neci, dummodo tante laudis consortio non carerem." Talia dicentem profanorum statim turba vallavit, que utrum Christianus esset respondere minaciter iubet.

9 At ille, paululum oculos ad celum erigens, tali percontantibus sermone respondit: "Longus me vivendi usus ad hanc, quam videtis, perduxit etatem. Quecumque in hoc mundo aguntur aut studium repperit aut rerum volubilitas agit aut varius semper casus infestat; quoscumque volumus, obtamus, scimus et cupimus, totus mundus caligine submersus tenebris circumfluentibus latet, nisi vobis aut viam Christus ostenderit aut lumen Christus effulserit. Quod ego fideli mente perpendens utinam ultimo contestor affatu! Quod si me ad tempus paulo ante trucidate legionis itineris necessitas detulisset, conviviis vel epulis vestris horum funerum consortium pretulissem. Sed etiam nunc praestabit hoc Christus, ut Christianum me vel post proconfessionem meam transire ulterius per beata funera non sinatis." Hec eum loquentem subito percussoris obtruncat insania homicida interficit cum furore. Ita vir sanctus celeri confessione et consortium [sanctorum] promeruit, ceterisque martiribus in eo loco sicut morte ita est honore coniunctus.

13 Hec nobis tantum de numerosa ista multitudine martirum comperta sunt nomina, id est beatissimorum Mauricii, Exuperii, Candidi, Innocentii atque Victoris; cetera vero nomina nobis quidem incognita, sed in libro vite sunt scripta.

14 Nam et ex eadem leione fuisse dicuntur etiam illi martires Ursus et Victor, quos Salodoro passos fama confirmat. Salodorum vero castrum est super Arola flumine, non longe a Reno positum.

15 Neque illud silendum, quem inde Maximianum trucem tyrannum progressus exitum consecutus sit. Cum dispositis insidiis genero suo Constantino, tecum regnum tenentem, mortem moliretur, deprehensus dolo illius apud Missiliam captus nec post multum strangulatus terminoque hoc consilio adfectus impiam vitam digna morte finivit.

16 At vero beatissimorum Agaunensium martirum corpora post multos passionis annos sancto Theodoro illius loci epo revelata traduntur, in quorum honore cum extrueretur basilica, que vaste tunc adiuncta rupi uno tantum latere adclinis iacebat, sed nunc iubente preclare meritis Ambrosio, loci illius abbate, denuo edificata reclinis esse dinoscitur.

20 Neque enim hoc mitendum est, quod per longum temporis tractum beati Innocentii martiris membra Roddanus revelavit. Iugi enim illuvie vicinum in se cispicem vergens religiosa quodam solis perniciem ad sepulturam martiris famulatrix unda pervenit. Prolatas namque reliquias leniter lambens non ideo ha sinu terre protulit, ut in gurgitis sui procellam demergeret, sed ob gloriosam devotionem intra ambitum basilice ceterisque martiribus sepultura preciperet sociari. Cuius translationem a sancte recordationis Domitiano Genevensi et Grato Agustane urbis vel Protasio, tunc temporis illius loci epis, celebratam recolentes cotidiana devotione et laudibus frequentamus.

Quid miraculi tunc aparuerit, nequaquam tacendum potui:

17 Accidit ut inter reliquos artifices, [qui] convenisse ad hoc opus videbantur, quidam esset aurifex, quem adhuc gentilem esse constaret. Hic cum dominico die, quo ceteri ad expetendo diei eius festa abscesserant, in eodem domo, in qua artem cogebat, solus substetisset, in illo secreto subito mane ab adstantibus sanctis hic idem aurifex rapitur atque ad penam vel ad suplicia distenditur. Et visibiliter turbam martirum cernens verberatus etiam increpatur, quod vel die dominico ecclesie solus deesset vel illud opus suscipere gentilis auderet. Quod ideo misericordiam a sanctis factum constituit, ut aurifex ille consternatus et territus et salutare sibi nomen prospiceret, statimque Christianus efectus est.

18 Neque illud in sanctorum miraculis pretermittam, quod per eadem loca omnibus notum est: Mater familias Quintini, egregii atque honorati viri, cum ita paralisi fuisset obstricta, ut etiam pedum usus negaretur, a viro suo ut illud per multum itineris spatium deferetur poposcit. Quo cum pervenisset, sanctorum martirum basilice famulantium manibus illata pedibus ad diversorum rediit hac sanitate de emortis restituam menbris miraculum suum ipsa circumtulit.

19 Hec duo tantum miracula passionis sanctorum inserenda credidi. Ceterum multa sunt, que vel in purgatione demonum vel instauratione claudorum aut sanitate febrium ceterisque infirmitatibus cotidie illic per servos suos virtus domini operatur. Que multa narrarentur, si per singula scriberentur. Tamen fidelium cordibus absque lectione cognita esse noscuntur, que, quanta et qualia miracula illic per sanctos suos ad honorem et gloriam nominis sui dominus operante non desinit. Pro eo ipso die noctuque psalmorum ymnorumque decantationem [non] desistit, quae iubente sancto et preclaro Christi martire, beato Sigismundo rege, est instituta et usque hodie deo protegente est conservata. Et propterea illic degentes mente et ore deo debitas incessanter laudes reboant, cui est honor et gloria in secula seculorum. Amen.

Incipit Passio sanctorum martyrum Mauricii, Exuperii, Candidi, Innocentii atque Victoris cum sociis eorum qui pas X Kal Octobris

1 Temporibus Diocleciani, quondam Romanę rei publicę principis, cum ad imperium totius orbis fuisset electus omnesque provincias turbari quarumdam presumptione perspiceret, ad consortium imperii vel laboris olim sibi commilitonem Herculium Maximianum Caesarem fecit eumque contra Amandum et Elianum, qui in Bagaudarum nomen (exst.) praesumptione servili arma commoverant, ad Galliam destinavit. Cui ad supplementum exercitus legionem Thebeam ex orientalibus militibus ire praecepit. Quae legio sex milia sexcentos sexaginta sex viros validos animis et instructos armis antiquorum Romanorum habebat exemplo. Hi igitur milites Christianae religionis ritum orientali traditione susceperant ab Hierosolimitane urbis epo fidemque sacram virtute armis omnibus praeponebant. Ad urbem quippe Romanam itinere adtingentes eandem Christianitatis fidem, quam acceperant, aput beatum Marcellinum, praedictę Romane urbis pontificem, confirmantes, ut ante gladio interirent quam sacram fidem Christi, quam acceperant, violarent. Preceptum est igitur a Diocleciano Caesare, ut post Maximianum collegam iter, quod coeperant, Galliis tenderent.

2 Maximianus Caesar, usu quidem militiae bellis aptus sed idolorum specialis cultor, ferus animo, avaricia crudelis, libidini deditus ceterisque viciis obsessus severitatem imperatoriam nimia crudelitate polluerat. In Galliam ^igitur properans ad Alpium Penninarum aditum venit. Transmeantibus iter Alpium post arduam et ^horridam viam subita aequalis loci campestris occurrit grata planities. Quo in loco oppidum factum est, quod Octodorus nomen accepit, circa quod [aut] inrigua fluminibus prata aut agrorum fertilis cultura porrigitur, praecipue deinde Rodani fluminis validus cursus offertur. [qui mole sua leniter fluens regionis ipsius gratiam propria amoenitate commendat]. Transcensis igitur Alpibus Maximianus Caesar Octodorum venit ibique sacrificaturus idolis suis convenire exercitum iussit atroci proposita iussione ut per aras daemonibus consecratas iurarent quod aequales sibi animis contra Bagaudarum turbas esset pugnandum, christianos vero velut inimicos diis suis ab omnibus persequendos. Quod ubi primum pervenit ad notitiam Thebeae legionis praeteriens Octodorense oppidum ad locum, cui Agauno nomen est, celeriter properavit, ut octo milia spatio ab Octodoro separata necessitatem committendi sacrilegii praeteriret. [Acaunum accolae interpretatione Gallici sermonis saxum dicunt]. Quo in loco ita vastis rupibus Rodani fluminis cursus artatur, ut commeandi facultate subtracta constratis pontibus viam fieri itineris necessitas imperaret, undique tamen imminentibus saxis parvus quidem sed amoenus inriguis fontibus campus includitur, ubi fessi milites legionis Thebeae post laborem tanti itineris residerent. O quanta reverentia excolendus est sacer locus iste, in quo tot pro Christo martirum milia ferro caesa referuntur!

3 Maximianus Caesar, dum ad sacramenta superius memorata cunctos in exercitu suo cogeret, agnovit praetergressam, ut diximus, legionem. Subito iracundiae furore completus satellites mittit, ut legionem ad sacramentorum suorum sacrilegia revocarent. Erat in eadem legione primicerius Mauri^cius et signifer Exuperius et Candidus senator, qui ita commilitonibus suis preerant, ut amore potius divinitatis quam terrore militari obedienda praeciperent, viri in rebus bellicis strenui et virtutę nobiles, sed fide in deo nobiliores. Erga imperatorem fortitudine, erga Christum devotione certabant. Evangelici praecepti sub armis custodes reddebant quae dei erant deo, et quae Caesaris Caesari restituebant. Requirunt itaque quid Maximianus Caesar ira dictante mandasset. Dictum ab his est, quod Caesar iusserat, milites omnes immolasse hostias, libasse sacrificia et sacramenta fanatici ordinis prebuisse, iubere Caesarem, ut legio festinanter revertens commilitonum prepararet exemplum. Tunc hii qui praeerant legioni miti affatu reddiderunt responsum, ob hoc transgressi Octodurum, quia iam fama ad eos sacrificiorum ordine pervenisset, fas sibi visum esset, ne daemonum aras Christiani contaminari viderentur, [esse sibi in animo] deum vivum colere, traditam orientali more religionem usque ad diem vitae perenniter custodire, ad bellorum usum paratam legionis esse virtutem, ad committenda vero sacrilegia, sicut Caesar precepit, Octodorum non redire.

4 Reversus itaque satelles (-is a.c.) nuntiat obstinatos esse animos legionis nec velle praeceptis imperatoris oboedire. Tunc Maximianus Caesar iracundiae nimietate succensus ad hanc vocem subito furore prosilivit dicens: "Ergo milites mei imperatoria praecepta et sacrorum meorum ordinem spernunt! Sanctiendum erat vindicta publica, etiam si tantum maiestatem regiam contempnere voluissent; igitur despectui meo caelestis iungitur iniuria et mecum pariter religio Romana contempnitur. Sentiat contumax miles me non solum michi sed etiam diis meis dare posse vindictam; iam fid^elissimorum meorum turba festinet, decimum quemque morti funesta sors praebeat, ducant aequalem necem quos ordo premiserit moriendi, videantque qualiter Maximianus vel sibi vel diis suis hac severitate dederit ultionem!"

5 Post hanc vocem apparitoris iussio infausta porrigitur, ad legionem velociter properatur, crudelia precepta reserantur. Traduntur neci quos ordo repperit numerandi, laeti percussoribus cervices praebent solaque inter eos erat de gloriosae mortis occupatione contentio. Perfecto itaque scelere ut Octodorum legio redeat iubetur. Tunc Mauritius primicerius paululum a satellitibus regis segregatus convocat legionem et hac oratione sanctiores alloquitur: "Gratulor virtuti vestrae, commilitones optimi, quod amore religionis nullum vobis Caesaris praeceptum adtulit formidinem; gaudentibus quodam modo animis tradi ad necem gloriosam commilitones vestros vidistis, quibus timui ne quisquam, quod armatis facile est, specie defensionis, beatissimis funeribus manus obviam adferre temptaret! Iam michi ad huius rei interdictum Christi nostri parabatur exemplum, qui exemptum vagina apostoli gladium propriae vocis iussione recon^didit, docens maiorem armis omnibus Christiane confidentiae esse virtutem. Hic deus Christus plane mentes vestras manusque prohibuit, ne quisquam divino operi mortalibus dextris obdurasset. Quin immo coepti operis fidem perhenni religione completis! Actenus exempla sacris inserta codicibus legebamus; iam nunc per nosmet ipsos quos sequi debemus aspeximus. Ecce vallatus sum commilitonum meorum corporibus, quos de latere meo funestus satelles abstraxit, aspersus sum cruore sanctorum et sanguinis reliquias vestibus meis porto et dubito eorum sequi necem, quorum gratulans admiror exemplum? Et vacat cogitare, quid imperator iubeat, qui sorte michi mortalitatis aequalis est. Si habere aliquid virium imperatoria praecepta potuissent, circa beatissimorum trium puerorum corpora regis Persarum valuisset incendium nec contempnere ora leonum lacu clausus ^vel evadere potuisset propheta. Sacramenta olim dedisse nos memini quod contemptu lucis istius et desperatione vitę defensare rem publicam deberemus; iam tunc promisi mei corporis vilitatem et spopondi hanc imperatoribus fidem nec tamen michi ullus tunc regna cęlestia promittebat. Quid Christo spondente faciendum est, si hoc potuimus militię devotione promittere? Quin immo, fortissimi commilitones, [olim (lacuna)] devotas animas subdamus preciosissimę passioni, sit nobis virilis animus, fides inviolata permaneat! Iam cerno ante tribunal Christi stantes eos quos neci paulo ante satelles regius deputavit; illa vera gloria est, quae ęternitatem beatae vitae huius brevitate meretur. Aequales omnes animo, una voce responsum satellitibus damus, id nuntiate: "Mil^ites quidem, Caesar, tui sumus et ad defensionem rei publicae Romana arma suscepimus nec umquam aut desertores bellorum aut proditores militiae fuimus aut ignav ae (-i-del.) formidinis meruimus subire flagicium. Tuis etiam obtemperaremus praeceptis nisi instituti legibus christianis daemonum cultus et aras semper pollutas sanguine vitaremus. Comperimus praecepisse te, aut sacrilegiis pollui Christianos aut dedenis interfectis nos velle terreri. Non inquiras nos longius latitantes, nos omnes Christianos esse cognosce; habebis potestati tuę subdita omnium corpora, auctorem vero nostrum respicientes Christum animas non tenebis." Hęc vir sanctus dixerat, legionis probatur assensio et Cesari per satellites nuntiatur.

6 Pręsertim precepit iussio, ut iterum decimum renovatę crudelitatis ordo consumeret. Post hanc vocem ad legionem velociter properatur, crudelia precepta peraguntur, reliqui vero ut Octodorum redeant iubetur. Tunc Exsuperius, quem ante principem vel campidoctorem superius memoravi, correptis legionis suę signis ^hac circumstantes oratione confirmat: "Tenere me, commilitones optimi, saecularium quidem bellorum signa perspicitis, sed non ad haec arma provoco, non ad haec bella animos vestros virtutemque praecello (a.c.; s.lin. coortor); aliud nobis genus eligendum est praeliorum, non per hos gladios potestis ad regna caelestia properare. Robur nobis opus est animorum; invicta defensio fidem, quam deo promisimus, in ultimis custodire. Iam de commilitonum nostrorum gloria, mea (i.e. gloriam ea) qui divinum cernebat optutum, gloriosus vir Mauricius est loquutus, Ego vobis victoriam plenam, si Christo creditis, repromitto. Proiciant dexterę nostrę arma ista cum signis militaribus, prestabit hoc Christus, ut mox in ipso caelesti, sicut promittitur, regno alia vobis Exsuperium vestrum videatis signa monstrare. Vadat quin immo funestus satelles et haec truculento regi nuntiet: "Milites sumus, imperator, tui, sed tamen servi^tutem libere (-i a.c.) confitemur dei. Tibi militiam debemus, illi innocentiam. A te stipendium laboris accepimus, ab illo vitae exordium sumpsimus. Sequi imperatorem in hoc nequaquam possumus, ut auctorem nostrum negemus deum, auctorem vero velis nolis (nolis velis a.c.) tuum. Non nos adversum te, imperator, armavit ipsa, que fortissima est in periculis, desperatio (disp- a.c.). Tenemus arma et non resistimus, quia mori magis quam occidere volumus et innocentes interire quam noxii vivere praeobtamus. Si quid in nos ultra statueris, ignem, tormenta, ferro (ferrum p.c.) subici parati sumus. Christiani sumus, persequi Christianos non possumus. Inexsuperabiles (-is a.c.) legionis istius animos [Caesar] agnosce; tela proicimus; exarmatas quidem dexteras satelles tuus armatus, ^sed fide catholica pectus munitum (in marg.) invenit. Occidi, prosterni, secandas gladiis percussoribus cervices praebemus intrepidi; hec nobis ^luce iocundiora sunt, dummodo (erasura) te cum sacrilegiis tuis contempnimus, ad regna iam nunc caelestia properantes." Flagrabat enim iam tunc in beatissimis viris martirii gloriosus ardor. Haec mandata legionis remeans ad Maximianum Cęsarem satelles nuntiat.

7 At ille, quasi nichil iteratim fuisset scelus perpetratum, ire propere exercitum iubet et circumfundi imperat legionem nullumque de tanto sanctorum exercitu praecepit relinqui. Ventum itaque est, circumsistit beatam legionem turba carnificum, omnis aetas sine discretione perimitur lanianturque beata corpora et devotas deo animas fideli mortis professione commendant. Operta est terra illic procumbentibus in morte corporibus iustorum, fluxeruntque praetiosi sanguinis rivi. Quae umquam rabies absque bello tantam humanarum corporum stragem dedit, [quae feritas ex sententia sua tot simul perire vel reos iussit! Ne iusti punirentur multitudo non obtinuit, cum inultum esse soleat quod multitudo delinquit. Hac igitur crudelitate immanissimi tyranni confectus est ille sanctorum populus, Hęc est vere beata et sancta legio], qui contempsit rem presentium ob spem futurorum. Sic interfecta est illa plane angelica legio, quae ut credimus cum illis angelorum legionibus iam conlaudant [semper] deum in caelis. Peracta tandem cede inter omnes sanctorum percussores praeda dividitur. Namque Maximianus facultatem dederat, ut, quisque legionis illius militem iugulasset, interempti spoliis uteretur. Divisa igitur omnium praeda ad vescendum epulandumque victrix turba consedit.

8 Interea veteranus quidam ultimę aetatis senio fatigatus, nomine Victor, ad contaminatum cedibus locum itineris necessitate deductus est. Dum ad aepulas pro aetatis veneratione ab omnibus rogaretur, requirere cepit, quaenam causa esset laetitiae, quod inter tot corpora interemptorum gaudentes exultantesque possent milites aepulari. Dictum a quodam est, quod legio Christianae legis studio cerimonias Romanas cultumque deorum, pariter cum imperatoriis iussionibus contempnere voluisset; dataque neci esset, ut disciplina militaris traditus ordo severius teneretur. Tunc Victor alte gemitum trahens graviterque suspirans detestatus convivas detestatusque et convivium exclamat: "Heu me, qui per tot annorum militiam ad hanc [infelicem aetatem veni et in hac] legionem militare non merui; quam bene inter tales gloriosae mortis honore donatus finem vitae invenire potuissem! Saltim si commilitoni indignus eram vel me ante acte horę viandi necessitas detulisset, ut senilis pectoris cruor tantorum virorum victimis misceretur, obtuleram corpus hoc neci, dummodo tantae laudis consortio non carerem." Talia dicentem profanorum statim turba vallavit, quae utrum Christianus esset [respondere] minaciter ^fari iubet.

9 At ille, paululum oculos ad caelum erigens, ^tantum percunctantibus sermone respondit: "Longus me vivendi usus ad hanc, quam videtis, perduxit aetatem. Quaecumque in hoc mundo aguntur aut studium repperit aut rerum volubilitas agit aut varius semper casus infestat; quoscumque volumus, optamus, scimus aut cupimus, totus mundus caligine submersus tenebris circumfluentibus latet, nisi vobis aut viam Christus ostenderit aut lumen Christus effulserit. Quod ego fideli mente perpendens utinam ultimo contester affectu! Quod si me ad tempus paulo ante trucidatę legionis itineris necessitas detulisset, conviviis vel aepulis vestris horum funerum consortium praetulissem. Sed etiam nunc praestabit Christus, ut Christianum me vel post professionem meam transire ulterius per beata funera non sinatis." Haec eum loquentem subita percussoris obtruncat insania. Ita vir sanctus celeri confessione et consortium promeruit, caeterisque martiribus in eo loco sicut morte ita est honore coniunctus.

13 Haec nobis tantum de numerosa ista multitudine [martyrum] conperta sunt nomina beatissimorum Mauricii, Exsuperii, Candidi, Innocentii atque Victoris. Cetera vero nomina nobis quidem incognita, sed in libro vite sunt scripta.

14 Nam ex [hac] eadem legione fuisse dicuntur etiam [illi] Ursus et Victor, quos Salodoro passos fama confirmat. Salodorum vero castrum est super Arola flumine, non longe a R^heno positum.

15 Neque illud silendum ^est, quem deinde Maximianus progressus exitum consecutus est. Cum dispositis insidiis genero suo Const^antino, tunc regnum tenente, mortem moliretur, deprehensus dolo illius aput Massiliam captus nec post multo strangulatus impiam vitam digna morte finivit.

16 At vero beatissimorum martirum corpora post multos passionis annos sancto Theodoro, illius loci epo, revelata traduntur. In quorum honore cum extrueretur basilica, quae vaste tunc adiuncta rupi uno tantum latere adclinis iacebat, sed nunc iubente preclaro meritis Ambrosio, loci illius abbate, denuo aedificata reclinis esse dignoscitur.

20 Neque enim hoc omitendum est, quod per longum temporis tractum beati Innocentii martiris menbra Rodanus revelavit. Iugi enim illi viae vicinum in se cespitem vergens religiosa quadam soli pernitiae ad sepulturam martiris famulatrix unda pervenit. Prolatas namque reliquias leniter lambens non ideo a sinu terrae protulit, ut in gurgitis sui procellam demergeret, sed [ut] ob gloriosam devotionem intra ambitum basilicae ceterisque martiribus sepultura preciperet sociari. Necnon ut credimus, idcirco deus, qui est innocentiae verus amator, longe post passionem sacratissimae legionis innocenti unda Rodani fluminis famulante revelavit martiris sui Innocentii inclita membra,ut et aquam exinde sanctificaret et fidelibus patrocinium provideret. Cuius translationem a sanctae recordationis Domiciano Genevense et Grato Augustanae urbis vel Protasio, tunc temporis illius loci episcopis, caelebratam recolentes cotidiana devotione et laudibus frequentamus.

17 Quid miraculi tunc apparuerit nequaquam tacendum putavi: Accidit ut inter reliquos artifices, qui invitati convenisse ad hoc opus videbantur, quidam esse aurifex, quem adhuc gentilem esse constaret. Hic cum dominico die quo ceteri ad expectanda diei eius festa abscesserant, in eadem domo, in qua artem agebat, solus substitisset, in illo secreto subito mane adstantibus sanctis hic idem aurifex rapitur atque ad poenam vel ad supplicia distenditur; et visibiliter turbam martirum cernens verberatus etiam increpatur, quod vel die dominico ecclesiae solus deesset vel illud opus sanctum suscipere gentilis auderet. Quod ideo misericorditer a sanctis factum constitit, ut aurifex ille consternatus et territus salutare sibi nomen posceret; statimque Christianus effectus est.

18 Neque illud in sanctorum miraculis praetermittam, quod per eadem loca omnibus notum est: Materfamilias Quinti, egregii atque honorati viri, cum ita paralisi fuisset obstricta, ut etiam pedum usus ^ei negaretur, a viro suo, ut illic per multum itineris spatium deferretur, poposcit. Quo cum pervenisset sanctorum martirum basilicae famulantium manibus inlata pedibus ad diversorium rediit ac sanitati (-e a.c.) de premortuis restituta membris miraculum suum ipsa circumtulit.

19 Haec duo tantum miracula passioni sanctorum inserenda credidi. Ceterum satis multa sunt, quae vel in purgatione daemonum vel in ^restauratione claudorum aut sanitate febrium ceterisque infirmitatibus (infirmantibus a.c.) cotidie illic per servos suos virtus domini operatur, quae multa narranda sunt, si per singula scribantur. Tamen fidelium cordibus absque lectione cognita esse noscuntur, quae, quanta et qualia miracula illic per sanctos suos ad honorem et gloriam nominis sui dominus operari non desinit. Pro eo ipso die noctuque psalmorum himnorumque decantatio non desistit, quae iubente sancto [et] preclaro Christi martire beato Sigismundo rege est instituta; hic usque hodie deo protegente est conservata. Propterea illic laudes dei servi canentes ore persolvunt illi, cui est honor et gloria, imperium et potestas per omnia saecula saeculorum. Amen.

[Es folgt die passio Iustinae virginis.]

Incipit passio sanctorum martyrum Mauricii, Exuperii, Candidi et Victoris cum sociis eorum, quae est.

1 Temporibus Diocletiani, quondam Romanę rei publicę principis, cum ad imperium totius orbis fuisset electus omnesque provincias turbari quorundam praesumptione conspiceret, ad consortium imperii vel laboris olym sibi commilitonem Herculium Maximianum Cęsarem fecit eumque contra Amandum et Helianum, qui in Bagaudarum nomen presumptione servili arma commoverant, ad Gallias destinavit. Cui ad supplementum exercitus legionem Thebeam ex orientalibus militibus ire praecepit. Quae legio sex milia sexcentos sexaginta viros validis animis et instructos armis antiquorum Romanorum habebat exemplo. Hi igitur milites Christianę religionis ritum ex orientali traditione susceperant a Iherusolimitanę urbis episcopo fideique sacrę virtutem armis omnibus preponebant. Ad urbem quippe Romam itinere attingentes eandem Christianitatis fidem, quam acceperant, apud beatum Marcellinum, prędictae Romanae urbis pontificem, confirmantes, ut ante gladio interirent quam sacram fidem Christi, quam acceperant, violarent. Recepti igitur a Diocletiano Cęsare iubentur, ut post Maximianum collegam itinere, quo cęperant, Gallias tenderent.

2 II Maximianus Caesar, usu quidem miliciae bellis aptus sed idolorum specialis cultor, ferus animo, avaricia crudelis, libidini deditus ceterisque vitiis obsessus serenitatem imperatoriam nimia crudelitate polluerat. In Galliam properans ad Alpium Penninarum aditum venit. Transmeantibus iter Alpium post arduam et horridam viam subito aequalis loci campestri occurrit grata planities. Quo in loco oppidum factum est, quod Octodorus nomen accepit, circa quod sunt [aut] irrigua fluminibus prata, agrorum fertilitas cultura porrigitur, pręcipue deinde Rodani fluminis validus cursus offertur, [qui mole sua leniter fluens regionis ipsius gratiam propria amoenitate commendat]. Transcensis igitur Alpibus Maximianus Caesar Octodorum venit ibique sacrificaturus idolis suis convenire exercitum iussit atroci proposita iussione ut per aras dęmonibus consecratas iurarent coaequalibus sibi animis contra Bagaudarum turbas esse pugnandum, Christianos vero velut inimicos diis suis ab omnibus persequendos. Quod ubi primum pervenit ad notitiam Thebaidae legionis preteriens Octodorense oppidum ad locum, cui Agauno nomen est, celeriter pervenit, ut octo milium spatio ab Octodoro separata necessitatem committendi sacrilegii preteriret. [Acaunum accolae interpretatione Gallici sermonis saxum dicunt]. Quo in loco ita vastis rupibus Rodani fluminis cursus artatur, ut commeandi facultate subtracta constratis pontibus viam fieri itineris necessitas imperaret. Undique tamen imminentibus saxis parvus quidem sed amęnus irriguis fontibus campus includitur, ubi fessi milites legionis Thebeę post laborem tanti itineris resederant. O quanta reverentia excolendus est sacer locus iste, in quo tot pro Christo martyrum milia ferro Caesaris puniuntur!

3 Lc III Maximianus Caesar, dum ad sacra superius memorata cunctos in exercitu suo cogeret, agnovit pretergressam, ut diximus, legionem. Subito iracundiae furore repletus satellites mittit, ut hii legionem ad sacramentorum suorum sacrilegia revocarent. Erat in eadem legione primicerius Mauricius et signifer Exuperius et Candidus senator, qui ita commilitonibus suis preerant, ut amore potius divinitatis quam terrore militari obędientiam praeciperent, viri in rebus bellicis strenui et virtute nobiles, sed fide in deo nobiliores. Erga imperatorem fortitudine, erga Christum devotione certabant. Requirunt itaque quid Maximianus Caesar ira dictante mandasset. Dictum ab his est, quod Caesar iusserat, milites omnes immolare hostias, libasse sacrificia et sacramenta fanatici ordinis prebuisse, iubere Caesarem, ut legio festinanter revertens ad commilitonum se prepararet exemplum. Tunc hii qui preerant legioni miti affatu dederunt responsum, ob hoc transgressi Octodorum, quia iam fama ad eos sacrificiorum ordine pervenisset, fas sibi visum esse, ne daemonum aris Christi contaminari viderentur, [esse sibi in animo] deum vivum colere, traditam orientali more religionem usque ad diem vitae perhenniter custodire, ad bellorum usum paratam esse legionis virtutem, ad committenda vero sacrilegia, sicut Caesar precepit, Octodorum non redire.

4 Reversi itaque satellites nuntiaverunt obstinatos esse animos legionis nec velle preceptis imperatoriis obędire. Lc IIII Tunc Maximianus Caesar iracundiae nimietate succensus ad hanc vocem subito furore prosilivit dicens: "Ergo milites mei imperatoria praecepta et sacrorum meorum ordinem spernunt! Sanciendum erit vindicta publica etiam si tantum maiestatem regiam contempnere voluissent; iungitur despectui meo caelestis iniuria et mecum pariter religio Romana contempnitur. Sentiat contumax miles me non solum michi sed etiam diis meis dare posse vindictam; iam [nunc] fidissimorum meorum turba festinet, decimum quemque morti funesta sors prebeat, discant aequalem necem quos ordo praemiserit moriendi, qualiter Maximianus vel sibi vel diis suis hac severitate dederit ultionem!"

5 Post hanc vocem apparitoris iussio infausta porrigitur, ad legionem velociter properatur, crudelia praecepta reserantur. Traduntur neci quos ordo repperit numerandi, laeti percussoribus cervices prebent solaque inter eos erat de gloriosae mortis occupatione contemptio. Perfecto itaque scelere ut Octodorum legio redeat iubetur. Lc V Tunc Mauricius primicerius paululum a satellitibus regiis segregatus convocat legionem et hac oratione sanctiores alloquitur: "Gratulor virtuti vestrae, commilitones optimi, quod amore religionis nullam vobis Caesaris praeceptum attulit formidinem; gaudentibus quodammodo animis tradi ad necem gloriosos commilitones vestros vidistis, quibus timui ne quisquam, quod armatis facile est specie defensionis, beatissimis funeribus manus obviam afferre temptaret! Iam michi ad huius rei interdictum Christi nostri parabatur exemplum, qui exemptum vagina apostoli gladium proprię vocis iussione recondidit, docens maiorem armis omnibus Christianę confidentię esse virtutem. Hic deus Christus plane mentes vestras manusque prohibuit, ne quisquam divino operi mortalibus dextris obstitisset. Quin immo cępti operis fidem perhenni religione complerent! Actenus exempla sacris inserta codicibus legebamus; iam nunc per nosmet ipsos quos sequi deberemus aspeximus. Ecce vallatus sum commilitonum meorum corporibus, quos de latere meo funestus satelles abstraxit, aspersus sum cruore sanctorum et [sacri] sanguinis reliquias vestibus meis porto et dubito eorum sequi necem, quorum gratulans admiror exemplum? Et vacat cogitare quid imperator iubeat, qui sorti mortalitatis mihi aequalis est. Si habere aliquid virium imperatoria praecepta potuissent, circa beatissimorum trium puerorum corpora regis Persarum valuisset incendium nec contempnere ora leonum lacu clausus evadere potuisset propheta. Sacramenta olim dedisse nos memini quod contemptu lucis istius et desperatione vitae defensare rem publicam deberemus; Lc.VI iam tunc promisi mei corporis vilitatem et spopondi hanc imperatoribus fidem nec tamen michi ullus tunc regna caelestia promittebat. Quid Christo spondente faciendum est, si hoc potuimus militiae devotione promittere? Quin immo, fortissimi commilitones, olym devotas animas subdamus pretiosissimę passioni, sit nobis virilis animus, fides inviolata permaneat! Iam cerno ante tribunal Christi stantes eos quos neci paulo ante satelles regius deputavit; illa vera est gloria, quae aeternitatem beatam vitae huius brevitate mercatur. Aequales omnes animo, una voce responsum satellitibus demus, id nuntia: "Milites quidem, Caesar, tui sumus et ad defensionem rei publicę Romana arma suscepimus nec unquam aut desertores bellorum aut proditores militiae fuimus aut ignavae (-iae a.c.) formidinis meruimus subire flagitium. Tuis aetiam obtemperaremus pręceptis nisi instituti legibus christianis daemonum cultus et aras semper pollutas sanguine vitaremus. Comperimus precepisse te, [ut] aut sacrilegiis pollui Christianos aut denis interfectis nos velle terreri. Non inquiras longius latitantes, nos omnes Christianos esse cognosce; habebis potestati tuae subdita omnium corpora, auctorem vero suum respicientes Christum animas non tenebis." Lc VII Haec [sicut] vir sanctus dixerat, legionis probatur assensio et Caesari per satellites nuntiatur.

6 Pręsenti praecepit iussione, ut iterum decimum renovatę crudelitatis ordo consumeret. Post hanc vocem ad legionem velociter properatur, crudelia praecepta peraguntur, reliqui vero ut Octodorum redeant iubetur. Tunc Exuperius, quem ante principem vel campidoctorem [superius] memoravi, correptis legionis suae signis hac circumstantes oratione confirmat: "Tenere me, commilitones optimi, sęcularium quidem bellorum signa perspicitis, sed non ad hęc arma provoco, non ad haec bella animos vestros virtutemque cohortor; aliud nobis genus eligendum est proeliorum, non per hos gladios potestis ad regna caelestia properare. Robur vobis opus est animorum; invicta defensio [est] fidem, quam deo promisimus, in ultimis custodire. Iam de commilitonum nostrorum gloria, ea quae divino cernebat obtutu, gloriosus vir Mauricius est locutus, ego vobis victoriam plenam, si Christo creditis, repromitto. Proiciant dexterę nostrae arma ista cum signis militaribus, praestabit hoc Christus, ut mox in isto cęlesti, sicut promittitur, regno alia vobis Exuperium vestrum videatis signa monstrare. Vadat quin immo funestus satelles et haec truculento regi nunciet: "Milites sumus, imperator, tui, sed tamen servitutem confitemur dei. Tibi militiam debemus, illi innocentiam. A te stipendium laboris accepimus, ab illo vitae exordium sumpsimus. Sequi imperatorem in hoc nequaquam possumus, ut auctorem nostrum negemus deum, auctorem velis nolis tuum. Non nos adversum te, imperator, armavit ipsa, quę fortissima est in periculis, desperatio. Tenemus arma et non resistimus, quia mori magis quam occidere volumus, et innocentes interiri quam noxii vivere preobtamus. Si quid in nos ultra statueris, igni tormento ferro subici parati sumus. Christiani sumus, persequi Christianos non possumus. Inexsuperabiles legionis istius animos [Caesar] agnosce; tela proicimus; exarmatas quidem dextras satelles tuus, [sed] armatum fide catholica pectus inveniet. Occidi, prosterni, secandas gladiis percussoribus cervices prebemus intrepidi; haec nobis iocundiora sunt, dummodo quia te cum sacrilegiis tuis contempnimus, ad regna iam nunc caelestia properemus." Flagrabat enim iam tunc in beatissimis viris martyrii gloriosus ardor. LcVIII Haec mandata legionis remeans ad Maximianum Cęsarem satelles nuntiat.

7 At ille, quasi nichil iterati fuisset scęlus perpetratum, ire propere exercitum iubet et circumfundi imperat legionem nullumque de tanto sanctorum exercitu praecepit relinqui. Ventum itaque [est] et circumsistit beatam legionem turba carnificum, omnis aetas sine discretione perimitur lanianturque beata corpora et devotas deo animas fideli mortis professione commendant. Operta est terra illic procumbentibus in morte corporibus iustorum, fluxeruntque pretiosi sanguinis rivi. Quae umquam rabies absque bello tantam humanorum corporum stragem dedit, [quae feritas ex sententia sua tot simul perire vel reos iussit! Ne iusti punirentur multitudo non obtinuit, cum inultum esse soleat quod multitudo delinquit. Hac igitur crudelitate immanissimi tyranni confectus est ille sanctorum populus,] qui contempserunt rem praesentium ob spem futurorum. Sic interfecta est illa plane angelica legio, quae ut credimus cum illis angelorum legionibus conlaudant deum in caelis. Peracta tandem caede iam per omnes sanctorum persecutores praeda dividitur. Namque Maximianus facultatem dederat, ut, quisque legionis illius militem iugulasset, interemptor eius spoliis uteretur. Divisa igitur omnium preda ad vescendum aepulandumque victrix turba consedit.

8 Lc VIIII Interea veteranus quidam ultimę aetatis senio fatigatus, nomine Victor, ad contaminatum cędibus locum itineris necessitate deductus est. Dumque ad aepulas pro aetatis veneratione ab omnibus rogaretur, requirere cępit, quaenam causa esset letitiae, quod inter tot corpora interemptorum gaudentes exultantesque possent milites aepulari. Dictum a quodam est, quod legio Christianae legis studio cęrimonias Romanas cultumque deorum pariter cum imperatoriis iussionibus contempnere voluisset dataque neci esset, ut disciplinę militaris traditus ordo severius teneretur. Tunc Victor alte gemitum trahens graviterque suspirans detestatus convivas detestatusque convivium exclamat: "Heu me, qui per tot annorum milium ad hanc [infelicem aetatem veni et in hac] legionem militare non merui; quam bene inter tales gloriosae mortis honore donatus finem vitae invenire potuissem! Saltim si commilito indignus eram vel me ante actae horae viandi necessitas detulisset, ut senilis pectoris cruor tantorum virorum victimis misceretur, optuleram corpus hoc neci, dummodo tantę laudis consortia non carerem." Talia dicente profanorum statim turba vallavit, quae utrum Christianus esset respondere minaciter iubet.

9 At ille, paululum oculos ad cęlum erigens, tali percunctantibus sermone respondit: "Longus me vivendi usus ad hanc, quam videtis, perduxit aetatem. Quęcumque in hoc mundo aguntur aut studium repperit aut rerum volubilitas agit aut varius semper casus infestat; quodcumque volumus, optamus, scimus aut cupimus, totus mundus caligine subversus tenebris circumfluentibus latet, nisi vobis aut viam Christus ostenderit aut lumen Christus effulserit. Quod ego fideli mente perpendens utinam ultimo contester affectu (eff- m.pr.)! Quod si me ad tempus paulo ante trucidatę legionis itineris necessitas detulisset, conviviis vel aepulis vestris horum funerum consortium pretulissem. Sed ętiam nunc prestabit Christus, ut Christianum me vel post professionem meam transire ulterius per beata funera non sinatis." Haec eo loquente subita percussoris obtruncat insania. Ita vir sanctus celeri confessione consortium promeruit ceterisque martyribus in eo loco sicut morte ita est honore coniunctus.

13 Haec nobis tantum de numerosa multitudine martyrum comperta sunt nomina, beatissimorum Mauricii, Exuperii, Candidi atuqe Victoris. Cetera vero nomina nobis quidem incognita, sed in libro vitae sunt scripta, per eum, qui vivit et regnat deus in secula seculorum. Amen.

[INCIPIT PASSIO SANCTORUM MARTYRUM COSME ET DAMIANI]

[f. 101^v: post PE 11A: item sunt supra sancti Mauritii.]

1 Dioclitianus, quondam Romane rei publice princeps, cum ad imperium totius orbis fuisset electus omnesque provincias turbari quorundam presumptione perspiceret, ad consortium imperii vel laboris olim sibi commilitonem Herculium Maximianum Cesarem fecit eumque contra Amandum et Helianum, qui im Bacaudarum nomen presumptione servili arma commoverant, [ad Gallias] destinavit. Cui ad supplementum exercitus legionem Thebeam ex orientalibus militibus dedit. Quę legio sex milia ac sexcentos viros validis animis et instructis armis antiquorum Romanorum habebat exemplo. Hii milites Christiane religionis ritum orientalis traditione susceperant fidemque sacram virtuti et armis ex omnibus preponebant.

2 Maximianus Cęsar, usu quidem militię bellis aptus sed idolorum specialis cultor, fervidus animo et qui severitatem inperatoriam nimia crudelitate polluerat. In Galliam properans ad Alpium Penninarum aditum venit et transmeantibus iter Alpium post arduam et orridam viam subita ęqualis loci campestris occurrit grata planities. Quo in loco oppidum factum est, quod Octodori nomen accepit, circa quod aut irrigua fluminibus [prata] aut agrorum fertilis cultura porrigitur, precipue deinde Rodani fluminis cursus offertur, qui mole sua leniter fluens regionis (relig- a.c.) ipsius gratiam propria amoenitate commendat. Transcensis igitur Alpibus Maximianus Cesar Octodorum venit ibique sacrificaturus idolis suis convenire exercitum iussit atroci proposita iussione ut per aras dęmonibus consecratas iurarent equalibus sibi animis contra Baucadarum turbas esse pugnandum Christianosque velud inimicos diis suis ab omnibus persequendos. Quod ubi primum pervenit ad notitiam Thebaide legionis preteriens Octodorum oppidum ad locum, cui Agaunum nomen est, celeriter properavit, ut duodecim milium spatium ab Octodorum separata necessitate committendi sacrilegii preteriret. Agaunum accole interpretationem Gallici sermonis saxum dicunt. Quo in loco ita vastis rupibus Rodani fluminis cursus artatur, ut commeandi facultate subtracta constratis pontibus viam fieri itineris necessitas imperarit. Undique tamen imminentibus saxis parvus quidem sed amoenus irriguis fontibus campum includitur, ubi fessi milites legionis Thebee post labore tanti itineris residerent.

3 Maximianus vero Cesar, dum ad sacramenta superius memorata cunctos in exercitus suo cogeret, agnovit pretergressam, ut diximus, legionem. Subito iracundie furore completus satellites mittit, ut legionem ad sacramentorum suorum sacrilegia revocarent. Erant in eadem legionem primicerius Mauricius et signifer Exuperius et Candidus senator, qui ita commilitonibus suis pręerant, ut amore potius ęqualitatis quam terrore militari obędienda preciperent. Requirunt itaque quod Maximianus Cesar ira dictante mandasset. Dictum ab his est, quos Cesar mandaverat, milites omnes immolasse hostias, libasse sacrificia et sacramenta fanatici ordinis prebuisse, iubere Cesarem, ut legio festinanter revertens commilitonum pareret exemplo. Tunc hi qui preerant legioni miti affatu dedere responsum, pretergressos se Octodorum, quia iam fama ad eos sacrificiorum ordinem detulisset, fas sibi visum esse, nec dęmonum aras Christianorum videret obtutus; esse sibi in animo deum vivum colere et traditam orientali more religionem usque ad diem vite perenniter custodire, ad bellorum usum paratam legionis esse virtutem, ad committendam vero sacrilega, sicut Cęsar precepit, Octodorum non redire.

4 Reversus itaque satellis nuntiat obstinatos esse animos legionis nec velle preceptis imperatoris obędire. Tunc Maximianus Cęsar iracundię nimietate succensus ad hanc vocem subito furore prosiluit: "Ergone milites mei imperatoria precepta et sacrorum meorum ordine spernunt! Sanciendum erat vindicta puplica etiam si tantum maiestatem regiam contempnere voluissent; iungitur despectui meo cęlestis iniuria et mecum pariter religio Romana contempnitur. Sentiat contumax miles me non solum mihi sed etiam numinibus meis dare posse vindictam; iam nunc fidissimorum meorum turba festinet, et decimum quemque morti funesta mors prebeat, discant equalium nece quos ordine prętermiserit moriendi, qualiter Maximianus vel sibi vel numinibus suis ac severitate dederit ultionem!"

5 Post hanc vocem parituri iussio infesta porrigitur, ad legionem velociter properatur, crudelia precepta reserantur. Traduntur neci quos ordo repperit numerandi, leti percussoribus cervices prebent solaque inter eos est de gloriose mortis occupatione contemptio. Perfecto scelere ut Octodorum legio redeat iubetur. Tunc Mauritius primicerius paululum a satellitibus regiis segregatus convocat legionem, hanc oratione sancti oris alloquitur: "Gratulor virtuti vestre, commilitones optimi, quod amore religionis nullam vobis Cesaris precepta attulere formidinem; gaudentibus quodam modum animis tradi at necem [gloriosam]commilitones vestros videtis. Quam timui ne quisquam, quod armatis facile est speciem defensionis, beatissimis funeribus manus obvias afferre temptaret! Iam mihi ad huius rei interdictum Christi nostri paratur exemplum, qui exemptum vagina apostoli gladium propria vocis iussione recondivit, donavit maiorem armis omnibus Christianis confidentie esse virtutem. Hic deus Christus plane mentes nostras manusque prohibuit, nec quisquam divino operi mortalibus dextris obviarit. Quin immo cepti operis fidem perenni religionem complete! Actenus exempla sacris inserta codicibus legebamus; iam nunc per nosmet ipsos quod sequi deberemus aspeximus. Ecce ballatus sum commilitonum meorum corporibus, quos de latere meo funestus satellis eripuit, aspersus sum cruore sanctorum et [sacri] sanguinis reliquias vestibus meis porto et dubito eorum sequi necem, quorum gratulans ammiror exemplum? Et vacat cogitare quid imperator iubeat, qui sorte mihi mortalis est. Si haberent aliquid veritatis imperatoria precepta, potuissent circa beatissimorum Hebreorum corpora regis Persarum valere incendium nec comtempnere leonum trictus lacu clausus propheta potuisset. Sacramenta olim dedisse nos memini quod contemptu lucis istius et desperatione vitę defensare rem puplicam deberemus; iam tunc promisi ei corporis vilitatem et spondi hanc imperatoribus fidem nec tamen mihi ullus tunc regna celestia promittebat. Quid Christo spondente faciendum est, si[ho]c potuimus militie devotione promittere? Quin immo, fortissimi commilitones, olim devotas animas subdamus pretiosissime passioni, sit nobis virilis animus, fides inviolata permaneat! Iam cerno ante tribunal Christi stantes eos quos neci paulo ante satellis regius deputavit; illa vero gloria est, que eternitatem beate vite huius brevitate mercatur. Equalis omnes animo et una voce satellitibus responsum demus: "Milites quidem, Cesar, tui sumus et ad defensione rei publice Romana arma suscepimus nec umquam aut desertores bellorum aut proditores militie fuimus aut ignavie formidinis meruimus subire flagitium. Tuis etiam obtemperaremus preceptis nisi institutis legibus christianis demonum cultus et aras semper pollutas sanguine vitaremus. Comperimus precepisse te, aut sacrilegiis pollueris Christianos aut dederis neci. Non inquiras longius latitantes, nos omnes Christianos esse cognosce; habes potestati tue subito omnia corpora, auctorem vero suum respicientes Christum animas non tenebis." Haec sicut vir sanctus dixerat, legionis probatur assensu et Cesaris per satellites nuntiatur.

6 Inclementis precipit iussionem, ut iterum decimus renovate crudelitate ordo consumeret. Post hanc voce ad legionem velociter properatur, crudelia precepta peraguntur, reliquis ut Octodorum redeant iubetur. Tunc Exuperius, quem ante principes vel campidoctorem superius memoravi, correptis legionis sue signis hac circumstantes oratione confirmat: "Tenere me, commilitones optimi, secularium quidem bellorum signa perspicitis, sed non ad hec armas provoco, non ad hec bella animos vestros virtutemque compello; aliud nobis genus eligendum est preliorum, non per hos gladios potest ad regna celestia properari. Robur nobis opus est animarum; invicta defensio est fidem, quam deo promisimus, in ultimis custodire. Iam de commilitonum nostrorum gloria ea, que divino cernebat obtutu, Mauricius est locutus, ego vobis victoriam plenam, si Christo creditis, repromitto. Proiciant dextere vestre arma ista cum signis militaribus, [praestabit] hoc Christus, ut mox in ipso celesti, sicut promittitur, regno alia vobis Exuperium vestrum videatis signa monstrare. Vadat quin inmo funestus satellis et hec truculento regi nuntiet: "In hec superabiles legionis istius animos, Cesar, agnosce; tele proicimus; exarmatas quidem dexteras satellis tuus, sed armatum fide catholica pectus inveniet. Occide, prosterne, resecandas gladiis percussoribus cervices prebemus intrepidi; hec nobis iocundiora sunt, dummodo quod te cum sacrilegiis tuis contempnimus ad regna iam nunc celestia properantes." Hec mandata legionis remeans ad Maximianum Cesarem satellis nuntiat.

7 At ille, quasi nihil iterato fuisset scelere perpetratum, ire propere exercitum iubet et circumfundi imperat legionem nullumque de tantorum sanctorum exercitum precipit derelinqui. Ventum itaque est, circumsistit beatam legionem turba carnificum, omnis eta sine discretione perimitur lanianturque beata corpora et devota deo animas fideli mortis professione commendant. Peracta tandem cęde inter omnes sanctorum percussorem pręda dividitur. Namque Maximianus facultatem [de]derat, ut, quisque legionis illius militem iugulasset, interempti spoliis uteretur. Divisa igitur omnium preda ad vescendum epulandumque truculenta turba consedit.

8 Interea veteranus quidam ultime etatis itinere fatigatus, nomine Victor, ad contaminatum cedibus locum itineri necessitate deductus est. Et dum ad epulas pro etatis veneratione rogaretur [ab] omnibus, requirere cępit, quęnam esse causa letitie, quod inter tot corpora peremptorum gaudentes exultantesque possint milites epulari. Dictumque a quodam est, quod legio Christiane legis [studio] cerimonias Romanas cultumque numinum pariterque cum imperatoriis iussione contempnere voluisset dataque neci esset, ut discipline militaris traditus ordo severius teneretur. Tunc Victor alte gemitum trahens graviterque suspirans exclamat: "Ey mihi, qui per tot annorum militiam ad hanc infelicem etatem veni et in hanc legione meditare non merui; quam bene inter tales gloriose mortis honore donatis finem vite invenire potuissem! Saltim si commilito indignus eram vel me ante actas horas viandi necessitas detulisset, ut senilis pectoris cruor tantorum virorum victimis misceretur, obtulerant corpus huic neci, dummodo ante laudis consortio non carerem." Talia dicente prophanorum statim turba vallavit, quę verum Christianus esset respondere minaciter iubet.

9 At ille, paululum oculos ad cęlum erigens, tali percontantibus sermone respondit: "Longius me vivendi usus ad hanc, quam videtis, perduxit etatem. Quicumque in hoc mundo aguntur aut studium repperit aut [rerum] volubilitas agit aut varius semper casus infestat; quod volumus, optamus, scimus aut cupimus, totum mundum caligine submersum tenebris circumfluentibus latet, nisi nobis aut viam Christus ostenderit aut lumen Christus effulserit. Quod ego fideli mente perpendens utinam ultimo contester affectu! Quod si me ad tempus paulo ante trucidate legionis itineris necessitas detulisset, conviviis vel ępulis vestris horum funerum consortium pretulissem. Sed etiam nunc praestavit Christus, ut Christianum me vel post professionem meam transire ulterius per beata funera non sinatis." Hęc loquente subito percussoris obtruncat insania. Ita vir sanctus consortium sanctorum cęleri professione promeruit.

19d Qui primus ad revelationem Theodori Valensis epi et quo quisque loco iaceret ostendit. Quę collecta sanctorum corpora loci ipsius accepit ecclesia, ubi mirabilibus innumeris et diversis suam sanctam potentiam manifestat Christus dominus deus noster. Ex hanc vero legionem traduntur trecenti decem et octo martyres Colonia palma martyrii percepisse, quibus beatum Gersonem martyrem pręfuisse martyrem confirmat antiquitas. Quos in uno mille congesti felici cespite terra Germanię tegis, quorum cruorem inclita passione suscipiat in secula seculorum. Amen.

Incipiunt omnia (?) facta sanctorum martyrum Mauricii et sociorum eius:

14 Ex eadem legione fuisse dicuntur etiam illi martyres Ursus et Victor, quos Salodorum passos fama confirmat. Salodorum vero castrum est super Oram fluvium neque longe a Rene positum.

15 Opere pretium est etiam illud indicare, qui deinde Maximianum exitus consecutus est. Cum dispositis insidiis genero Constantino, tunc regnum tenentem, mortem moliretur, deprehenso dolo illius apud Massiliam captus nec multo post strangulatus teterrimoque hoc supplicio affectus impiam vitam digna morte finivit.

16 At vero beatissimorum martyrum corpora post multos passionis annos sancto Theodoro, huius loci epo, revelata traduntur. In quorum honore cum extrueretur basilica, quę vaste tunc adiuncta rupi, uno tantum latere adclines iacebat, sed nunc iubente preclaro meritis Ambrosio, huius loci abbate, denuo edificata biclines esse dinoscitur.

20 Neque enim hoc emit[tendum] t[ac]endum est, quod per longum temporis tractum beati Innocentii martyris membra Rodanus revelavit. Iugi enim dilubii vicinum in se cispitem vergens religiosa quodam soli pernicię [ad sepulturam martyris] famulatris unda pervenit. Prolatas namque reliquias leniter lambens non ideo a sinu terre protulit, ut in gurgitis sui procella demergeret, sed ob gloriosam devotionem intra ambitum basilice ceterisque martyribus sepultura preceperit sociari. Cuius translatione a sancte recordationis Domitiano Genuense et Grato Augustane urbis vel Protasio, tunc temporis huius loci eps, celebratam recolentes cotidiana devotione et laudibus frequentamus.

Quid miraculi tunc apparuerit nequaquam tacendum putavi:

17 Accidit ut inter reliquos artifices, qui invitati venissent ad hoc opus videbantur, quidam adesset faber, quem adhuc gentilem esse constaret. Hic cum dominico die, quę ceteris ad expectandam diem eius festa abscesserant, in fabrica solus substitisset, in illo secreto se subito manifestantibus sanctis hic idem faber rapitur atque [ad] pęnam vel ad supplicia distenditur, et visibiliter turba martyrum cernens, verberatus etiam increpatur, quod vel die dominico ecclesię solus deesset, vel illud fabrice opus sanctum suscipere gentilis auderet. Quod ideo misericorditer a sanctis factum constitit, ut faber ille consternatus et territus salutare sibi nomen poposcerit, statimque Christianus effectus est.

18 Neque illud in sanctorum miraculis pretermittam, quod perinde clarum atque omnibus notum est: Materfamilias Quinti, egregiis atque honorati viri, cum ita paralisim fuisset obstricta, ut ei etiam pedum usum negaretur, a viro suo ut illic per multum itineris spatium differetur poposcit. Quod cum pervenisset, sanctorum martyrum basilice famulantium manibus illatam pedibus ad diversorium rediit hac sanitate dein post mortuis restituta membris miraculum suum circumtulit.

19 Hęc duo tantum mira passionem sanctorum inserenda credidi. Cęterum satis multa sunt, quę vel in purgatione dęmonum vel instauratione claudorum aut sanitate febrium ceterisque infirmitatibus cotidie id est hinc per servos suos virtutes domini operatur, que multa narranda sunt, si per singula scribantur. Tamen fidelibus cordibus absque lectione cognita esse noscuntur, quę, quanta et qualia miracula istinc per sanctos suos ad honorem et gloriam nominis sui dominus operare non desinit. Pro eo idipsum die noctuque psalmorum ymni decantatio non desistit, que iubente sancto et preclaro Christi martyre, beato Sigismundo rege, est institutum huic usque hodie deo protegente est conservatum. Propterea hic laudibus dei servi canentibus ore persolvunt, cui est honor et gloria, imperium et potestas per omnia secula seculorum. Amen.

A. In natale sancti Mauritii sociorumque eius, XII lectiones (133^v)

B. In natale sancti Mauritii (240)

1 Diocletianus, quondam Romanae rei publicę princeps, cum ad imperium totius orbis fuisset electus omnesque provincias turbari quorundam pręsumptione perspiceret, ad consortium imperii vel laboris olim sibi commilitonem Herculium Maximianum Caesarem fecit eumque contra Amandum et Elianum, qui in Bagaudarum regione praesumptione servili arma commoverant, ad Galliam destinavit. Cui ad supplementum exercitus legionem Thebęam ex orientalibus militibus ire praecepit. Quę legio sex milia sexcentos sexaginta sex viros validos animis et instructos armis antiquorum Romanorum habebat exemplo. Hi igitur milites Christianę religionis ritum orientali traditione susceperant ab Hierosolimitanę urbis epo fideique sacrę virtutem armis omnibus praeponebant. Urbem quippe Romam itinere attingentes eandem Christianitatis fidem, quam acceperant, apud beatum Marcellinum, praedictę Romanae urbis pontificem, confirmarunt, ut ante gladio interirent quam sacram fidem Christi, quam acceperant, violarent. Recepti igitur a Diocletiano Caesare iubentur, ut post Maximianum collegam itinere, quo cęperant, Gallias tenderent.

2 LECTIO III Maximianus Caesar, usu quidem militię bellis aptus sed ydolorum specialis cultor, ferus animo, avaritia crudelis, libidini deditus cęterisque vitiis obsessus sęveritatem imperatoriam nimia crudelitate polluerat. In Galliam properans ad Alpium Appenninarum aditum venit. Transmeantibus iter Alpium post arduam et horridam viam subito ęqualis loci campestris occurrit grata planities. Quo in loco oppidum factum est, quod Octodorus nomen accepit, circa quod [aut] irrigua fluminibus prata aut agrorum fertilis cultura porrigitur, praecipue deinde Rhodani fluminis validus cursus offertur, [qui mole sua leniter fluens regionis ipsius gratiam propria amoenitate commendat]. Transcensis igitur Alpibus Maximianus Caesar Octodorum venit ibique sacrificaturus ydolis suis convenire exercitum iussit atroci proposita iussione ut per aras dęmonibus consecratas iurarent coaequalibus sibi animis contra Bagaudarum turbas esse pugnandum, christianos vero velut inimicos diis suis ab omnibus persequendos. Lectio IIII Quod ubi primum pervenit ad notitiam Thebaidę legionis praeteriens Octodorense oppidum ad locum, cui Agauno nomen est, celeriter properavit, ut octo milium spacio ab Octodoro separata necessitatem committendi sacrilegii praeteriret. [Acaunum accolae interpretatione Gallici sermonis saxum dicunt]. Quo in loco ita vastis rupibus Rodani fluminis cursus artatur, ut commeandi facultate subtracta constratis pontibus viam fieri itineris necessitas imperaret. Undique tamen imminentibus saxis parvus quidem sed amęnus irriguis fontibus campus includitur, ubi fessi milites legionis Thebeę post laborem tanti itineris resederant. O quanta reverentia excolendus est sacer locus iste, in quo tot pro Christo martyrum milia ferro Caesaris puniuntur!

3 LECTIO ? Maximianus Caesar, dum ad sacramenta superius memorata cunctos in exercitu suo cogeret, agnovit pretergressam, ut diximus, legionem. Subito iracundię furore completus satellites mittit, ut hi legionem ad sacramentorum suorum sacrilegia revocarent. Erat in eadem legione primicerius Mauricius et signifer Exuperius et Candidus senator, qui ita commilitonibus suis praeerant, ut amore potius divinitatis quam terrore militari oboedienda praeciperent, viri in rebus bellicis strenui et virtute nobiles, sed fide in deo nobiliores. Erga imperatorem fortitudine, erga Christum devotione certabant. Evangelici pręcepti sub armis custodes reddebant quę dei erant deo, et quę Caesaris Cęsari restituebant. Requirunt itaque quid Maximianus Caesar ira dictante mandasset. Dictum ab his est, quod Cęsar iusserat, milites omnes immolasse hostias, libasse sacrificia et sacramenta fanatici ordinis praebuisse, iubere Caesarem, ut legio festinanter revertens ad commilitonum se praepararet exemplum. LECTIO VI Tunc hi qui praeerant legioni miti affatu dederunt responsum, ob hoc se transgressos Octodorum, quia iam fama ad eos sacrificiorum ordine pervenisset, fas sibi visum esse, ne dęmonum aris Christiani contaminari viderentur, [esse sibi in animo] deum vivum colere, traditam orientali more religionem usque ad diem vitae perenniter custodire, ad bellorum usum paratam legionis esse virtutem, ad committenda vero sacrilegia, sicut Caesar praecepit, Octodorum non redire.

4 Reversus itaque satelles nonciat obstinatos esse animos legionis nec velle praeceptis imperatoriis obędire. Tunc Maximianus Caesar iracundię nimietate succensus ad hanc vocem subito furore prosilivit dicens: "Ergo milites mei imperatoria precepta et sacrorum meorum ordinem spernunt! Sanciendum erat vindicta publica etiam si tantum maiestatem regiam contemnere voluissent; iungitur despectui meo cęlestis iniuria et mecum pariter religio Romana contemnitur. Sentiat contumax miles me non solum michi sed etiam diis meis dare posse vindictam; iam [nunc] fidissimorum meorum turba festinet, decimum quenque morti funesta sors praebeat, discant aequali nece quos ordo praemiserit moriendi, qualiter Maximianus vel sibi vel diis suis hac sęveritate dederit ultionem!"

5 Post hanc vocem apparitoris iussio infausta porrigitur, ad legionem velociter properatur, crudelia praecepta reserantur. Traduntur neci quos ordo repperit numerandi, lęti percussoribus cervices prebent solaque inter eos erat de gloriosę mortis occupatione contentio. Perfecto itaque scelere ut Octodorum legio redeat iubetur. LECTIO VII Tunc Mauricius primicerius paululum a satellitibus regiis segregatus convocat legionem et hac oratione sanctiores alloquitur: "Gratulor virtuti vestrę, commilitones optimi, quod amore religionis nullam vobis Cęsaris praeceptum attulit formidinem; gaudentibus quodam modo animis tradi ad necem gloriosos commilitones vestros vidistis, quibus timui ne quisquam, quod armatis facile est specie defensionis, beatissimis funeribus manus obviam afferre temptaret! Iam michi ad huius rei interdictum Christi nostri parabatur exemplum, qui exemptum vagina apostoli gladium proprię vocis iussione recondidit, docens maiorem armis omnibus Christianę confidentię esse virtutem. Hic deus Christus plane mentes vestras manusque prohibuit, ne quisquam divino operi mortalibus dextris obstitisset. Quin immo coepti operis fidem perenni religione complerent! Hactenus exempla sacris inserta codicibus legebamus; iam nunc per nosmet ipsos quos sequi debeamus aspeximus. Ecce vallatus sum commilitonum meorum corporibus, quos de latere meo funestus satelles abstraxit, aspersus sum cruore sanctorum et [sacri] sanguinis reliquias vestibus meis porto et dubito eorum sequi necem, quorum gratulans admiror exemplum? Et vacat cogitare quid imperator iubeat, qui sorte mortalitatis aequalis est. Si habere aliquid virium imperatoria praecepta potuissent, circa beatissimorum trium puerorum corpora regis Persarum valuisset incendium nec contemnens ora leonum lacu clausus evadere potuissset propheta. Sacramenta olim dedisse nos memini quod contemptu lucis istius et desperatione vitae defensare rem publicam deberemus; iam tunc promisi mei corporis vilitatem et spopondi hanc imperatoribus fidem nec tamen michi ullus tunc regna cęlestia promittebat. Quid Christo spondente faciendum est, si hoc potuimus militię devotione promittere? Quin immo, fortissimi commilitones, olim devotas animas subdamus preciosissimę passioni, sit nobis virilis animus, fides inviolata permaneat! Iam cerno ante tribunal Christi stantes eos quos neci paulo ante satelles regius deputavit; illa vera gloria est, quę aeternitatem beatam vitae huius brevitate mercatur. Aequali omnes animo, una voce responsum satellitibus demus, id nuncia: "Milites quidem, Caesar, tui sumus et ad defensionem rei publicę Romanę arma suscepimus nec unquam aut desertores bellorum aut proditores [militiae] fuimus aut ignavę formidinis meruimus subire flagitium. Tuis etiam obtemperaremus praeceptis nisi instituti legibus christianis dęmonum cultus et aras semper pollutas sanguine vitaremus. Comperimus praecepisse te, [ut] aut sacrilegiis pollui Christianos aut denis interfectis nos velle terreri. Non inquiras longius latitantes, nos omnes Christianos esse cognosce; habebis potestati tuę subdita omnium corpora, auctorem vero suum respicientes Christum animas non tenebis." LECTIO XIII Haec [sicut] vir sanctus dixerat, legionis probat assensio et Caesari per satellites nunciatur.

6 Pręsenti praecepit iussione, ut iterum decimum renovatę crudelitatis ordo consumeret. Post hanc vocem ad legionem velociter properatur, crudelia praecepta peraguntur, reliqui vero ut Octodorum redeant iubentur. Tunc Exuperius, quem ante principem vel campiductorem [superius] memoravi, correptis legionis suę signis hac circumstantes oratione confirmat: "Tenere me, commilitones optimi, secularium quidem bellorum signa perspicitis, sed non ad hęc arma provoco, non ad hęc bella animos vestros virtutemque cohortor; aliud nobis genus eligendum est pręliorum, non per hos gladios potestis ad regna cęlestia properare. Robur nobis opus est animorum; invicta defensio [est] fidem, quam deo promisimus, in ultimis custodire. Iam de commilitonum nostrorum gloria, ea quę divino cernebat obtutu, gloriosus vir Mauritius est locutus, ego vobis victoriam plenam, si Christo creditis, repromitto. Proiciant dexterę nostrae arma ista cum signis militaribus, praestabit hoc Christus, ut mox in ipso cęlesti, sicut promittitur, regno alia vobis Exuperium vestrum videatis signa monstrare. Vadat quin immo funestus satelles et hęc truculento regi nunciet: "Milites sumus, imperator, tui, sed tamen servitutem liberi confitemur dei. Tibi militiam debemus, illi innocentiam. A te stipendium laboris accepimus, ab illo vitę exordium sumpsimus. Sequi imperatorem in hoc nequaquam possumus, ut auctorem nostrum negemus deum, auctorem velis nolis tuum. LECTIO ? Non nos adversum te, imperator, armavit ipsa quę fortissima est in periculis, desperatio. Tenemus arma et non resistimus, quia mori magis quam occidere volumus et innocentes interire quam noxii vivere praeoptamus. Si quid in nos ultra statueris, igni tormento ferro subici parati sumus. Christiani sumus, persequi Christianos non possumus. Inexuperabiles legionis istius animos [Caesar] agnosce; tela proicimus; exarmatas quidem dexteras satelles tuus, [sed] armatum fide catholica pectus inveniet. Occide, prosterne, secandas gladiis percussoribus cervices praebemus intrepidi; hęc nobis iocundiora sunt, dummodo quia te cum sacrilegiis tuis contemnimus, ad regna iam nunc cęlestia properemus." Flagrabat enim iam tunc in beatissimis viris martyrii gloriosus ardor. Hęc mandata legionis remeans ad Maximianum Cęsarem satelles nunciat.

7 At ille, quasi nichil iterato fuisset scelere perpetratum, ire propere exercitum iubet et circumfundi imperat legionem nullunque de tanto sanctorum exercitu precipit relinqui. Ventum est itaque, et circumsistit beatam legionem turba carnificum, omnis aetas sine discretione perimitur lanianturque beata corpora et devotas deo animas fideli mortis professione commendant. Operta est terra illic procumbentibus in morte corporibus iustorum, fluxeruntque preciosi sanguinis rivi. Quę unquam rabies absque bello tantam humanorum corporum stragem dedit, [....] qui contempserunt rem praesentium ob spem futurorum. Sic interfecta est illa plane angelica legio, quę ut credimus cum illis angelorum legionibus iam conlaudant deum in caelis per infinita saecula saeculorum. [...] LECTIO PRIMA [Peracta tandem caede inter omnes sanctorum percussores praeda dividitur].Igitur Maximianus hanc facultatem dederat, ut quisquis legionis illius militem iugulasset, interempti spoliis uteretur. Divisa igitur omnium praeda, ad vescendum epulandumque victrix turba consedit.

8 Interea veteranus quidam ultimę ętatis senio fatigatus, nomine Victor, ad contaminatum cędibus locum itineris necessitate deductus est. Dum ad ępulas pro ętatis veneratione ab omnibus rogaretur, requirere cępit, quęnam causa esset lętitie, quod inter tot corpora interemptorum gaudentes exultantesque possent milites ępulari. Dictum a quodam est, quod legio Christianę legis studio cerimonias Romanas cultumque deorum pariter cum imperatoriis iussionibus contempnere voluisset dataque neci esset, ut disciplinę militaris traditus ordo severius teneretur. LECTIO II Tunc Victor alte gemitum trahens graviterque suspirans detestatus convivas detestatusque convivium exclamat: "Heu me, qui per tot annorum militiam ad hanc [infelicem aetatem veni et in hac] legionem militare non merui; quam bene inter tales gloriosae mortis honore donatus finem vitę invenire potuissem! Saltem si commilito indignus eram vel me ante actę horę viandi necessitas detulisset, ut senilis pectoris cruor tantorum virorum victimis misceretur, obtuleram corpus hoc neci, dummodo tantę laudis consortio non carerem." Talia dicentem profanorum statim turba vallavit, quę utrum Christianus esset respondere minaciter iubet.

9 At ille, paululum oculos ad cęlum erigens, tali percontantibus sermone respondit: "Longus me vivendi usus ad hanc, quam videtis, perduxit ętatem. Quęcunque in hoc mundo aguntur aut studium repperit aut rerum volubilitas agit aut varius semper casus infestat; quodcumque volumus, optamus, scimus aut cupimus, totus mundus caligine submersus tenebris circumfluentibus latet, nisi nobis aut viam Christus ostenderit aut lumen Christus effulserit. Quod ego fideli mente perpendens utinam ultimo contester affatu! Quod si me ad tempus paulo ante trucidate legionis itineris necessitas detulisset, conviviis vel epulis vestris horum funerum consortium praetulissem. Sed etiam nunc pręstabit Christus, ut Christianum me vel post professionem meam transire ulterius per beata funera non sinatis." Hęc eum loquentem subita percussoris obtruncat insania. Ita vir sanctus celeri confessione consortium promeruit ceterisque martyribus in eo loco sicut morte ita est et honore coniunctus.

20 Neque hoc omittendum est, quod per longum temporis tractum beati Innocentii martyris membra Rodanus revelavit. Iugi enim illuvie vicinum in se cespitem vergens, religiosa quadam soli pernicie ad sepulturam martyris famulatrix unda pervenit. Prolatas nanque reliquias leniter lambens non ideo a sinu terrę protulit, ut in gurgitis sui procellam demergeret, set ob gloriosam devotionem ut intra ambitum basilicę cęteris martyribus sepultura preciperet sociari. Cuius translationem a sanctę recordationis Domiciano Genevense et Grato Augustanę urbis vel Protasio, tunc temporis illius loci epi, celebratam recolentes, quotidiana devotione et laudibus frequentamus.

Quid miraculi tunc apparuerit, nequaquam tacendum putavi:

17 Accidit ut inter reliquos artifices, qui invitati convenisse ad hoc opus videbantur, quidam esset aurifex, quem adhuc gentilem esse constaret. Hic cum dominico die, quo cęteri ad spectanda diei eius festa abscesserant, in eadem domo, in qua artem agebat, solus substitisset, in illo secreto subito mane ab adstantibus sanctis hic idem aurifex rapitur atque ad pęnam vel ad supplicia distenditur. Et visibiliter turbam martyrum cernens verberatus etiam increpatur, quod vel die dominico ecclesię solus deesset, vel illud opus sanctum suscipere gentilis auderet. Quod ideo misericorditer a sanctis factum constat, ut aurifex ille consternatus et territus salutare sibi nomen posceret, statimque Christianus effectus est.

18 Neque illud in LECTIO III sanctorum miraculis pretermittam, quod per eadem loca omnibus notum est: Mater familias Quinti, egregii atque honorati viri, cum ita paralisi fuisset obstricta, ut etiam pedum usus negaretur, a viro suo ut illuc per multum itineris spacium deferretur poposcit. Quo cum pervenisset, sanctorum martyrum basilicę famulantium manibus illata pedibus ad diversorium rediit ac sanitati de premortuis restituta membris miraculum suum ipsa circumtulit.

19 Hęc duo tantum miracula passioni sanctorum inserenda credidi. Cęterum satis multa sunt, quę vel in purgatione dęmonum, vel in restauratione claudorum aut sanitate febrium cęterisque infirmitatibus quotidie illic per servos suos virtus domini operatur. Quę multa narranda sunt, si per singula scribantur. Tamen fidelium cordibus absque lectione cognita esse noscuntur, quę quanta et qualia miracula illic per ssanctos suos ad honorem et gloriam nominis sui dominus operari non desinit, qui vivit et regnat per omnia saecula saeculorum. Amen.

[Es folgt ein sermo.]

Incipit passio sanctorum Mauricii et Exuperii sociorumque eorum.

1 Diocletianus (inter D et iocl- eras. cum erat), quondam Romanę rei publicę princeps, cum ad imperium totius orbis fuisset electus omnesque provincias turbari quadam presumptione perspiceret, ad consortium imperii vel laboris olim [sibi] commilitonem Herculium Maximianum Cęsarem fecit eumque contra Amandum et Elianum, qui in Baugaudarum nomen praesumptione servili arma commoverant, ad Galliam destinavit. Cui ad supplementum exercitus legionem Thebeam ex orientalibus militibus ire praedixit. Quę legio sex milia sexcentos sexaginta sex viros validos animis et instructos armis antiquorum Romanorum habebat exemplo. II Hi igitur milites Christianę religionis ritum orientali traditione susceperant a Hierosolimitanę urbis epo fideique sacrę virtutem armis omnibus praeponebant. Urbem quippe Romanam itinere attingentes eandem Christianitatis fidem, quam acceperant, apud beatum Marcellinum, predictę Romanę urbis pontificem, confirmant, ut ante gladio interirent quam sacram fidem Christi, quam acceperant, violarent. Pręcepti igitur a Diocletiano Cęsare, ut post Maximianum collegam iter, quod cęperant, Gallias tenderent, profecti sunt.

2 Maximianus Cęsar, in usu quidem militię bellis aptus, sed idolorum specialis cultor, ferus animo, avaritia crudelis, libidini deditus cęterisque vitiis obsessus serenitatem imperatoriam nimia crudelitate polluebat. Igitur in Galliam properans [ad] Alpium Penninarum aditum venit. Transmeantibus iter Alpium post arduam et horridam viam subito ęqualis loci campestris occurrit grata planicies. Quo in loco oppidum factum est, quod Octodorus nomen accepit, circa quod irrigua flumini prata et agrorum fertilis cultura porrigitur, precipue deinde Rodani fluminis validus cursus offertur. [qui mole sua leniter fluens regionis ipsius gratiam propria amoenitate commendat]. III Transcensis igitur Alpibus Maximianus Cęsar Octodorum venit ibique sacrificaturus idolis suis convenire exercitum iussit atroci proposita iussione ut per aras demonibus consecratas iurarent ęqualibus sibi animis contra Bagaudarum turmas esse pugnandum, christianos vero velut inimicos diis suis ab omnibus persequendos. Quod ubi primum pervenit ad notitiam Thebaidę legionis preteriens Octodorense oppidum ad locum, cui Agaunum nomen est, celeriter properavit, ut octo milium spatio ab Octodoro separata necessitatem commitendi sacrilegii preteriret. [Acaunum accolae interpretatione Gallici sermonis saxum dicunt]. Quo in loco ita vastis rupibus Rodani fluminis cursus artatur, ut commeandi facultate subtracta constratis pontibus viam fieri itineris necessitas imperaret, undique tamen imminentibus saxis parvus quidem, sed amenus irriguis fontibus campus includitur, ubi fessi milites legionis Thebeę post laborem tanti itineris resederant. IIII O quanta reverentia excolendus est sacer locus iste, in quo tot pro Christo martirum milia ferro Cęsaris puniuntur!

3 Maximianus Cęsar, dum ad sacramenta superius memorata cunctos in exercitu suo cogeret, agnovit pretergressam, ut diximus, legionem. Subito iracundię furore completus satellites mittit, ut legionem ad sacramentorum suorum sacrilegia revocarent.

Erat in eadem legione primicerius Mauritius et signifer Exuperius et Candidus senator, qui ita commilitonibus suis preerant, ut amore potius divinitatis quam terrore militari obędienda preciperent, viri in rebus bellicis strenui et virtute nobiles, sed fide in deo nobiliores. Erga imperatorem fortitudine, erga Christum devotione certabant. Evangelici precepti sub armis custodes reddebant quę dei erant deo, et quę Cesaris Cęsari restituebant. V Requirunt itaque quid Maximianus Cesar ira dictante mandasset. Dictum ab his est, quod Cęsar iusserit, milites omnes immolasse hostias, libasse sacrificia et sacramenta fanatici ordinis prebuisse, iubere Cęsarem, ut legio festinanter revertens commilitonum pareret exemplo. Tum hi qui preerant legioni miti affatu dedere responsum, ob hoc se transgressos esse Octodurum, quia iam fama ad eos pervenisset de ordine sacrificiorum, fas sibi visum esse, ne dęmonum aris Christiani contaminari viderentur; esse sibi in animo deum vivum colere et traditam orientali more religionem usque ad diem vitę perhenniter custodire, ad bellorum usum paratam legionis esse virtutem, ad committenda vero sacrilegia, sicut Cęsar precepit, Octodorum non redire.

4 Reversus itaque satelles nuntiat obstinatos esse animos legionis nec velle preceptis imperatoriis obędire. VI Tunc Maximianus Cęsar iracundię nimietate succensus ad hanc vocem subito [furore eras.] prosilivit dicens: "Ergone milites mei imperatoria precepta et sacrorum meorum ordinem spernunt! Sanciendum erat vindicta publica etiam si tantum maiestatem regiam contempnere voluissent; iungitur despectui meo cęlestis iniuria et mecum pariter religio Romana contempnitur. Sentiat contumax miles me non solum mihi sed etiam diis meis dare posse vindictam; iam nunc fidissimorum meorum turba festinet, decimum quemque morti funesta sors prebeat, discant ęqualium nece quos ordo pretermiserit moriendi, qualiter Maximianus vel sibi vel diis suis hac severitate dederit ultionem!"

5 Post hanc vocem apparitoris iussio infausta porrigitur, ad legionem velociter properatur, crudelia precepta reserantur. Traduntur neci quos ordo repperit numerandi, lęti percussoribus cervices prebent solaque inter eos erat de gloriosę mortis occupatione contentio. VII Perfecto itaque scelere ut Octodorum legio redeat iubetur. Tunc Mauritius primicerius paululum a satellitibus regiis segregatus convocat legionem et hac oratione sanctiores alloquitur: "Gratulor vestrę virtuti, commilitones optimi, quod amore religionis nullam vobis Cęsaris praeceptum attulit formidinem; gaudentibus quodammodo animis tradi ad necem gloriosam commilitones vestros vidistis. Quam timui ne quisquam, quod armatis facile est specie defensionis, beatissimis funeribus manus obviam afferre temptaret! Iam mihi ad huius rei interdictum Christi nostri parabatur exemplum, qui exemptum vagina apostoli gladium proprię vocis iussu recondidit, docens maiorem armis omnibus Christianę confidentię esse virtutem. Hic deus Christus plane mentes manusque vestras prohibuit, nequaquam divino operi mortalibus dexteris obviasse. Quin immo cepti operis fidem perhenni religione complete! Hactenus exempla sacris inserta codicibus legebamus; iam nunc per nosmet ipsos quod sequi deberemus aspeximus. VIII Ecce vallatus sum commilitonum meorum corporibus, quos de latere meo funestus satelles abstraxit, aspersus sum cruore sanctorum et sacri sanguinis reliquias vestimentis meis porto et dubito eorum sequi necem, quorum gratulans ammiror exemplum? Vacat cogitare quid iubeat imperator, qui sorte mihi mortalitatis est ęqualis. Sed si quid habere virium imperatoria precepta potuissent, circa beatissimorum trium puerorum corpora regis Persarum valuisset incendium nec contemnere ora leonum lacu clausus nec evadere potuisset propheta. Sacramenta olim nos ^fecisse memini, quod contemptu lucis istius et despectu vitę defensare rem publicam deberemus; iam tunc promisi mei corporis vilitatem et spopondi hanc imperatoribus fidem nec tamen mihi ullus tunc regna cęlestia promittebat. Quid Christo spondente faciendum est, si hoc potuimus militię devotione promittere? Quin immo, fortissimi commilitones, olim devotas animas subdamus pretiosissimę passioni, sit nobis virilis animus, fides inviolata permaneat! Iam cerno ante tribunal Christi stantes eos quos neci paulo ante satelles regius deputavit; illa vero gloria est, quę ęternitatem beatam vitę huius brevitate mercatur. Equali omnes animo, una voce responsum satellitibus demus, adnuntia: "Milites quidem, Cęsar, tui sumus et ob defensionem rei publicę Romana arma suscepimus nec unquam aut desertores bellorum aut proditores militię fuimus aut ignavię vel formidinis meruimus subire flagitium. Tuis etiam optemperaremus preceptis nisi instituti legibus christianis dęmonum cultus et aras semper pollutas sanguine vitaremus. Comperimus precepisse te, quod aut sacrilegiis pollueris Christianos aut dedenis interfectis nos velis terrere. Non inquiras longius latitantes, nos omnes Christianos esse cognosce; habebis potestati tuę subdita omnium corpora, auctorem vero suum respicientes Christum animas non tenebis." Hęc sicut vir sanctus dixerat, legionis probat assertio et Cęsari per satellites nuntiatur.

6 Tunc Cęsar inclementi praecepit iussione, ut iterum decimum renovatę crudelitatis ordo consumeret. Post hanc vocem ad legionem velociter properatur, crudelia precepta peraguntur, reliqui vero ut Octodorum redeant iubetur. Tunc Exuperius, quem ante principem vel campiductorem superius memoravi, correptis legionis suę signis hac circumstantes oratione confirmat: "Tenere me, commilitones optimi, secularium quidem bellorum signa perspicitis, sed non ad hęc arma provoco, non ad hęc bella animos vestros virtutemque compello; aliud nobis genus eligendum est preliorum, non per hos gladios potestis ad regna cęlorum pervenire. Robur nobis opus est animorum; invictaque defensio, fidem quam deo promisimus, in ultimis custodire. Iam de commilitonum nostrorum gloria, quam divino cernebat obtutu, gloriosus vir Mauricius est locutus, ego vobis victoriam plenam, si Christo creditis, repromitto. Proiciant dextrę vestrę arma ista cum signis militaribus, prestabit hoc Christus, ut mox in ipso cęlesti, sicut promittitur, regno alia vobis Exuperium vestrum videatis signa monstrare. Vadat quin immo funestus satelles et hęc truculento regi nuntiet: "Milites sumus, imperator, tui, sed tamen servi, quod libere confitemur, dei. Tibi militiam debemus, illi innocentiam. A te stipendium laboris accepimus, ab illo vitę exordium sumpsimus. Sequi imperatorem in hoc nequaquam possumus, ut auctorem nostrum negemus deum, auctorem vero velis nos tuum. Non nos adversum te, imperator, armavit ipsa, quę fortissima est in periculis, desperatio. Tenemus arma et non resistimus, quia magis mori quam occidere volumus, et innocentes interire quam noxii vivere preoptamus. Si quid in nos ultra statueris, ignem, tormenta, ferrum subici parati sumus. Christiani sumus, persequi Christianos non possumus. Inexuperabiles legionis istius animos [Caesar] agnosce; tela proicimus et exarmatas quidem dextras satelles tuus, sed armatum fide catholica pectus inveniet. Occide, prosterne, secandas gladiis percussoribus cervices prebemus intrepidi; hęc nobis iocundiora sunt, dummodo quod te cum sacrilegiis tuis contempnimus ad regna iam nunc cęlestia properantes." Fragrabat enim iam tunc in beatissimis viris martirii gloriosus ardor. Hęc mandata legionis remeans ad Maximianum Cęsarem satelles nuntiat.

7 At ille, quasi nihil iterato fuisset scelere perpetratum, ire propere exercitum iubet et circumfundi imperat legionem nullumque de tanto sanctorum exercitu precepit relinqui. Ventum itaque est, circumsistit beatam legionem turba carnificum, omnis ętas sine discretione perimitur lanianturque beata corpora et devotas deo animas fideli mortis professione commendant. Operta est terra illic procumbentibus in morte corporibus iustorum, fluxeruntque pretiosi sanguinis rivi. Quę umquam rabies absque bello tantam humanorum corporum stragem dedit, [quę feritas ex sententia sua tot simul perire vel reos feriri iussit! Ne iusti punirentur multitudo non obtinuit, cum inultum esse soleat quod multitudo delinquit. Hac igitur crudelitate inmanissimi tyranni confectus est ille sanctorum populus,] qui contempsit rem presentium ob spem futurorum. Sic interfecta est illa plane angelica legio, quę ut legimus cum illis angelorum legionibus iam collaudat [semper] deum in cęlis. Peracta tandem cęde inter omnes sanctorum percussores preda dividitur. Namque Maximianus facultatem dederat, ut quis legionis illius militem iugulasset, interempti spoliis uteretur. Divisa igitur omnium preda ad vescendum epulandumque victrix turba consedit.

8 Interea veteranus quidam ultimę ętatis senio fatigatus, nomine Victor, ad contaminatum cędibus locum itineris necessitate deductus est, et dum ad epulas pro ętatis veneratione ab omnibus rogaretur, requirere cepit, quęnam esset causa letitię, quod inter tot corpora interemptorum gaudentes exultantesque possent milites epulari. Dictum a quodam est, quod legio Christianę studio legis cerimonias Romanas cultumque deorum pariter cum imperatoriis iussionibus contempnere voluisset dataque esset neci, ut disciplinę militaris traditus ordo severius teneretur. Tunc Victor alte gemitum trahens graviterque suspirans detestansque convivium exclamavit: "Heu me, qui per tot annorum militiam ad hanc [ad hanc infelicem aetatem veni et in hac] legionem militare non merui; quam bene inter tales gloriosę mortis honore donatus finem vitę invenire potuissem! Saltem si commilitoni indignus eram vel me ante has duas horas viandi necessitas detulisset, ut senilis pectoris cruor tantorum virorum victimis misceretur, obtuleram corpus hoc neci, dummodo tantę laudis consortio non carerem." Talia dicentem profanorum statim turba vallavit, quę utrum Christianus esset respondere minaciter iubet.

9 At ille, paululum oculos ad cęlum erigens, tali percunctantibus sermone respondit: "Longus me vivendi usus ad hanc, quam videtis, perduxit ętatem. Quęcumque in hoc mundo aguntur aut studium repperit aut rerum volubilitas agit aut varius semper casus infestat; quodcumque volumus, optamus, scimus aut cupimus, totus mundus caligine summersus tenebris circumfluentibus latet, nisi nobis aut viam Christus ostenderit aut lumen Christi effulserit. Quod ego fideli mente perpendens utinam ultimo contester affectu! Quod si me ad tempus paulo [ante] trucidatę legionis itineris necessitas detulisset, conviviis vel epulis vestris horum funerum consortium pretulissem. Sed etiam nunc prestabit Christus, ut Christianum me vel ob professionem meam transire ulterius per beata funera non sinatis." Hęc loquentem eum subita percussoris obtruncat insania. Ita vir sanctus celeri confessione sanctorum consortium promeruit cęterisque martyribus in eo loco sicut morte ita est honore coniunctus.

13 Haec nobis tantum de numero isto et multitudine martyrum comperta sunt nomina. Ista sunt nomina beatissimorum Mauricii, Exuperii, Candidi atque Victoris; cętera vero nomina nobis quidem incognita sed in libro vitę sunt scripta.

14 Nam et ex eadem legione fuisse dicuntur etiam illi martires Ursus et Victor, quos Salodoro passos fama confirmat. Salodorum vero castrum est super Arale flumen non longe a Reno positum.

15 Neque illud silendum est, quem deinde Maximianus progressus exitum consecutus est. Cum dispositis insidiis genero suo Constantino tunc regnum tenenti mortem moliretur, deprehenso dolo illius apud Massiliam captus nec post multum strangulatus impiam vitam digna morte finivit.

16 At vero beatissimorum martirum corpora post multos passionis annos sancto Teodoro, illius loci epo, revelata traduntur. In quorum honore cum exstrueretur basilica, quę vastę tunc rupi adiuncta uno tantum latere acclinis iacebat, sed nunc iubente preclaro meritis Ambrosio, loci illius abbate, denuo ędificata biclinis esse dinoscitur,

quid miraculi tunc apparuit nequaquam tacendum putavi.

17 Accidit ut inter reliquos artifices, qui invitati convenisse ad hoc opus videbantur, quidam esset aurifex, quem adhuc gentilem esse constaret. Hic cum dominico die, quo cęteri ad expectanda diei festa abscesserant, in eadem domo, in qua artem agebat, solus substitisset, in illo secreto se subito manifestantibus sanctis, hic idem aurifex rapitur atque ad pęnam vel ad supplicia distenditur, et visibiliter turbam martyrum cernens, verberatus etiam increpatur, quod vel die dominica ecclesię solus deesset, vel illud ornatum operis sancti suscipere gentilis auderet. Quod ideo misericorditer a sanctis factum constitit, ut aurifex ille consternatus et territus salutare sibi nomen posceret, statimque Christianus effectus est.

18 Neque illud in sanctorum miraculis pretermittam, quod eadem loca incolentibus omnibus notum est: Mater familias Quinti, egregii atque honorati viri, cum ita paralisi fuisset astricta, ut etiam pedum usus negaretur, a viro suo ut illuc per multum itineris spatium deferretur poposcit. Quo cum pervenisset, sanctorum martirum basilicam famulantium manibus illata pedibus ad diversorium rediit ac sanitati de premortuis restituta membris miraculum suum ipsa circumtulit.

19a Hęc duo tantum miracula passioni sanctorum inserenda credidi. Cęterum satis multa sunt, quę vel in purgatione demonum vel in restauratione claudorum aut sanitate febrium cęterisque infirmitatibus cotidie hic per servos suos virtus domini operatur. Quę multa narranda sunt, si per singula scribantur.

20 Neque enim hoc omittendum est, quod per longum temporis tractum beati Innocentii martiris membra Rodanus revelavit. Iugi enim alluvione vicinum in se cespitem vergens religiosa quadam soli pernicie ad sepulturam martiris famulatrix unda pervenit. Prolatas namque reliquias leniter lambens non ideo a sinu terrę protulit, ut in gurgitis sui procella demergeret, sed ut ob gloriosam devotionem intra ambitum basilicę cęteris martiribus sepultura preciperet sociari. Cuius translationem a sanctę recordationis Domitiano Genevense et Grato Augustanę urbis vel Protasio, tunc temporis illius loci epo celebratam recolentes cotidiana devotione et laudibus frequentamus.

19b Hęc fidelium cordibus absque lectione cognita esse noscuntur, [quae] quanta et qualia miracula hic per sanctos suos ad honorem et gloriam nominis sui dominus operari non desinit. Pro eo idipsum die nocteque psalmorum ymni decantatio non desistit, quę iubente sancto et preclaro Christi martire beato Sigismundo rege est instituta et hinc usque hodie deo protegente est conservata. Propterea hic laudes dei servis canentibus ore persolvuntur illi, cui est honor et gloria, potestas et imperium per omnia secula seculorum. Amen.

Explicit passio sanctorum Mauricii et Exuperii.

Explicit passio sancti Mathei apostoli. Incipit passio sanctorum martyrum Mauricii Exuperii Candidi Innocentii atque Victoris sociorum eorum.

(Prologus Eucherii:) Christi sanctorum martyrum agonem, quem glorioso sanguine illustrant, pro honore gestorum stilo explicavimus, ea utique fide, qua ad nos martyrii ordo pervenit. Nam succedentem relationem rei gestae memoria nondum intercipit. Et si pro martyribus singulis loca singula, quae eos possident, vel singulae urbes insignes habentur, nec inmerito, quia pro deo summo pretiosas sancti animas refundunt [....]. Nunc iam ipsam beatissimae passionis causam loquamur.

1 Diocletianus quondam Romanae rei publice princeps, cum ad imperium fuisset electus aliquasque provincias perturbari quorundam praesumptione perspiceret, ad consortium imperii vel laboris olim sibi commilitonem Herculium Maximianum Cesarem fecit eumque contra Amandum et Helianum, qui in Bagaudarum loco praesumptione servili arma commoverant, ad Galliam destinavit. Cui ad supplementum exercitus legionem Thebệam ex orientalibus militibus ire praecepit. Quae legio sex milia [ac] sexcentos sexaginta sex viros validos animis et instructos armis antiquorum Romanorum habebat exemplo. II Hi igitur milites Christianae religionis ritum orientali traditione susceperant ab Hierosolimitanae urbis episcopo, fideique sacrae virtutem armis omnibus praeponebant; urbem quippe Romanam itinere attingentes eandem Christianitatis fidem, quam acceperant, apud beatum Marcellinum, praedictae Romanae urbis episcopum, confirmantes, ut ante gladio interirent quam sacram fidem Christi, quam acceperant, violarent. Recepti igitur a Diocletiano Caesare iubentur, ut post Maximianum collegam itinere, quo coeperant, Gallias tenderent.

2 Maximianus Caesar usu quidem militiae bellis aptus, sed idolorum praecipuus cultor, ferus animo, avaritia anxius, opere crudelis, libidini deditus caeterisque vitiis obsessus potestatem imperialem nimia crudelitate polluerat. In Galliam properans ad Alpium Penninarum aditum venit. Transmeantibus igitur iter Alpium post arduam et artam viam subito aequalis loci campestris occurrit grata planicies. Quo in loco oppidum factum est, quod Octodorus nomen accepit, circa quod irrigua fluminibus prata et agrorum fertilis cultura protenditur. Deinde Rodani fluminis validus cursus offertur, qui mole sua leniter fluens regionis ipsius gratiam propria amoenitate commendat. III Transcensis igitur Alpibus Maximianus Caesar Octodorum venit ibique sacrificaturus idolis suis convenire exercitum iussit, atroci praeposita iussione, ut per aras daemonibus consecratas iurarent coequalibus sibi animis contra Bagaudarum turbas esse pugnandum, Christianos vero velut inimicos diis suis ab omnibus persequendos. Quod cum primum pervenit ad notitiam Thebaidae legionis, praeteriens Octodorense oppidum ad locum, cui Agauno nomen est, celeriter properavit, ut octo milium spatio ab Octodoro separata necessitatem commitendi sacrilegii praeteriret. Quo in loco ita vastis rupibus Rodani fluminis cursus artatur, ut commeandi facultate subtracta constratis pontibus viam fieri itineris necessitas imperaret. Undique tamen imminentibus saxis parvus quidem sed amoenus irriguis fontibus campus includitur, ubi fessi milites legionis Thebeae post laborem tanti itineris resederunt. O quanta reverentia excolendus est sacer locus iste, in quo tot pro Christo martyrum milia ferro Caesaris puniuntur!

3 Maximianus Caesar, dum ad sacramenta superius memorata cunctos in exercitu suo cogeret, agnovit praetergressam ut diximus legionem. Subito iracundiae furore completus satellites mittit, ut legionem ad sacramentorum suorum sacrilegia revocarent. IV Erat in eadem legione primicerius Mauricius et signifer Exuperius et Candidus senator, qui ita commilitonibus suis praeerant, ut amore potius divinitatis quam terrore militari oboedientiam praeciperent, viri in rebus bellicis strenui [et] virtute nobiles sed fide in deo nobiliores. Erga imperatorem fortitudine, erga Christum devotione certabant. Si qui tunc dei veri cultum profiteri audebant sparsis usquequaque militum turmis vel ad supplicia vel ad necem rapiebantur ac velut vacatione barbaris data prorsus in religionem arma commoverat. Evangelici praecepti sub armis custodes reddebant quae dei erant deo et quae Caesaris Caesari restituebant. Requirunt itaque, quid Maximianus Caesar ira dictante mandasset. Dictum eis est, quod Cesar iuberet milites omnes immolare hostias, libare sacrificia et sacramenta fanatici ordinis adtrectare; iubere Caesarem, ut legio festinanter reverteretur et ad commilitonum se praepararet exemplum. Tunc hi, qui praeerant legioni, miti affatu dederunt responsum, ob hoc transgressi Octodorum quia iam fama ad eos sarificiorum ordinis pervenisset factumque illud esse, ne daemonum aris Christiani contaminari viderentur; [esse sibi in animo] deum vivum colere et traditam orientali more religionem usque ad finem vitae perenniter custodire, ad bellorum usum paratam legionis esse virtutem, ad committenda vero sacrilegia, sicut Caesar praecepit, Octodurum non redire.

4 Reversus itaque satelles nuntiat obstinatos esse animos legionis nec velle praeceptis imperatoriis oboedire. Tunc Maximianus Caesar iracundiae nimietate succensus ad hanc vocem subito furore prosilivit dicens: "Ergone milites mei imperatoria praecepta et sacrorum meorum ordinem spernunt! Statuenda esset vindicta publica, etiam si tantum maiestatem regiam contemnere voluissent. Iungitur despectui meo caelestis iniuria et mecum pariter religio Romana contemnitur. Sentiat contumax miles non solum me sed etiam deos meos dare posse vindictam. Iam nunc fidissimorum meorum turba festinet, decimum quemque morti funesta sors praebeat, discant aequali nece quos ordo praemiserit moriendi, qualiter Maximianus vel sibi vel diis suis hac severitate dederit ultionem!"

5 VI Post hanc vocem apparitoris iussio infausta discurritur, ad legionem velociter properatur, crudelia praecepta reserantur. Traduntur neci quos ordo repperit numerandi; lęti percussoribus cervices praebent solaque inter eos erat de gloriosae mortis acceleratione contentio. Perfecto itaque scelere ut Octodorum legio redeat iubetur. Tunc Mauricius primicerius paululum a satellitibus regiis segregatus convocat legionem et hac oratione sanctiores alloquitur: "Gratulor virtuti vestrae, commilitones optimi, quod amore religionis nullam vobis Caesaris praeceptum attulit formidinem. Gaudentibus quodammodo animis tradi ad necem gloriosam commilitones vestros vidistis, quibus timui, ne quisquam, quod armatis facile est, specie defensionis beatissimis funeribus manus obviam afferre temptaret. Iam michi unius regis interdictum Christi nostri parabatur exemplum, qui exemptum vagina apostoli gladium proprię vocis iussione recondit, docens maiorem armis omnibus Christianę confidentię esse virtutem. Hic deus Christus plane mentes vestras manusque prohibuit, ne quisquam divino operi mortalibus dextris obstitisset, quin immo coepti operis fidem perenni religione complerent. Hactenus exempla sacra inserta codicibus legebamus, iam nunc per nosmetipsos quos sequi deberemus aspeximus. Ecce vallatus sum commilitonum meorum corporibus, quos de latere meo funestus satelles abstraxit; aspersus sum cruore sanctorum et sanguinis reliquias vestibus meis porto et dubito eorum sequi necem, quorum gratulans admiror exemplum. Non magnopere curandum est quid imperator iubeat, qui sorte michi mortalitatis ęqualis est. Si habere aliquid virium imperatoria praecepta potuissent, circa beatissimorum trium puerorum corpora regis Persarum valuisset incendium, nec contemnere ora leonum lacu clausus ^vel evadere potuisset propheta. Sacramenta olim dedisse nos memini, quod contemptu lucis istius et desperatione vitae defensare rem publicam deberemus. Iam tunc promisi mei corporis vilitatem et spopondi hanc imperatoribus fidem, nec tamen michi ullus tunc regna caelestia promittebat. Quid Christo spondenti faciendum est, si hoc potuimus militię devotione promittere, quin immo, fortissimi commilitones, olim devotas animas subdamus prętiosissimae passioni. Sit nobis virilis animus, fides inviolata permaneat. Iam cerno ante tribunal Christi stantes eos, quos neci paulo ante satelles regius deputavit. Illa vero gloria est, quę aeternitatem beatam vitę huius brevitate mercatur. Aequales omnes animo una voce responsum satellitibus demus, id nuntient: "Milites quidem, Caesar, tui sumus et ad defensionem rei publice Romanae (Romana a.c.) arma suscepimus nec umquam aut desertores bellorum aut proditores militiae fuimus aut ignavia formidinis meruimus subire flagitium. Tuis iam obtemperaremus pręceptis nisi instituti legibus Christianis daemonum cultus et aras semper pollutas sanguine vitaremus. Comperimus pręcepisse te aut sacrilegiis pollui Christianos aut dedenis interfectis nos velle terreri. Non inquiras longius latitantes, nos omnes Christianos esse cognosce. Habes potestati tuae subdita omnium corpora, auctorem vero suum respicientes Christum animas non tenebis". VIII Haec [sicut] vir sanctus dixerat, legionis probatur assensio et Cęsari per satellites nuntiatur.

6 Pręsenti pręcepit iussione ut iterum decimum renovata crudelitas ordine consumeret. Post hanc vocem ad legionem velociter properatur, crudelia praecepta peraguntur, reliqui vero ut Octodorum redeant iubetur. Tunc Exuperius, quem ante principem vel campidoctorem superius memoravi, correptis legionis suae signis hac circumstantes oratione confirmat: "Tenere me, commilitones optimi, sęcularium quidem bellorum signa perspicitis, sed non ad hęc arma provoco, non ad hęc bella animos vestros virtutemque cohortor. Aliud nobis genus est pręliorum. Non per hos gladios potestis ad regna cęlestia properare. Robur nobis opus est animorum, invicta defensio, fidem quam deo promisimus in ultimis custodire. Iam de commilitonum nostrorum gloria, quam divino cernebat obtutu,- superest ut victori deo gratias agamus -. gloriosus vir Mauricius est locutus: "Ego vobis victoriam plenam, si Christo creditis, repromitto. Proiciant dexterae nostrae arma ista cum signis militaribus! Pręstabit hoc Christus, ut mox in ipso cęlesti, sicut promittitur, regno alia vobis Exuperium vestrum videatis signa monstrare. Vadat quin immo funestus satelles et haec truculento regi nuntiet: "Milites sumus, imperator, tui, sed tamen servitutem liberi confitemur dei. Tibi militiam debemus, illi innocentiam. A te stipendium laboris accipimus, ab illo vitae exordium sumpsimus. Sequi imperatorem in hoc nequaquam possumus, ut auctorem nostrum negemus deum, auctorem vero velis nolis tuum. [6–15] Non nos adversum te, imperator, armavit ipsa, quae fortissima est in periculis, desperatio. Tenemus [ecce] arma et non resistimus, quia mori magis quam occidere volumus, et innocentes interire quam noxii vivere praeoptamus. Si quid in nos ultra statueris, igni, tormento ferro subici parati sumus. Christiani sumus, persequi Christianos non possumus. Inexsuperabiles legionis istius animos [Cesar] agnosce! Tela proicimus, exarmatas quidem dextras satelles tuus, sed armatum fide catholica pectus invenit. Occide, prosterne, secandas gladiis percussoribus cervices praebemus intrepidi. Haec nobis iocundiora sunt, dummodo quia te cum sacrilegiis tuis contemnimus, ad regna iam nunc caelestia properamus. Flagrabat enim iam tunc in beatissimis viris martyrii gloriosus amor. Haec mandata legionis remeans ad Maximianum Caesarem satelles nuntiat.

7 At ille cum talia audisset obstinatosque in fide Christi cerneret animos virorum, desperans gloriosam eorum constantiam posse revocari, quasi nichil iterate fuisset scelere perpetratum, ire propere exercitum iubet et circumfundi imperat legionem nullumque de tanto sanctorum exercitu pręcepit relinqui. Qui cum missi ad beatissimam legionem venissent, stringunt in sanctos impium ferrum, mori non recusantes vitę amore. Cędebantur itaque passim gladiis, non reclamantes saltem aut repugnantes, sed depositis armis cervices persecutoribus praebentes et iugulum percussoribus vel intectum corpus offerentes. Non vel ipsa suorum multitudine, non armorum munitione elati sunt, ut ferro conarentur adserere iustitię causam, sed hoc solum reminiscentes se illum confiteri, qui nec reclamando ad occisionem ductus est et tamquam agnus non aperuit os suum, ipsi quoque tamquam grex dominicus ovium laniantur, tamquam ab inruentibus lupis passi sunt. Lanianturque beata corpora et devotas deo animas fideli mortis professione commendant. Operta est terra illic procumbentibus in morte corporibus iustorum fluxeruntque praetiosi sanguinis rivi. Quae umquam rabies absque bello tantam humanorum corporum stragem dedit, quae feritas ex sententia sua tot simul perire vel reos iussit! Ne iusti punirentur multitudo non optinuit, cum inultum esse soleat quod multitudo delinquit. Hac igitur crudelitate inmanissimi tyranni confectus est ille sanctorum populus, qui contempsit rem praesentium ob spem futurorum. Sic interfecta est illa plane angelica legio, quae ut credimus cum illis angelorum legionibus iam collaudant [dominum] deum in caelis. Peracta tandem caede in omnes sanctorum percussores praeda dividitur. Namque Maximianus facultatem dederat, ut quisque legionis illius militem iugulasset interempti spoliis uteretur. Divisa igitur omnium praeda ad vescendum epulandumque victrix turba consedit.

8 Interea veteranus quidam ultimae aetatis senio fatigatus nomine Victor, qui nec legionis eiusdem fuit complex neque miles ad contaminatum caedibus locum itineris necessitate deductus est. Dum ad ępulas pro ętatis veneratione ab omnibus rogaretur, requirere cępit, quaenam causa esset lętitię, quod inter tot corpora interemptorum gaudentes exultantesque possent milites epulari. Dictum a quodam est, quod legio Christianę legis studio cerimonias Romanas cultumque deorum pariter cum imperatoriis iussionibus contemnere voluisset dataque neci esset, ut disciplinę militaris traditus ordo severius teneretur. Tunc Victor alte gemitum trahens graviterque suspirans detestatus convivas detestatusque convivium exclamat: Heu me, qui per tot annorum militiam ad hanc legionem militare non merui, ut bene inter tales gloriosae mortis honore donatus finem vitae invenire potuissem! Saltem, si conmilito indignus eram, vel me ante actae horae viandi necessitas detulisset ut senilis pectoris cruor tantorum virorum victimis misceretur! Optuleram (offerem s.l.) corpus hoc neci, dummodo tantę laudis consortio non carerem. Talia dicentem profanorum statim turba vallavit, quem utrum Christianus esset respondere [minaciter] iubet.

9 At ille paululum oculos ad caelum erigens tali percunctantibus sermone respondit: "Longus me vivendi usus ad hanc, quam videtis, perduxit ętatem. Quęcumque in hoc mundo aguntur, aut studium repperit aut rerum volubilitas agit aut varius semper casus infestat; quoscumque volumus, optamus, scimus et cupimus, totus mundus caligine submersus tenebris circumfluentibus latet, nisi vobis aut viam Christus ostenderit aut lumen Christus effulserit. Quod ego fideli mente perpendens utinam ultimo contester affatu, quod si me ad tempus paulo ante trucidatę legionis itineris necessitas detulisset, convivis vel epulis vestris horum funerum consortium prę tulissem. Sed etiam nunc praestabit hoc Christus, ut Christianum me vel [post] professionem meam transire ulterius per beata funera non sinatis. Hęc eum loquentem subito percussoris obtruncat insania. Ita vir sanctus celeri confessione sanctorum consortium promeruit ceterisque martyribus in eo loco sicut morte ita est honore coniunctus.

13 Hęc nobis tantum de numerosa ista multitudine martyrum comperta sunt nomina, beatissimorum Mauricii, Exsuperii, Candidi, Innocentii atque Victoris. Cetera vero nomina nobis quidem incognita sed in libro vitae sunt scripta.

14 Nam et ex [hac] eadem legione fuisse dicuntur etiam [illi] Ursus et Victor, quos Salodoro passos fama confirmat. Salodorum vero castrum est super Arulam flumen non longe a Rheno positum.

15 Neque illud silendum est, quem inde Maximianus progressus exitum consecutus est. Cum dispositis insidiis generi suo Constantino tunc regnum tenenti mortem moliretur, deprehensis dolis illius apud Massiliam captus nec post multo strangulatus [teterrimoque hoc supplicio affectus] impiam vitam digna morte finivit.

16 At vero beatissimorum martyrum corpora post multos passionis annos sancto Theodoro, illius loci epo, revelata traduntur. In quorum honore extruitur basilica, quae vastę tunc adiuncta rupi uno tantum latere adclinis iacebat, sed nunc iubente pręclaro meritis Ambrosio, loci illius abbate, denuo ędificata reclinis esse dinoscitur.

20 Neque enim hoc omittendum est, quod per longum temporis tractum beati Innocentii martyris membra Rodanus revelavit. Iugi enim illuvie vicinum in se cespitem vergens religiosa quadam soli pernitie ad sepulturam martyris famulatrix unda pervenit. Prolatas namque reliquias leniter lambens non ideo a sinu terrę protulit, ut in gurgitis sui procellam demergeret, sed ob gloriosam devotionem intra ambitum basylicę cęteris martyribus sepultura pręciperet sociari. Cuius translationem a sanctę recordationis Domiciano Genuense et Grato Augustanę urbis vel Protasio, tunc temporis illius loci epo, celebratam recolentes cotidiana devotione et laudibus frequentamus.

17 Quid miraculi tunc apparuerit nequaquam tacendum putavi: Accidit ut inter reliquos artifices, qui invitati convenisse ad hoc opus videbantur, quidam esset aurifex, quem adhuc gentilem esse constaret. Hic cum dominico die, quo ceteri ad expectanda diei eius festa abscesserant, in eadem domo, in qua artem agebat, solus substitisset, in illo secreto subito mane ab astantibus sanctis hic idem aurifex rapitur atque ad pęnam vel ad supplicia distenditur; visibiliter turbam martyrum cernens verberatus etiam increpatur, quod vel die dominico ęcclesię solus deesset vel illud [fabricae]opus sanctum suscipere gentilis auderet. Quod ideo misericorditer a sanctis factum constitit, ut aurifex ille consternatus [et territus] salutare sibi nomen posceret; statimque Christianus effectus est.

18 Neque illud in sanctorum miraculis prętermittam, quod per eadem loca omnibus notum est: Materfamilias Quinti, egregii atque honorati viri, cum ita paralysi fuisset obstricta, ut [ei] etiam pedum usus negaretur, a viro suo, ut illuc per multum itineris spacium deferretur, poposcit. Quo cum pervenisset, sanctorum martyrum basilicę famulantium manibus inlata pedibus ad diversorium rediit ac sanitati de emortis restituta membris miraculum suum ipsa circumtulit.

19 Hęc duo tantum miracula passioni sanctorum inserenda credidi. Cęterum satis multa sunt, quę vel in purgatione daemonum vel instauratione claudorum aut sanitate febrium cęterisque infirmitatibus cotidie illic per servos suos virtus domini operatur, quę multa narrarentur, si per singula scriberentur. Tamen fidelium cordibus absque lectione cognita esse noscuntur, quae quanta et qualia miracula ilic per sanctos suos ad honorem et gloriam nominis sui dominus operare non desinit. Pro eo ipso die noctuque psalmorum hymnorumque decantatio non desistit, quę iubente sancto et pręclaro Christi martyre beato Sigismundo rege est instituta et usque hodie deo protegente est conservata. Et propterea illic degentes mente et ore deo debitas incessanter laudes reboant illi, cui est honor et gloria.

Explicit passio sancti Mauricii sociorumque eius. Incipit passio sanctorum Cosme et Damiani cum sociis suis.

Incipit passio sanctorum Mauricii, Exuperii, Candidi, Victoris, Innocentii atque Vitalis et Ursi cum sociis eorum.

1 Diocletianus, quondam Romanę rei publicę princeps, cum ad imperium tocius orbis fuisset electus omnesque provincias perturbari quarundam presumptione perspiceret, ad consortium imperii vel laboris olim sibi commilitonem Herculium Maximianum Cęsarem fecit eumque contra Amandum et Elianum, qui in Bagaudarum nomen presumptione servili arma commoverant, ad Galliam destinavit. Cui ad supplementum exercitus legionem Thebeam ex orientalibus militibus ire praecepit. Que legio sex milia sexcentos sexaginta sex viros validos animis et instructos armis antiquorum Romanorum habebat exemplo. Kp II Hi igitur milites Christiane religionis ritum orientali traditione suscęperant ab Hierusolimitanę urbis epo fideique sacrę virtutem armis omnibus preponebant. Urbem quippe Romam itinere attingentes eandem Christianitatis fidem, quam accęperant, apud beatum Marcellinum, predictae Romanę urbis pontificem, confirmarunt, ut ante gladio interirent quam sacram fidem Christi, quam acceperant, violarent. Recepti igitur a Dioclitiano Cęsare iubentur, ut post Maximianum collegam itinere, quo cęperant, Gallias tenderent.

2 Maximianus Cęsar, usu quidem militię bellis aptus sed idolorum specialis cultor, ferus animo, avaritia anxius, opere crudelis, libidini deditus caeterisque viciis obsessus severitatem imperatoriam nimia crudelitate polluerat. In Galliam properans ad Alpium Pęninarum aditum venit. Transeuntibus iter Alpium post arduam et horridam viam subito aequalis loci campestris occurrit grataque planities. Quo in loco oppidum factum est, quod Octodorus nomen accepit, circa quod [aut] irrigua fluminibus prata aut agrorum fertilis cultura porrigitur, [precipue] deinde Rodani fluminis cursus validus offertur, [qui mole sua leniter fluens regionis ipsius gratiam propria amoenitate commendat]. Kp III Transcensis igitur Alpibus Maximianus Cęsar Octodorum venit ibique sacrificaturus idolis suis convenire exercitum iussit atroci proposita iussione ut per aras dęmonibus consecratas iurarent coęqualibus sibi animis contra Bagaudarum turbas esse pugnandum, Christianos vero velut inimicos diis suis ab omnibus persequendos. Quod ubi primum pervenit ad notitiam Thębaidę legionis pręteriens Octodorense oppidum ad locum, cui Agauno nomen est, celeriter properavit, ut octo milium spatio ab Octodoro separata necessitatem committendi sacrilegii preteriret. [Acaunum accolae interpretatione Gallici sermonis saxum dicunt]. Quo in loco ita vastis rupibus Rodani fluminis cursus artatur, ut commeandi facultate subtracta constratis pontibus viam fieri itineris necessitas imperaret. Undique tamen imminentibus saxis parvus quidem sed amęnus et irriguus fontibus campus includitur, ubi fessi milites legionis Thebeę post laborem tanti itineris resederant. O quanta reverentia excolendus est sacer locus iste, in quo tot pro Christo martyrum milia ferro Caesaris puniuntur!

3 Kp IIII Maximianus Cęsar, dum ad sacramenta superius memorata cunctos in exercitu suo cogeret, agnovit pretergressam, ut diximus, legionem. Subito iracundiae furore completus satellites mittit, ut hi legionem ad sacramentorum suorum sacrilegia revocarent. Erat in eadem legione primicerius MAURICIUS et signifer Exuperius et Candidus senator, qui ita commilitonibus suis preerant, ut amore pocius divinitatis quam terrore militari obędienda preciperent, viri in rebus bellicis strenui et virtute nobiles, sed fide nobiliores in deo. Erga imperatorem fortitudine, erga Christum devocione certabant. Evvangelici precepti sub armis custodes reddebant quę dei erant deo, et quę Cęsaris Cęsari restituebant. Requirunt itaque quid Maximianus Cęsar ira dictante mandasset. Dictum eis est, quod Cęsar iuberet, milites omnes immolare hostias, libare sacrificia et sacramenta fanatici ordinis attrectare, iubere Cęsarem, ut legio festinanter revertens ad commilitonum se prepararet exemplum. Tunc qui preerant legioni miti affatu dederunt responsum, ob hoc transgressos esse Octodurum, quia iam fama ad eos sacrificiorum ordine pervenisset, fas sibi visum esse, ne dęmonum aris Christiani contaminari viderentur, [esse sibi in animo] deum vivum colere, traditam orientali more religionem usque ad diem vitę perenniter custodire, [ad bellorum usum paratam legionis esse virtutem, ad comittenda vero sacrilegia, sicut Cesar precepit, Octodorum non redire.]

4 Reversus itaque satelles nuntiat obstinatos esse animos legionis nec velle preceptis imperatoris obędire. Kp V Tunc Maximianus Cęsar iracundiae nimietate succensus ad hanc vocem subito furore prosilivit dicens: "Ergo milites mei imperatoria precepta et sacrorum meorum ordinem spernunt! Sanciendum erat vindicta publica etiam si tantum maiestatem regiam contempnere voluissent; iungitur despectui meo cęlestis iniuria et mecum pariter religio Romana contempnitur. Sentiat contumax miles me non solum michi sed etiam diis meis dare posse vindictam; iam fidissimorum meorum turba festinet, decimum quemque morti funesta sors prebeat, discant per equalem necem quos ordo premiserit moriendi, qualiter Maximianus vel sibi vel diis suis hac severitate dederit ultionem!"

5 Post hanc vocem apparitoris iussio infausta porrigitur, ad legionem velociter properatur, crudelia precepta reserantur. Traduntur neci quos repperit ordo numerandi, lęti percussoribus cervices prebent solaque inter eos erat de gloriosę mortis occupatione contentio. Perfecto itaque scelere ut Octodorum legio redeat iubetur. Kp VI Tunc MAURITIUS primicerius paululum a satellitibus regiis segregatus convocat legionem et hac oratione sanctiores alloquitur: "Gratulor virtuti vestrae, commilitones optimi, quod amore religionis nullam vobis Caesaris pręceptum attulit formidinem; gaudentibus quodam modo animis tradi ad necem gloriosos commilitones vestros vidistis, quibus timui ne quisquam, quod armatis facile est, specie defensionis, beatissimis funeribus manus obviam afferre temptaret! Iam michi ad huius rei interdictum Christi nostri parabatur exemplum, qui exemptum vagina apostoli gladium propriae vocis iussione recondidit, docens maiorem armis omnibus Christianę confidentiae esse virtutem. Hic deus Christus plane mentes vestras manusque prohibuit, ne quisquam divino operi mortalibus dextris obstitisset. Quin immo coepti operis fidem perenni religione complerent! Hactenus exempla sacris inserta codicibus legebamus; iam nunc per nosmet ipsos quos sequi deberemus aspeximus. Ecce vallatus sum commilitonum meorum corporibus, quos de latere meo funestus satelles abstraxit, aspersus sum cruore sanctorum et [sacri] sanguinis reliquias vestibus meis porto et dubito eorum sequi necem, quorum gratulans admiror exemplum? Et vacat cogitare quid imperator iubeat, qui sorte [mihi] mortalitatis aequalis est. Si habere aliquid virium imperatoria precepta potuissent, circa beatissimorum trium puerorum corpora regis Persarum valuisset incendium nec contempnere ora leonum lacu clausus aut evadere potuisset propheta. Sacramenta olim dedisse nos memini quo contemptu lucis istius et desperatione vitę defensare rem publicam deberemus; iam tunc promisi corporis mei vilitatem et spopondi hanc imperatoribus fidem nec tamen michi ullus tunc regna cęlestia promittebat. Quid Christo spondente faciendum est, si hoc potuimus militiae devotione promittere? Quin immo, fortissimi commilitones, olim devotas animas subdamus pretiosissimae passioni, sit nobis virilis animus, fides inviolata permaneat! Iam cerno ante tribunal Christi stantes eos quos neci paulo ante satelles regius deputavit; illa vera gloria est, quę aeternitatem beatam vitę huius brevitate mercatur. Aequales omnes animo, una voce responsum satellitibus demus, id nuntia: "Milites quidem, Cesar, tui sumus et ad defensionem rei publicę Romana arma suscepimus nec umquam aut desertores bellorum aut proditores militiae fuimus au^t ignavie (ignavae post corr.) formidinis meruimus subire flagitium. Tuis etiam obtemperaremus preceptis nisi instituti legibus christianis dęmonum cultus et aras semper pollutas sanguine vitaremus. Comperimus precepisse te, [ut] aut sacrilegiis pollui Christianos aut denis interfectis nos velle terreri. Non inquiras longius latitantes, nos omnes Christianos esse cognosce; habebis potestati tuę subdita omnium corpora, auctorem vero suum respicientes Christum animas non tenebis." Haec [sicut] Mauritius vir sanctus dixerat, legionis probatur assensio et Cęsari per satellites nuntiatur.

6 Presenti praecepit iussione, ut iterum decimum renovatę crudelitatis ordo consumeret. Post hanc vocem ad legionem velociter properatur, crudelia precepta peraguntur, reliqui vero ut Octodurum redeant iubetur. KpVII Tunc Exuperius, quem ante principem vel campiductorem [superius] memoravi, correptis legionis suae signis hac circumstantes oratione confirmat: "Tenere me, commilitones optimi, secularium quidem bellorum signa perspicitis, sed non ad hęc arma provoco, non ad hęc bella animos vestros virtutemque cohortor; aliud nobis genus eligendum est pręliorum, non per hos gladios potestis ad regna cęlestia properare. Robur nobis et opus est animorum; invicta defensio, [est] fidem, quam deo promisimus, in ultimis custodire. Iam de commilitonum nostrorum gloria ea, quę divino cernebat obtutu, gloriosus vir Mauricius est locutus, ego vobis victoriam plenam, si Christo creditis, repromitto. Proiciant dextere nostrae arma ista cum signis militaribus, prestabit hoc Christus, ut mox in ipso cęlesti, sicut promittitur, regno alia vobis Exuperium vestrum videatis signa monstrare. Vadat quin immo funestus satelles et haec truculento regi nuntiet: "Milites sumus, imperator, tui, sed tamen servitutem liberi confitemur, dei. Tibi militiam debemus, illi innocentiam. A te stipendium laboris accępimus, ab illo vitae exordium sumpsimus. Sequi imperatorem in hoc nequaquam possumus, ut auctorem nostrum neglegamus et negemus deum, auctorem velis nolis tuum. Non nos adversum te, imperator, armavit ipsa, quę fortissima est in periculis, desperatio. Tenemus arma et non resistimus, quia mori magis quam occidere volumus, et innocentes interire quam noxii vivere preoptamus. Si quid in nos ultra statueris, igni tormento ferro subici parati sumus; Christiani sumus, persequi Christianos non possumus. Inexuperabiles legionis istius animos [Caesar] agnosce; tela proicimus; exarmatas quidem dexteras satelles tuus, sed armatum fide catholica pectus inveniet. Occide, prosterne, secandas gladiis et percussoribus cervices prebemus intrepidi; haec nobis iocundiora sunt, dummodo quia te cum sacrilegiis tuis contempnimus, ad regna iam nunc cęlestia properemus." Flagrabat enim iam tunc in beatissimis viris martyrii gloriosus ardor. Haec mandata legionis remeans ad Maximianum Caesarem satelles nuntiat.

7 At ille, quasi nichil iterato fuisset scelere perpetratum, ire propere exercitum iubet et circumfundi imperat legionem nullumque de tanto sanctorum exercitu precipit relinqui. Ventum itaque est et circumsistit beatam legionem turba carnificum, omnis aetas sine discretione perimitur lanianturque beata corpora et devotas deo animas fideli mortis professione commendant. Operta est terra illic procumbentibus in morte corporibus iustorum, fluxeruntque pretiosi sanguinis rivi. Quę umquam rabies absque bello tantam humanorum corporum stragem dedit, [quae feritas ex sententia sua tot simul perire vel reos iussit! Ne iusti punirentur multitudo non obtinuit, cum inultum esse soleat quod multitudo delinquit. Hac igitur crudelitate immanissimi tyranni confectus est ille sanctorum populus,] qui contempserunt rem presentium ob spem futurorum. Sic interfecta est illa plane angelica legio, quę ut credimus cum illis angelorum legionibus iam conlaudant [semper] deum in cęlis. LECTIO VIII Peracta tandem cęde inter omnes sanctorum percussores praeda dividitur. Namque Maximianus facultatem dederat, ut, quisquis legionis illius militem iugulasset, interempti spoliis uteretur. Divisa igitur omnium praeda ad vescendum epulandumque victrix turba consedit.

8 Interea veteranus quidam ultimę aetatis senio fatigatus, nomine Victor, ad contaminatum caedibus locum itineris necessitate deductus est. Dum ad epulas pro ętatis veneratione ab omnibus rogaretur, requirere coepit, quęnam causa esset letitiae, quod inter tot corpora interemptorum gaudentes exultantesque possent milites epulari. Dictum a quodam est, quod legio Christianę legis studio cęrimonias Romanas cultumque deorum pariter cum imperatoriis iussionibus contempnere voluisset dataque neci esset, ut disciplinę militaris traditus ordo severius teneretur. Tunc Victor alte gemitum trahens graviterque suspirans detestatus convivas detestatusque convivium exclamat: "Heu me, qui per tot annorum militiam ad hanc [infelicem aetatem veni et in hac] legionem militare non merui; quam bene inter tales gloriose mortis honore donatus finem vitę invenire potuissem! Saltem si commilito indignus eram vel me ante actę horę viandi necessitas detulisset, ut senilis pectoris cruor tantorum virorum victimis misceretur, obtuleram corpus hoc neci, dummodo tantae laudis consortio non carerem." Talia dicentem profanorum statim turba vallavit, quę utrum Christianus esset respondere minaciter iubet.

9 At ille, paululum oculos ad cęlum erigens, tali percontantibus sermone respondit: "Longus me vivendi usus ad hanc, quam videtis, perduxit aetatem. Quęcumque in hoc mundo aguntur aut studium repperit aut rerum vo[lu]bilitas agit aut varius semper casus infestat; quodcumque volumus, optamus, scimus aut cupimus, totus mundus caligine submersus tenebris circumfluentibus latet, nisi nobis aut viam Christus ostenderit aut lumen Christus effulserit. Quod ego fideli mente perpendens utinam ultimo contester affatu! Quod si me ad tempus paulo ante trucidatę legionis itineris necessitas detulisset, conviviis vel epulis vestris horum funerum consortium pretulissem. Sed etiam nunc prestabit Christus, ut Christianum me vel post professionem meam transire ulterius per beata funera non sinatis." Haec eum loquentem subita percussoris obtruncat insania. Ita vir sanctus celeri confessione consortium [sanctorum] promeruit cęterisque martyribus in eo loco sicut morte ita est et honore coniunctus.

13 Haec nobis tantum de numerosa ista multitudine martyrum comperta sunt nomina, beatissimorum MAURICII, Exuperii, Candidi, Victoris atque Innocentii; cetera vero nomina nobis quidem incognita, sed in libro vitae 〈agni qui in sanctis triumphat martyribus habentur〉 scripta.

14 Nam et ex eadem legione fuisse dicuntur etiam Ursus et Victor, quos Salodoro passos fama confirmat. Salodorum vero castrum est super Arola flumine non longe a Reno positum.

15 Lectio VIIII Neque illud silendum [est del.?], quem inde Maximianus progressus exitum consecutus est. Cum dispositis insidiis genero suo Constantino, tunc regnum tenente, mortem moliretur, deprehensus dolo illius apud Massiliam et captus est, nec multo post strangulatus impiam vitam digna morte finivit.

16 At vero beatissimorum martyrum corpora post multos passionis annos sancto Theodoro illius loci epo revelata traduntur. In quorum honore extructa fuit basilica, quę vastę tunc adiuncta rupi uno tantum latere acclinis iacebat, sed nunc iubente preclaro meritis Ambrosio, loci illius abbate, denuo aedificata reclinis esse dinoscitur.

20 Neque enim hoc omittendum est, quod per longum temporis tractum beati Innocentii martyris membra Rodanus revelavit. Iugi enim illuvie vicinum in se cespitem vergens religiosa quadam soli pernicie ad sepulturam martyris famulatrix unda pervenit. Prolatas namque reliquias leniter lambens non ideo a sinu terrę protulit, ut in gurgitis sui procellam demergeret, sed ob gloriosam devocionem ut intra ambitum basilicę cęteris martyribus sepultura preciperet sociari. Cuius translationem a sanctę recordationis Domitiano Genevense et Grato Augustanę urbis vel Protasio, tunc temporis illius loci epis, celebratam recolentes cotidiana devotione et laudibus frequentamus.

Quid miraculi tunc apparuerit nequaquam tacendum putavi:

17 Accidit ut inter reliquos artifices, qui invitati convenisse ad hoc opus videbantur, quidam esset aurifex, quem adhuc gentilem esse constaret. Hic cum dominico die, quo cęteri ad spectanda diei eius festa abscesserant, in eadem domo, in qua artem agebat, solus substitisset, in illo secreto subito mane ab adstantibus sanctis hic idem aurifex rapitur atque ad poenam vel ad supplicia distenditur, et visibiliter turbam martyrum cernens, verberatus etiam increpatur, quod vel die dominico ecclesię solus deesset, vel illud opus sanctum suscipere gentilis auderet. Quod ideo misericorditer a sanctis factum constat martyribus, ut aurifex ille consternatus et territus salutare sibi nomen posceret, statimque Christianus effectus est.

18 Neque illud in sanctorum miraculis pretermittam, quod per eadem loca omnibus notum est: Materfamilias Quinti, egregii atque honorati viri, cum ita paralisi fuisset obstricta, ut etiam pedum usus negaretur, a viro suo ut illuc per multum itineris spatium deferretur poposcit. Quo cum pervenisset, sanctorum martyrum basilicę famulantium manibus illata pedibus ad diversorium rediit ac sanitati de premortuis restituta membris miraculum suum ipsa circumtulit.

19 Haec duo tantum miracula passioni sanctorum inserenda credidi. Caeterum satis multa sunt, quę vel in purgatione dęmonum vel in restauratione claudorum aut sanitate febrium caeterisque infirmitatibus cotidię illic per servos suos virtus domini operatur, quę multa narranda sunt si per singula scribantur. Tamen fidelium cordibus absque lectione cognita esse noscuntur, quę, quanta et qualia miracula illic per sanctos suos ad honorem et gloriam nominis sui dominus operari non desinit. Pro eo ipso die noctuque psalmorum hymnorumque decantatio non desistit, quę iubente sancto et preclaro Christi martyre beato Sigismundo rege est instituta et usque hodie deo protegente est conservata. Propterea illic laudes dei servi canentes ore persolvunt illi, cui est honor et gloria, imperium et potestas cum patre et spiritu sancto per omnia secula seculorum. Amen.

Sermo beati Leonis pape in natalicium sancti Mauricii sociorumque eius, quorum passio colitur X Kal Octobris.

1. Sacra hec solemnitas, fratres karissimi, nobis est amabiliter cum summa reverentia excolenda, in qua beatus ac venerabilis Christi martyr MAURITIUS cum militonibus suis palmam martyrii assecuti a domino hodie in cęlis sunt coronati. Gratulamur igitur unius passionem sancti merito cęlebrare et cum summo gaudio eius festa peragere. Quanto amplius debemus tanta ac talia solemnia gaudenter deducere, ubi tantę animę sunt coronatę, qui non solum deni vel quadrageni nec per solum centenarium numerum sed per milia sunt coronati a domino. Scimus vero quia magnum fit in cęlo inter angelos de uno electo gaudium, quanto magis de tot milibus quanta lętitia fuit angelorum qui de gentibus venientes et deum ignorantes, idola sequentes, precepta iniqui regis implentes, uno conversi amore, uno animo deo dicati, una die sunt perempti, una die coronati, una ab isdem anglis in cęlis suscepti. 2. De talibus beatus Paulus apostolus testatur dicens: "Quos prescivit et predestinavit, quos autem predestinavit hos et vocavit, et quos vocavit hos et iustificavit, quos autem iustificavit illos et magnificavit". Nec enim de tam longinca regione vocati a rege venissent si a deo electi non fuissent; nec regiam contempserant iussionem, si a deo non fuissent predestinati, nec vita presens illis fuisset horribilis, si Christi non fuissent electi milites. Dolet rex pravus una cum palatio tantum tam belligerum se amisisse exercitum, gaudet Christus in cęlis tam preclaros suscepisse milites. Sed quantum in cęlis fuit gaudium inter angelos, tanta in inferno tristitia astitit inter dęmones, qui eos tanto tempore se secutos, vana idola adorantes, hunc mundum gaudenter sequentes, precepta nequam regis implentes, Christianos ad regna cęlorum per ferrum mittentes et omni vana huius mundi laetitia amabiliter perfruentes una die se amisisse cognoverunt. Et de una conversa scimus anima dęmones dolere, quanto amplius veraciter cognoscimus de tot milibus infernum perturbari. 3. Ut enim ex hoc usu loquar humano, quia solet princeps pro puero sibi ab infantia enutrito perdito amplius dolere quam de neophito qui ei serviens nuper ceperat ministrare, ex hoc existimandum est quantus lucrus inter dęmones in inferno fuit, quando tantas animas quę ab infantia eis servierant, in una die cunctas se perdere percepissent. Et sic pater familias nutritum iam in bonis moribus si doctum sibi fidelem invenerit, in eo plus gaudet quam super illum quem ipse nutriens semper fraudulentum repperit, sic dominus super eos plus gaudet qui ab infantia in perversa enutriti nequitia ad amorem cęlestis patrię postmodum ad extremum usque ad mortem sunt ferventer certati. De quibus ipse dominus loquitur dicens: "Gaudebo" inquit "super unum peccatorem pęnitentiam agentem, quam super XCVIIII novem iustos, qui non egent poenitentia". Sic et rex eum armigerum plus diligit, qui per pressuram hostium retro fugit, et post refocilationem hostem fortiter debellat, quam illum qui nec terga prębuit nec aliquid fortiter fecit. Ex hoc beatus Gregorius papa Romanus ait: "Agricola plus eam terram diligit, quę post spinas uberem messem producit, quam illam quę nec spinas gignit nec aliquando fertilem fructum fecit. 4. Sunt nonnulli qui ab infantia corpora sua deo dicantes et recto itinere servierunt, ad extremum venientes in pravis operibus inventi mercedem sui anterioris operis perdiderunt. De talibus evangelista loquitur dicens: " Domine, nonne in nomine tuo prophetavimus et in nomine tuo dęmonia eicimus et in nomine tuo virtutes multas fecimus? " Dominus vero aspiciens novissima priora postponens ait illis: "Amen amen dico vobis, nescio vos. Discedite a me qui operamini iniquitatem". Et iterum: "Qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit ." Et sunt nonnulli, qui a primitiva ętate usque ad finem vitę in perversis operibus detenti hora novissima, quasi in senectute, resipiscentes evigilant, in dei servitute inveniunt prompti. Unde latronem illum qui ad dexteram domini crucifixus est quasi pignus habemus, quod per Lucam evangelistam scribitur: "Domine, inquit, memento mei, dum veneris in regnum tuum". Et dominus ad eum: "Amen dico tibi, hodie mecum eris in paradiso." 5. Quid nos autem de istis martyribus sanctis suffienter possumus explicare, qui illorum nativitatem nec possumus invenire, qui de longinca venientes regione Thebęi sunt appellati? Thebeidam vero regionem novimus fuisse infidelem; sed isti ad iussionem impii imperatoris venientes iussi sunt ut Christianos persequi debuissent. Beatus ergo MAURITIUS dux legionis sacrę militiae sacramento in via invento Christianitatis gratiam respondit dicens: "Christiani sumus, Christianos persequi non possumus." Tunc impleta est scriptura dicens: "Via iustorum recta facta est, iter sanctorum preparatum est." Sic dominus viam illorum rectam preparavit, ut neque ad dexteram neque ad sinistram declinantes ad viam tenderent veritatis. 6. De talibus Hiezechiel propheta in visione quam viderat ostendit dicens: "Et in manu viri funiculus lineus". Quid per funiculum lineum nisi vita iustorum signatur, et quid per laneum nisi tepidorum vita ostenditur? Lineus quippe funiculus extensus et mensuram veraciter tenet et rectitudinem ostendit, et post retractionem non minor fit. Sic vita iustorum nec in prosperis erigitur nec in adversis minuitur, quia funiculo lineo mensurati a tramite veritatis non sunt seducti. Sed tepidorum vita, si dici liceat, non ex lineo sed ex laneo mensuratur funiculo, qui nec mensuram veraciter nec subtilitatem honeste tenet, nec post mensuram dimissus in ea qua fuit longitudine apparescit. Sic sic tepidorum vita demonstratur, quia nec recta opera in corde tenent, nec eandem ipsam honestatem quam agunt pro amore patrię cęlestis, sed pro humano favore exercent. Si adversitas obvernerit, recta opera facienda promittunt, quando autem de adversitate in prosperis fuerint reducti, more lanei funiculi subtracti de rectitudinis iustitia ad morem prioris operationis divertunt. Sicut enim dies iustorum et nox peccatorum vita accipitur, ita funiculo lineo et laneo iustorum et impiorum vita mensurari figuratur. 7. Nos igitur, fratres karissimi, nos discamus vitam nostram cotidie lineo mensurare funiculo, ut recte viventes honesti et sobrii, patientes et mites, humiles et casti coram iusto iudice inveniamur, cotidie nobiscum rationes exercere, ne postmodum in futuro de iniusto et pravo opere a deo omnipotente appareamus puniendi. Ponamus ante oculos mentis cotidie mala quę gessimus, ut per poenitentiam purgemus iniqua quę fecimus. Peccata nostra adversum nos repugnantia quasi gladius nos trucidare desiderant. Unde David propheta aspiciens se a suis iniquitatibus vulnerari ait: "Quoniam iniquitatem meam ego agnosco et delictum meum contra me est semper". 8. Quomodo a peccato possumus evadere dum in peccatis sumus generati, sicut per eundem prophetam dicitur: "Ecce enim in iniquitatibus conceptus sum et in delictis peperit me mater mea." Dum ab utero matris cum peccatis cecidimus,quomodo sine peccato esse valemus? Et quia nobis in baptismo peccata uterina sunt lavata, sed post baptismum maiora commisimus, etiam baptismum peccatis delendis iterare non possumus. Sed est alia medicina, qua possunt deleri peccata, ieiunando, orando, vigilando, flendo, elemosinas dando, visibilia contemnendo, terrena respuendo, a malo opere cessando. Quid prodest homini transacta mala plangere et plangenda iterare? Sunt vero nonnulli qui carnem per abstinentiam affligunt, orationibus et vigiliis insistunt, elimosinas iuxta vires tribuunt et tamen mala quę plangunt admittere non formidant. 9. Nos, fratres karissimi, mala quę fecimus deo, amabiliter et sacerdotibus confiteamur, ut invicem oratione salvemur, quemadmodum beatus Iacobus apostolus predicat dicens: "Confitemini alterutrum peccata vestra et orate pro invicem ut salvemini". Cotidie nosmetipsos cum tremore offeramus in ara dei, ut illi simus hostia viva qui pro nobis carnem suam in cruce ostendit mortuam, ut cum lacrimis et timore spiritum nostrum illi offeramus, qui pro nobis ut agnus est immolatus. Multum est deo accepta anima humiliata. Unde psalmista loquitur dicens: "Sacrificium deo spiritus contribulatus, cor contritum et humiliatum deus non spernit." Sic nosmetipsos deo offerre studeamus, ut in corpore nostro eius fiat habitaculum acceptabile" 10. Qui a malis cessat, deum diligit et diligitur a deo, ut enim ipsa veritas dixit: "Qui diligit me diligetur a patre meo et ego diligam eum". Qui diligit filium, diligetur a patre meo et ego diligo eum. Qui diligit filium diligetur a patre. Quis est, fratres mei, qui diligit filium nisi ille qui mandata eius custodit, ut ipse ait: "Qui diligit me sermonem meum servabit"? Si dicimus nos deum diligere et precepta eius non servamus, mentimur et veritas in nobis non manet. 11. Ecce fratres karissimi, solemnitatem letiferam ducimus. Imitemur sanctos quos colimus. Et si hoc tempore per ferrum eos sequi ad regna celorum non possumus, per bonos actus illorum vestigia teneamus, ut in die iudicii remunerati eum ipsis vitam possideamus aeternam, donante domino nostro Iesu Christo, qui cum patre et spiritu sancto vivit et regnat deus per omnia secula seculorum. Amen.

Item sermo ad populum in Natalicium sancti Mauricii sociorumque eius:

1. Hodierna solemnitas, fratres karissimi, nos admonet mentem a presentis vitę amore disiungere, ut in cęlestis patrię gloria sanctorum valeamus beata consortia adipisci. Mecum vos admoneo, fratres, apostolica precepta in animum ponere, quod per os beati Johannis apostoli et evangelistę didicimus, qui ait: "Nolite diligere mundum neque ea quę sunt in hoc mundo. Si quis diligit mundum, non est karitas patris in eo." Neque enim hęc sancta et venerabilis legio ex gentili ritu veniens hęc precepta dei servans reliquisset mundum, nisi firma in eis fuisset fiducia, ut post mortem carnis meliorem invenissent spiritus in aeterna requie vitam. 2. Quid nos miseri in excusatione nostra dicturi sumus, qui pęne ab utero matris nostrae patriarcharum et prophetarum vitam agnovimus. Iam ad nos per se ipsum Christus nuntiat, iam per apostolos docet mundum non propter amorem diligere sed propter vitam tenere, sicut scriptum est enim: "Si quis voluerit amicus esse huius seculi, inimicus dei constituitur." Nos ergo imitari debemus quos colimus, ad tam preciosa maryrum corpora consistimus et eorum vestigia nequaquam imitando sequimur. 3. Illi autem, sicut in eorum gestis legitur, vocati principis iussione, ex Tębaida venerunt regione, non ob hoc iussi, ut Christum colerent, sed ut Christum persequerentur. Qui orientali traditione Christianitatis gratia inventa usque ad mortem non sunt mutati, respuentes florentem mundum in rerum opulentia multiplicem, frugis abundantia vilem, iuventute crescentem iocunda, et quicquid in hoc mundo amabile esse videbatur ex amore patrię cęlestis in eorum moribus despectum est. 4. Quid dicere possumus in ipsis VI DCLXVI quę aetas defuisset? Ibi adolescentes cum iuvenibus, ibi iuvenes cum viris, ibi senes ut credimus cum decrepitis. Sed non imbecillitas, non senectus, non fortitudo, non iuventus, non pueritia illos de bono opere retraxit ad malum. Nos vero nec mundus invitat nec potestas imperat, ut de bono opere recedentes vertamur ad mala, sed tamen mens nostra mundum iam cum suis cadere conspicit, ultra lectionem cognoscit absque prophetia videt; et ipsum amando sequimur, quem cadentem tenere non valemus. 5. Nos, fratres karissimi, a bono opere timor non deviet, non amor seducet, non dulcedo blandiatur, non prosperitas subtrahat, sed semper in bono opere timor gehennę ignis minet et gloria patrię cęlestis invitet. Qui iusti viventes non sunt mutati, ut seducti a blandimentis mundanis converterentur ad vicia, propterea meruerunt habere paradisi delicias. Sicut beatissimi martyres isti, qui magnanima perseverantię constantia et amore salutis aeternę principem contempserunt callidum, pariter et blandiri munera promittendo et terrere tormenta minando; 6. et mundum ipsum respuerunt, adhuc illo tempore copia frugum locupletem, rerum suarum vilitate abundantem, locorum etiam uberrima amęnitate delectabilem. Quae nunc omnia nos econtra subtracto priore fęcunditatis dono, in ruinas et indigentiam conversam videmus, ut terra quę quondam ministrabat deliciarum largam plenitudinem, vix iam necessarii viatici conferat sustentationem. 7. Igitur ipsa nos saltem ruina mundi et malitia ostendat a terrenis animos disiungere et ad cęlestis patrię requiem anxie anhelare, ut ad paradisi gaudia non per viam qua male operando venimus sed mutata in melius adiuvante domino redeamus. Qui fuit superbus sit humilis, qui fuit luxuriosus sit castus, qui fuit avarus sit largus, qui fuit ebriosus sit sobrius, qui fuit detractor sit beniloquus, qui fuit inpatiens sit patiens, ut per cuncta mutati in melius ad horum consortia sanctorum valeamus pervenire, quia numquam vitam promerebitur aeternam, qui legitime non operatur ad eam percipiendam, nos vero operemur in domino ut sequamur membra eius, ut pervenire valeamus ad ęterna premia, ipso adiuvante qui vivit et regnat cum patre et spiritu sancto per infinita secula seculorum. Amen.

Explicit de passione et laude sanctorum martyrum Thebeorum, sancti Mauritii sotiorumque eius.

[Incipit prologus vite beati Laudi confessoris Christi atque pontificis, que est X Kl Octb.]

[Explicit libellus Grego...cii Turonensis episcopi de passione et mira martyris sancti Iuliani]

Incipit passio beatissimorum martirum Mauricii Exuperii Candidi Innocentii atque Victoris cum sociis eorum qⁱ Agauno passi sunt.

1 Sanctorum passionem martirum, qui Agauno^um glorioso sanguine illustrant, pro honore gestorum stilo explicamus, ea utique fide, qua ad nos martirii ordo pervenit. Nam per succedentium relationem rei geste memoriam nondum intercipit oblivio. Et si pro martiribus singulis loca singula, quę eos possident, verum singule urbes insignes ^habentur (h m. s.), nec inmerito, quia pro deo summo preciosas sancti animas refundunt, quanta excolendus est reverentia sacer ille Agaunensium locus, in quo tot pro Christo martirum milia ferro cesa referuntur! Nunc iam ipsam beatissime passionis causam loquamur.

Textus eiusdem passionis

II Diocletianus, quondam Romane rei publicę princeps, cum ad imperium totius orbis fuisset electus aliquasque provincias perturbari quarumdam praesumptione perspiceret, ad consortium imperii vel laboris olim sibi commilitonem Herculium Maximianum Cesarem fecit eumque contra Amandum et Helianum, qui in Bagaudarum nomen presumptione servili arma commoverant, ad Galliam destinavit. Cui ad supplementum exercitus legionem Thebeam ex orientalibus militibus ire praecepit. Quę legio sex milia sexcentos sexaginta sex viros validos animis et instructos armis antiquorum Romanorum habebat exemplo. Hi igitur milites Christianę religionis ritum orientali traditione susceperant ab Hierosolimitanę urbis episcopo fidei^que sacrę virtutem armis omnibus praeponebant. III Ad urbem quippe Romanam itinere adtingentes eandem Christianitatis fidem, quam acceperant, apud beatum Marcellinum, praedictę romanę urbis pontificem, confirmantes, ut ante gladio interirent quam sacram fidem Christi, quam acceperant, violarent. Recepti igitur a Diocletiano Cęsare iubentur, ut post Maximianum collegam itinere, quo ceperant, Gallias tenderent.

2 Maximianus Cęsar, usu quidem militię bellis aptus sed idolorum praecipuus cultor, ferus animo, avaritia anxius, opere crudelis, libidini deditus ceterisque viciis obsessus potestatem imperialem nimia crudelitate polluerat. In Galliam properans ad Alpium Pi^enninarum (m. s.) aditum advenit. Transmeantibus iter Alpium post arduam et [h]orridam viam subita ae^equalis loci campestris occurrit grata planicies. Quo in loco opidum factum est, quod Octodorus nomen accepit, circa quod [aut] irrigua fluminibus prata et agrorum fertilis cultura protenditur, [praecipue] deinde rodani fluminis validus cursus nando ineat, [qui mole sua leniter fluens regionis ipsius gratiam propria amoenitate commendat]. IIII Transcensis igitur Alpibus Maximianus Cęsar Octodorum venit ibique sacrificaturus idolis suis convenire exercitum iussit Atroci proposita iussioni ut per aras demonibus consecratas iurarent coequalibus sibi animis contra Bagaudarum turbas esse pugnandum, christianos vero velut inimicos diis suis ab omnibus persequendos. Quod cum primum pervenit ad noticiam Thebaide legionis preteriens Octodorensem oppidum ad locum, cui Agaunum nomen est, celeriter properavit, ut octo milium spacio ab Octodoro separata necessitatem committendi sacrilegium praeteriret. [Acaunum accolae interpretatione Gallici sermonis saxum dicunt]. Quo in loco ita vastis rupibus rodani fluminis cursus artatur, ut commeandi facultate subtracta constratis pontibus viam fieri itineris necessitas imperaret. Undique tamen iminentibus saxis parvus quidem tamen sed amenus et irriguis fontibus campus includitur, ubi fessi milites legionis Thebeę post laborem tanti itineris resederant. V O quanta reverentia excolendus est sacer locus iste, in quo tot pro Christo martirum milia ferro Cęsaris puniuntur!

3 II Maximianus Cęsar, dum ad sacramenta superius memorata cunctos in exercitu suo cogeret, agnovit pretergressam, ut diximus, legionem. Subito iracundię furore conpletus satellites mittit, ut legionem ad sacramentorum suorum sacrilegia revocarent. Erat in eadem legione primicerius Mauricius et signifer Exsuperius et Candidus senator, qui ita commilitonibus suis praeerant, ut amore potius divinitatis quam terrore militari oboedienda praeciperent, viri in rebus bellicis strenui et virtute nobiles, sed fide in deo nobiliores. Erga imperatorem fortitudine, erga Christum devotione certabant. Evangelici praecepti sub armis custodes reddebant quę dei erant deo, et quę Cęsaris Cęsari restituebant. VI Requirunt itaque quid Maximianus Cęsar ira dictante mandasset. Dictum eis est, quod Cęsar iuberet, milites omnes immolare hostias, libare sacrificia et sacramenta phanatici ordinis adtrectare, iubere Cęsarem, ut legio festinanter reverteretur ad commilitonum se praepararet exemplum. Tunc hi qui praeherant legioni mitti affatu dederunt responsum, ob hoc transgressi Octodorum, quia iam fama ad eos sacrificorum ordine pervenisset, fas sibi visum esse, ne dęmonum araⁱs Christiani contaminari viderentur, [esse sibi in animo] deum vivum celere, et traditam orientali more religionem usque ad diem vite perhenniter custodire, ad bellorum usum paratam legionis esse virtutem, ad comitenda vero sacrilegia, sicut Cęsar precepit, Octodorum non redire.

4 Revers itaque satelles nunciant obstinatos esse animos legionis nec velle praeceptis imperatoriis oboedire. Tunc Maximianus Cęsar iracundię nimietate succensus ad hanc vocem subito furore prosilivit dicens: "Ergo milites mei imperatoria praecepta et sacrorum meorum ordines spernunt! Statuenda esse vindicta publica etiam si tantum maiestatem regiam contemnere voluissent; Iungitur despectui meo cęlestis iniuria et mecum pariter religio Romana contempnitur. Sentiat contumax miles me non solum mihi sed etiam diis meis dare posse vindictam; iam [nunc] fidelissimorum meorum turba festinet, decimum quemque morti funesta sors praebeat, discant ęqualem necem quos ordo praemiserat moriendi, qualiter Maximianus vel sibi vel diis suis hac severitate dederit ultionem!"

5 Post hanc vocem apparitoris iussio infausta discurritur, ad legionem velociter properatur, crudelia praecepta reserantur. Traduntur neci quos ordo repperit numerandi, Lęti percussoribus cervices praebent solaque inter eos erat de gloriosę mortis accelerationem c(?)intentio. VIII Perfecto itaque scelere ut Octodorum legio redeat iubetur. III Tunc Mauricius primicerius paululum a satellitibus regiis segregatus convocat legionem et hac oratione sanctiores alloquitur: "Gratulor virtuti vestrę, commilitones optimi, quod amore religionis nullam vobis Cęsaris praeceptum attulit formidinem; gaudentibus quodam modo animis tradi ad necem gloriosam commilitones vestros vidistis, quibus timui ne quisquam, quod armatis facile est specie defensionis, beatissimis funeribus manus obviam adferre temptaret! Iam mihi ad unius rei interdictum Christi nostri parabatur exemplum, qui exemptum vagina apostoli gladium proprię vocis iussione recondit, docens maiorem armis omnibus Christianę confidentię esse virtutem. Hic deus Christus plane mentes vestras manusque prohibuit, ne quisquam divino operi mortalibus dextris obstitisset. Quiⁿ immo cepti operis fidem perhenni religione complerent! Actenus exempla sacris inserta codicibus legebamus; iam nunc per nosmet ipsos quos sequi deberemus aspeximus. Ecce vallatus sum commilitonum meorum corporibus, quos de latere meo funestus satelli^es abstraxit, aspersus sum cruore sanctorum et [sacri] sanguinis reliquias vestibus meis porto et dubito eorum sequi necem, quorum gratulans admiror exemplum? Non magnopere curandum est quid imperator iubeat, qui sorte mihi mortalitatis aequalis est. Si habere aliquid virium imperatoria praecepta potuissent, circa beatissimorum trium puerorum corpora regis Persarum valuisset incendium nec contempnere ora leonum lacu clausus evadere potuisset propheta. Sacramenta olim dedisse nos memini quod contemptu lucis istius et desperatione vitę defensare rem publicam deberemus; iam tunc promissi mei corporis vilitatem et spopondi hanc imperatoribus fidem nec tamen mihi ullus tunc regna cęlestia promitebat. Quid Christo spondente faciendum est, si hoc potuimus militię devotione promittere? Quin ymmo, fortissimi commilitones, olim devotas [animas] subdamus pretiosissimę passioni, sit nobis virilis animus, fides inviolata permaneat! Iam cerno ante tribunal Christi stantes eos quos neci paulo ante satelles regius deputavit; illa vera gloria est, quę aeternitatem beatam vitę huius brevitate mercatur. Aequales omnes animo, una voce responsum satellitibus demus, ^id nuncia: "Milites [quidem], Cęsar, tui sumus et ad defensionem rei publicę Romana arma suscepimus nec umquam aut desertores bellorum aut proditores militię fuimus aut ignavię formidinis meruimus subire flagitium. Tuis aetiam obtemperaremus praeceptis nisi instituti legibus christianis dęmonum cultus et aras semper pollutas sanguine vitaremus. Comperimus praecepisse te, [ut] aut sacrilegiis pollui Christianos aut dedenis interfectis nos velle terrere. Non inquiras longius latitantes, nos omnes Christianos esse cognosce; habebis potestati tuę subdita omnium corpora, auctorem vero suum respicientes Christum animas non tenebis." IIII Haec [sicut] vir sanctus dixerat, legionis probatur assensio et Cęsari per satellites nuntiatur.

6 Presenti precepit iussione, ut iterum decimum renovatę crudelitatis ordo consumeret. Post hanc vocem ad legionem velociter properatur, crudelia praecepta peraguntur, reliqui vero ut Octodorum redeant iubetur. Tunc Exsuperius, quem ante principem vel campidoctorem superius memoravi, correptis legionis suę signis hac circumstantes oratione confirmat: "Tenere me, commilitones obtimi, secularium quidem bellorum signa perspicitis, sed non ad hęc arma provoco, non ad haec bella animos vestros virtutemque cohortor; aliud nobis genus eligendum est preliorum, non per hos gladios potestis ad cęlestia regna properare. Robur nobis opus est animorum; invicta defensio [est] fidem quam deo promisimus, in ultimis custodire. Iam de commilitonum nostrorum gloria, quam divino cernebat obtutu ---------------------g-- agamus. Gloriosus Mauricius vir est locutus, ego vobis victoriam plenam, si Christo creditis, repromitto. Proiciant dexterę nostrę arma ista cum signis militaribus, prestabit hoc Christus, ut mox in ipso cęlesti, sicut promititur, regno alia vobis Exsuperium vestrum videatis signa monstrare. Vadat quin immo funestus satelles et hęc truculenti regi nuntiet: "Milites sumus, imperator, tui, sed tamen servitutem, liberi confi[te]mur dei. Tibi miliciam debemus, illi innocentiam. A te stipendium laboris accepimus, ab illo vitę exordium sumsimus. Sequi imperatorem in hoc nequaquam possumus, ut auctorem nostrum negemus deum, auctorem vero velis nolis tuum. (p.11) Non nos adversum te, imperator, armavit ipsa, quę fortissima est in periculis, desperatio. Tenemus arma et non resistimus, quia mori magis quam occidere volumus, et innocentes interire, quam noxii vivere preoptamus. Si quid in nos ultra statueris, igni t--m----------

[Le texte occupe le dernier feuillet du manuscrit. Il a dû être renforcé (dans les marges), comme les feuillets précédents. Les derniers feuillets manquent.]

[Explicit sancti Symphoriani martiris]

[Incipit male legitur]

1 Diocletianus, quondam Romanae rei publicae princeps, cum ad imperium tocius orbis fuisset electus omnesque provincias turbari quarundam presumptione perspiceret, ad consorcium imperii vel laboris olim sibi commilitonem Herculium Maximianum Caesarem fecit eumque contra Amandum et Elianum, qui in Bagaudarum nomen presumptione servili arma commoverant, ad Galliam destinavit. Cui ad supplementum exercitus legionem Tebeam ex orientalibus militibus ire precepit. Quae legio sex milia sexcentos sexaginta sex viros validos animis et instructos armis antiquorum Romanorum habebat exemplo. Hi igitur milites Christianae religionis ritum orientali traditione (in marg.adi.:) susceperant ab Ierusolimitane urbis epo fideique sacrae virtutem armis omnibus praeponebant. Urbem quippe Romam itinere adtingentes eandem Christianitatis fidem, quam acceperant, apud beatum Marcellinum, praedictae Romanae urbis pontificem, confirmarunt, ut ante gladio interirent quam sacram fidem Christi, quam acceperant, violarent. Recepti igitur a Diocletiano Caesare iubentur, ut post Maximianum collegam itinere, quo coeperant, Gallias tenderent.

2 Lectio II Maximianus Caesar, usu quidem militiae bellis aptus sed ydolorum specialis cultor, ferus animo, avaritia crudelis, libidini deditus coeterisque viciis obsessus severitatem imperatoriam nimia crudelitate polluerat. In Galliam properans ad Alpium Appenninarum aditum venit. Transmeantibus iter Alpium post arduam et horridam viam subito aequalis loci campestris occurrit grata planicies. Quo in loco oppidum factum est, quod Octodorus nomen accepit, circa quod irrigua fluminibus prata aut agrorum fertilis cultura porrigitur, precipue deinde Rodani fluminis validus cursus offertur. [qui mole sua leniter fluens regionis ipsius gratiam propria amoenitate commendat. Transcensis igitur Alpibus Maximianus Caesar Octodorum venit ibique sacrificaturus ydolis suis convenire exercitum iussit atroci proposita iussione ut per aras daemonibus consecratas iurarent coaequalibus sibi animis contra Bagaudarum turbas esse pugnandum, christianos vero velut inimicos diis suis ab omnibus persequendos. Quod ubi primum pervenit ad noticiam Thebaidę legionis preteriens Octodorense oppidum ad locum, cui Agauno nomen est, celeriter properavit, ut octo milium spacio ab Octodoro separata necessitatem committendi sacrilegii preteriret. [Acaunum acole interpretatione Galli sermonis saxum dicunt.] Quo in loco ita vastis rupibus Rodani fluminis cursus artatur, ut commeandi facultate subtracta constratis pontibus viam fieri itineris necessitas imperaret. Undique tamen inminentibus saxis parvus quidem sed amoenus et irriguis (-uus l.pr.) fontibus campus includitur, ubi fessi milites legionis Thebeae post laborem tanti itineris resederant. O quanta reverentia excolendus est sacer locus iste, in quo tot pro Christo martyrum milia ferro Caesaris puniuntur!

3 LECTIO III Maximianus Caesar, dum ad sacramenta superius memorata cunctos in exercitu suo cogeret, agnovit praetergressam, ut diximus, legionem. Subito iracundiae furore completus satellites mittit, ut hi legionem ad sacramentorum suorum sacrilegia revocarent. Erat in eadem legione primicerius Mauricius et signifer Exuperius et Candidus senator, qui ita commilitonibus suis preerant, ut amore potius divinitatis quam terrore militari oboedienda preciperent, viri in rebus bellicis strenui et virtute nobiles, sed fide in deo nobiliores. Erga imperatorem fortitudine, erga Christum devotione certabant. Evangelici praecepti sub armis custodes reddebant quae dei erant deo, et quae Caesaris Caesari restituebant. Requirunt itaque quid Maximianus Caesar ira dictante mandasset. Dictum ab his est, quod Caesar iusserat, milites omnes immolasse hostias, libasse sacrificia et sacramenta phanatici ordinis prebuisse, iubere Caesarem, ut legio festinanter revertens ad commilitonum se prepararet exemplum. Tunc [hi] qui preerant legioni miti affatu dederunt responsum, ob hoc transgressi Octodurum, quia iam fama ad eos sacrificiorum ordine pervenisset, fas sibi visum esse, ne daemonum aris Christiani contaminari viderentur, deum vivum [se] colere, traditam orientali more religionem usque ad diem vitae perhenniter custodire, ad bellorum usum paratam legionis esse virtutem, ad committenda vero sacrilegia, sicut Caesar praecepit, Octodorum non redire.

4 Reversus itaque satelles nuntiat obstinatos esse animos legionis nec velle preceptis imperatoris oboedire. lacuna IIII Tunc Maximianus Caesar iracundiae nimietate succensus ad hanc vocem subito furore prosilivit dicens: "Ergo milites mei imperatoria precepta et sacrorum meorum ordinem spernunt! Sanciendum erat vindicta publica etiam si tantum maiestatem regiam contempnere voluissent; iungitur despectui meo caelestis iniuria et mecum pariter religio Romana contempnitur. Sentiat contumax miles me non solum mihi sed etiam diis meis dare posse vindictam; iam fidissimorum meorum turba festinet, decimum quemque ^eorum morti funesta sors prebeat, discant aequalem necem quos ordo praemiserit moriendi, qualiter Maximianus vel sibi vel diis suis hac severitate dederit ultionem!"

5 Post hanc vocem apparitoris iussio infausta porrigitur, ad legionem velociter properatur, crudelia precepta reserantur. Traduntur neci quos ordo repperit numerandi, laeti percussoribus cervices prebent solaque inter eos erat de gloriosae mortis occupatione contentio. Perfecto itaque scelere ut Octodorum legio redeat iubetur. Tunc Mauricius primicerius paululum a satellitibus regiis segregatus convocat legionem et hac oratione sanctiores alloquitur: "Gratulor virtuti vestrae, commilitones optimi, quod amore religionis nullam vobis Caesaris praeceptum attulit formidinem; gaudentibus quodam modo animis tradi ad necem gloriosam commilitones vestros vidistis, quibus timui ne quisquam, quod armatis facile est specie defensionis, beatissimis funeribus manus obviam afferre temptaret! Iam mihi ad huius rei interdictum Christi nostri parabatur exemplum, qui exemptum vagina apostoli gladium propriae vocis iussione recondidit, docens maiorem armis omnibus Christianae confidentiae esse virtutem. Hic deus Christus planae mentes nostras manusque prohibuit, ne quisquam divino operi mortalibus dextris obstitisset. Quin immo coepti operis fidem perhenni religione complerent! Hactenus exempla sacris inserta codicibus legebamus; iam nunc per nosmetipsos quos sequi deberemus aspeximus. Ecce vallatus sum commilitonum meorum corporibus, quos de latere meo funestus satelles abstraxit, aspersus sum cruore sanctorum et [sacri] sanguinis reliquias vestibus meis porto et dubito eorum sequi necem, quorum gratulans ammiror exemplum? Et vacat cogitare, quod imperator iubeat, qui sorti [mihi] mortalitatis aequalis est. Si habere aliquit virium imperatoria precepta potuissent, circa beatissimorum trium puerorum corpora regis Persarum valuisset incendium nec contempnere ora leonum lacu clausus evadere potuisset propheta. Sacramenta olim dedisse nos memini quod contemptu lucis istius et desperatione vitae defensare rem publicam deberemus; VI iam tunc promisi mei corporis vilitatem et spopondi hanc imperatoribus fidem nec tamen mihi ullus tunc regna caelestia promittebat. Quid Christo spondente faciendum est, si hoc potuimus militiae devotione promittere? Quin immo, fortissimi commilitones, olim devotas animas subdamus preciosissimae passioni, sit nobis virilis animus, fides inviolata permaneat! Iam cerno ante tribunal Christi stantes eos quos neci paulo ante satelles regius deputavit; illa vera gloria est, quae aeternitatem beatam vitae huius brevitate mercatur. Aequales omnes animo, una voce responsum satellitibus damus, id nuntia: "Milites quidem, Caesar, tui sumus et ad defensionem rei publicae Romana arma suscepimus nec umquam aut desertores bellorum aut proditores militiae fuimus aut ignavae formidinis meruimus subire flagitium. Tuis etiam obtemperaremus preceptis nisi instituti legibus christianis daemonum cultus et aras semper pollutas sanguine vitaremus. Comperimus precepisse te aut sacrilegiis pollui Christianos aut denis interfectis nos velle terreri. Non inquiras longius latitantes, nos omnes Christianos esse cognosce; habebis potestati tuae subdita omnium corpora, auctorem suum respicientes Christum animas non tenebis." Haec Mauricius vir sanctus dixerat, legionis probatur assensio et Caesari per satellites nuntiatur.

6 Lc VII Presenti praecepit iussione, ut iterum decimum renovatae crudelitatis ordo consumeret. Post hanc vocem ad legionem velociter properatur, crudelia precepta peraguntur, reliqui vero ut Octodorum redeant iubetur. Tunc Exuperius, quem ante principem vel campiductorem [superius] memoravi, correptis legionis suae signis hac circumstantes oratione confirmat: "Tenere me, commilitones optimi, saecularium quidem bellorum signa perspicitis, sed non ad haec arma provoco, non ad haec bella animos vestros virtutemque cohortor; aliud nobis genus eligendum est proeliorum, non per hos gladios potestis ad regna caelestia properare. Robur nobis opus est animorum; invicta defensio fidem quam deo promisimus, in ultimis custodire. Iam de commilitonum nostrorum gloria ea quam divino cernebat obtutu, [-super est, ut victori deo gratias agamus -] gloriosus vir Mauricius est locutus, ego vobis victoriam plenam, si Christo creditis, repromitto. Proiciant dexterae nostrae arma ista cum signis militaribus, prestabit hoc Christus, ut mox in ipso caelesti, sicut promittitur, regno alia vobis Exuperium vestrum videatis signa monstrare. Vadat quin immo funestus satelles et haec truculento regi nuntiet: "Milites sumus, imperator, tui, sed tamen servitutem liberi confitemur dei. Tibi militiam debemus, illi innocentiam. A te stipendium laboris accepimus, ab illo vitae exordium sumpsimus. Sequi imperatorem in hoc nequaquam possumus, ut auctorem nostrum neglegamus et negemus deum, [utique auctorem nostrum dominum,] auctorem velis nolis tuum. Non nos adversum te, imperator, armavit ipsa, quae fortissima est in periculis, desperatio. Tenemus arma et non resistimus, quia mori magis quam occidere volumus, et innocentes interiti quam noxii vivere preoptamus. Siquid in nos ultra statueris, igni tormento ferro subici parati sumus. Christiani sumus, persequi Christianos non possumus. Inexsuperabiles legionis istius animos agnosce; tela proicimus; exarmatas quidem dexteras satelles tuus, [sed] armatum fide catholica pectus inveniet. Occidi, prosterni, secandas gladiis percussoribus cervices prebemus intrepidi; haec nobis iucundiora sunt, dummodo quia te cum sacrilegiis tuis contempnimus, ad regna iam nunc caelestia properamus." Flagrabat enim iam tunc in beatissimis viris martyrii gloriosus ardor. VIII Haec mandata legionis remeans ad Maximianum Caesarem satelles nuntiat.

7 At ille, quasi nihil iteratim fuisset scelus perpetratum, ire propere exercitum iubet et circumfundi imperat legionem nullumque de tanto sanctorum exercitu precepit relinqui. Ventum itaque et circumsistit beatam legionem turba carnificum, omnis aetas sine discretione perimitur lanianturque beata corcorpora et devotas deo animas fideli mortis professione commendant. Operta est terra illic procumbentibus in morte corporibus iustorum, fluxeruntque preciosi sanguinis rivi. Quae umquam rabies absque bello tantam humanorum corporum stragem dedit, [quę feritas ex sententia sua tot simul perire vel reos ferire iussit! Ne iusti punirentur multitudo non obtinuit, cum inultum esse soleat quod multitudo delinquid. Hac igitur crudelitate immanissimi tiranni confectus est [ille] sanctorum populus,] qui contempserunt rem presentium ob spem futurorum. Sic interfecta est illa plane angelica legio, quae ut credimus cum illis angelorum legionibus iam conlaudant deum in caelis. Peracta tantum cęde in omnes sanctorum percussores praeda dividitur. Namque Maximianus facultatem dederat, ut, quisque legionis illius militem iugulasset, interemptor eius spoliis uteretur. Divisa igitur omnium praeda ad vescendum aepulandumque victrix turba consedit.

8 VIIII Interea veteranus quidam ultimae aetatis senio fatigatus, nomine Victor, ad contaminatum caedibus locum itineris necessitate deductus est. Dum ad aepulas pro aetatis veneratione ab omnibus rogaretur, requirere coepit, quaenam causa esset leticiae, quod inter tot corpora interemptorum gaudentes exultantesque possent milites aepulari. Dictum a quodam est, quod legio Christianę legis studio cerimonias Romanas cultumque deorum pariter cum imperatoriis iussionibus contempnere voluisset dataque neci esset, ut disciplinae militaris traditus ordo severius teneretur. Tunc Victor alte gemitum trahens graviterque suspirans detestatus convivas detestatusque convivium exclamat: "Heu me, qui per tot annorum militiam ad hanc [infelicem aetatem veni et in hac] legionem militare non merui, quam bene inter tales gloriosae mortis honore donatus finem vitae invenire potuissem! Saltem si commilitonibus indignus eram vel me ante actę horae viandi necessitas detulisset, ut senilis pectoris cruor tantorum virorum victimis misceretur obtuleram corpus hoc neci, dummodo tantae laudis consortio non carerem." Talia dicentem prophanorum statim turba vallavit, quae utrum Christianus esset respondere minaciter iubet.

9 At ille, paululum oculos ad caelum erigens, tali percontantibus sermone respondit: "Longus me vivendi usus ad hanc, quam videtis, perduxit aetatem. Quaecumque in hoc mundo aguntur aut studium repperit aut rerum volubilitas agit aut varius semper casus infestat; quodcumque volumus, optamus, scimus aut cupimus, totus mundus caligine submersus tenebris circumfluentibus latet, nisi vobis aut viam Christus ostenderit aut lumen Christus effulserit. Quod ego fideli mente perpendens utinam ultimo contester affectu! Quod si me ad tempus paulo ante trucidatae legionis itineris necessitas detulisset, conviviis vel epulis vestris horum funerum consortium pretulissem. Sed etiam nunc praestabit Christus, ut Christianum me vel post professionem meam transire ulterius per beata funera non sinatis." Haec eum loquentem subita percussoris obtruncat insania. Ita vir sanctus celeri confessione consortium promeruit coeterisque martyribus in eo loco sicut morte ita est et honore coniunctus.

13 Haec nobis tantum de numerosa ista multitudine martyrum comperta sunt nomina beatissimorum Mauricii, Exuperii, Candidi, Victoris atque Innocentii; caetera vero nomina nobis quidem incognita, sed in libro vitae agni qui in sanctis triumphat martyribus habentur scripta. (Schlussformel:) qui cum patre et spiritu sancto aequalis maiestatis potentia vivit et gloriatur deus per infinita secula seculorum. Amen

14 Nam et ex eadem legione fuisse dicuntur etiam Ursus et Victor, quos Salodoro passos fama confirmat. Salodorum vero castrum est super Arola flumine, non longe a Reno positum.

15 Neque illud silendum, quem deinde Maximianus progressus exitum consecutus est. Cum dispositis insidiis genero suo Constantino, tunc regnum tenente, mortem moliretur, deprehensus dolo illius (s.lin.; ipsius del.) apud Massiliam et captus est nec multo post strangulatus [teterrimoque supplicio affectus] impiam vitam digna morte finivit.

16 At vero beatissimorum martyrum corpora post multos passionis annos sancto Theodoro, illius loci epo revelata traduntur. In quorum honore cum extrueretur basilica, quae vastae tunc adiuncta rupi uno tantum latere adclinis iacebat, sed nunc iubente preclaro meritis Ambrosio, loci illius abbate, denuo haedificata reclinis esse dinoscitur.

20 Neque enim hoc omittendum est, quod per longum temporis tractum beati Innocentii martyris membra Rodanus revelavit. Iugi enim illuviae vicinum in se cespitem vergens religiosa quadam soli pernitiae ad sepulturam martyris famulatrix unda pervenit. Prolatas namque reliquias leniter lambens non ideo a sinu terrae protulit ut in gurgitis sui procellam demergeret, sed ob gloriosam devotionem intra ambitum basilicae coeteris martyribus sepulturae preciperet sociari. Cuius translationem a sanctae recordationis Domitiano Genevensae et Grato Agustinę urbis vel Protasio tunc temporis illius loci episcopis celebratam recolentes cotidiana devotione et laudibus frequentamus.

Quid miraculi tunc apparuerit, nequaquam tacendum putavi:

17 Accidit ut inter reliquos artifices, qui invitati convenisse ad hoc opus videbantur, quidam esset aurifex, quem adhuc gentilem esse constaret. Hic cum dominico die, quo caeteri ad expectanda diei eius festa absce^sserant, in eadem domo, in qua artem agebat, solus substitisset, in illo secreto subito mane ab adstantibus sanctis hic idem aurifex rapitur atque ad poenam vel ad supplicia distenditur, et visibiliter turbam martyrum cernens verberatus etiam increpatur, quod vel die dominico ecclesiae solus deesset, vel illud opus sanctum suscipere gentilis auderet. Quid ideo misericorditer a sanctis factum constat martyribus, ut aurifex ille consternatus et territus salutare sibi nomen posceret, statimque Christianus effectus est.

18 Neque illud in sanctorum miraculis pretermittam, quod per eadem loca omnibus notum est: Materfamilias Quinti, egregii atque honorati viri, cum ita paralisi fuisset obstricta, ut etiam pedum usus negaretur, a viro suo ut illuc per multum itineris spatium deferretur poposcit. Quo cum pervenisset sanctorum martyrum basilicae famulantium manibus illata pedibus ad diversorium rediit ac sanitati de praemortuis restituta membris miraculum suum ipsa circumtulit.

19 Haec duo tantum miracula passioni sanctorum inserenda credidi. Caeterum satis multa sunt, quae vel in purgatione demonum vel in restauratione claudorum aut sanitate febrium ceterisque infirmitatibus cotidie illic per servos suos virtus domini operatur, quae multa narranda sunt, si per singula scribantur. Tamen fidelium cordibus absque lectione cognita esse noscuntur, quae, quanta et qualia miracula illic per sanctos suos ad honorem et gloriam nominis sui dominus operari non desinit. Pro eo ipso die noctuque psalmorum hymnorumque decantatio non desistit, quae iubente sancto et preclaro Christi martyre, beato Sigismundo rege, est instituta, hic usque hodie deo protegente est conservata. Propterea illic laudes dei servi canentes ore persolvunt illi, cui est honor et gloria imperium et potestas cum patre et spiritu sancto per omnia secula seculorum. Amen.

Explicit [non legere possumus.]

[Sequuntur sermones I et III: Sacra haec sollempnitas]

Passio sanctorum martyrum Mauritii Exuperii Candidi atque Victoris cum sociis eorum que est X Kl Octb

1 Temporibus Dioclitiani, quondam Romanę rei puplice principis, cum ad imperium totius orbis fuisset electus omnesque provincias turbari quorumdam (quadam a.c.) presumptione perspiceret, ad consortium imperii vel laboris olim sibi commilitonem Herculium Maximianum Cęsarem fecit eumque contra Amandum et Elianum, qui in Bagaudarum ^partes (nomen a.c.?) pręsumptione servili arma commoverant, ad Galliam destinavit. Cui ad supplementum exercitus legionem Thebeam ex orientalibus militibus ire prędixit. Que legio sex milia sex centos sexaginta sex viros validos validis a.c.?) animis et instructos (instructis a.c.?) armis antiquorum Romanorum habebat exemplo. II Hi igitur milites Christiane religionis ritum orientali traditione susceperant a Hierusolimitanę urbis epo fidemque sacram virtuti et armis omnibus pręponebant. Ad urbem quippe Romanam itinere attingentes eandem Christianitatis fidem, quam acceperant, apud beatum Marcellinum, prędictę Romanę urbis pontificem, confirmantes, ut ante gladio interirent quam sacram fidem Christi, quam acceperant, violarent. Precepti igitur a Dioclitiano Cęsare ut post Maximianum collegam iter, quod ceperant, Gallias tenderent. Profecti sunt.

2 Maximianus Cęsar, in (del.) usu quidem militie bellis aptus sed idolorum specialis cultor, ferus animo, avaritia crudelis, libidini deditus cęterisque vitiis obsessus serenitatem imperatoriam nimia crudelitate polluerat. Qui ⁱⁿ Galliam properans ^ad Alpium Penninarum aditum venit. Transmeantibus iter Alpium post arduam et horridam viam subito equalis loci campestris occurrit grata planities. Quo in loco oppidum factum est, quod Octodorus nomen accepit, circa quod irrigua fluminibus prata et agrorum fertilis cultura porrigitur, precipue deinde Rodani fluminis validus cursus offertur. III Transcensis igitur Alpibus Maximianus Cęsar Octodorum venit ibique sacrificaturus idolis suis convenire exercitum iussit atroci proposita iussione ut per aras dęmonibus consecratas iurarent coequalibus sibi animis contra Bagaudarum turbas esse pugnandum, christianos vero velut inimicos diis suis ab omnibus persequendos. Quod ubi primum pervenit ad notitiam Thebaidę legionis pręteriens Octodorense oppidum ad locum, cui ^Agaunum nomen est, celeriter properavit, ut octo milium spatio ab Octodoro separata necessitatem committendi sacrilegii pręteriret. Quo in loco ita vastis rupibus Rodani fluminis cursus artatur, ut commeandi facultate subtracta constratis pontibus viam fieri itineris necessitas imperaret. Undique tamen imminentibus saxis parvus quidem sed amenus irriguis fontibus campus includitur, ubi fessi milites legionis Thebee post laborem tanti itineris resederant. IIII O quanta reverentia excolendus est sacer locus iste, in quo tot pro Christo martyrum milia ferro Cęsaris puniuntur!

3 Maximianus Cesar, dum ad sacramenta superius memorata cunctos in exercitu suo cogeret, agnovit prętergressam, ut diximus, legionem. Subito iracundię furore completus satellites mittit, ut legionem ad sacramentorum suorum sacrilegia revocarent. Erat in eadem legione primicerius Mauricius et signifer Exuperius et Candidus senator, qui ita commilitonibus suis pręerant, ut amore potius divinitatis quam terrore militari obędientia pręciperent, viri in rebus bellicis strenui et virtute nobiles, sed fide in deo nobiliores. Erga imperatorem fortitudine, erga Christum devotione certabant. Evvangelici precepti sub armis custodes reddebant quę dei erant deo, et quę Cęsaris Cęsari restituebant. V Requirunt itaque quid Maximianus Cęsar ira dictante mandasset. Dictum ab his est, quod Cęsar iusserat, milites omnes immolasse hostias, libasse sacrificia et sacramenta fanatici ordinis prębuisse, iubere Cęsarem, ut legio festinanter revertens commilitonum pareret exemplo. Tunc hi qui pręerant legioni miti affatu dederunt responsum, ob hoc transgressos [se] Octodorum, quia iam fama ad eos sacrificiorum ordine pervenisset, fas sibi visum esse, ne dęmonum aris Christiani contaminari viderentur, deum vivum colere, traditam orientali more religionem usque ad diem vitę perenniter custodire, ad bellorum usum paratam legionis esse virtutem, ad committenda vero sacrilegia, sicut Cęsar pręcepit, Octodorum non redire.

4 Reversus itaque satelles nuntiat obstinatos esse animos legionis nec velle pręceptis imperatoriis oboedire. VI Tunc Maximianus Cęsar iracundię nimietate succensus ad hanc vocem subito furore prosilivit dicens: "Ergo milites mei imperatoria pręcepta et sacrorum meorum ordinem spernunt! Statuenda (m.s. super eras.?) erit vindicta publica etiam si tantum maiestatem regiam contemnere voluissent; iungitur despectui meo cęlestis iniuria et mecum pariter religio Romana contempnitur. Sentiat contumax miles me non solum michi sed etiam diis meis dare posse vindictam; iam fidissimorum meorum turba festinet, decimum quemque morti funesta sors prębeat, discant aequalem necem quos ordo pręmiserit moriendi, qualiter Maximianus vel sibi vel diis suis hac severitate dederit ultionem!"

5 Post hanc vocem apparitoris iussio infausta porrigitur, ad legionem velociter properatur, crudelia pręcepta reserantur. Traduntur neci quos ordo repperit numerandi, lęti percussoribus cervices prębent solaque inter eos erat de gloriose mortis occupatione contentio. VII Perfecto itaque scelere ut Octodorum legio redeat iubetur. Tunc Mauritius primicerius paululum a satellitibus regis segregatus convocat legionem legionem et hac oratione sanctiores alloquitur: "Gratulor virtuti vestre, commilitones obtimi, quod amore religionis nullam vobis Cęsaris pręceptum attulit formidinem; gaudentibus quodam modo animis tradi ad necem gloriosam commilitones vestros vidistis. Qui timui ne quisquam, quod armatis facile est specie defensionis, beatissimis funeribus manus obviam offerre temptaret! Iam michi ad huius rei interdictum Christi nostri parabatur exemplum, qui exemptum vagina apostoli gladium proprię vocis iussu recondit, docens maiorem armis omnibus Christianę confidentię esse virtutem. Hic deus Christus plane mentes vestras manusque prohibuit, nequaquam divinum opus mortalibus dextris obturasse. Quin immo cepti operis fidem perenni religione complete! Hactenus exempla sacris inserta codicibus legebamus; VIII iam nunc per nosmet ipsos quos sequi deberemus aspeximus. Ecce vallatus sum commilitonum meorum corporibus, quos de latere meo funestus satelles abstraxit, aspersus sum cruore sanctorum et [sacri] sanguinis reliquias vestibus meis porto et dubito eorum sequi necem, quorum gratulans ammiror exemplum? Et vacat cogitare quid imperator iubeat, qui sorte mihi mortalitatis ęqualis est. Sed si habere aliquid virium imperatoria precepta potuissent, circa beatissimorum trium puerorum corpora regis Persarum valuisset incendium nec contempnere ora leonum lacu clausus evadere potuisset propheta. Sacramenta olim dedisse nos memini quod contemptu lucis istius et desperatione vitę defensare rem publicam deberemus; iam tunc promisi mei corporis vilitatem et spopondi hanc imperatoribus fidem nec tamen mihi ullus tunc regna celestia promittebat. Quid Christo spondente faciendum est, si hoc potuimus militię devotione promittere? Quin immo, fortissimi commilitones, olim devotas animas subdamus preciosissime passioni, sit nobis virilis animus, fides inviolata permaneat! Iam cerno ante tribunal Christi stantes eos quos neci paulo ante satelles regius deputavit; illa vera (corr.ex vero) gloria est, qua ęternitas beata vitę huius brevitate mercatur. Aequales omnes animo, una voce responsum satellitibus damus, id nuncia: "Milites quidem, Cęsar, tui sumus et ad defensionem rei publice Romana arma suscepimus nec umquam aut desertores bellorum aut proditores militię fuimus aut ignavię formidinis meruimus subire flagitium. Tuis etiam obtemperaremus pręceptis nisi instituti legibus christianis dęmonum cultus et aras semper pollutas sanguine vitaremus. Comperimus precepisse te, [ut] aut sacrilegiis pollueres Christianos aut dedenis interfectis nos velis terrere. Non inquiras longius latitantes, nos omnes Christianos esse cognosce; habebis potestati tuę subdita omnium corpora, auctorem vero suum respicientes Christum animas non tenebis." Hęc vir sanctus dixerat, legionis probatur assertio et Cęsari per satellites nuntiatur.

6 Pręsertim pręcepit iussione, ut iterum decimum renovatum crudelitatis ordo consumeret. Post hanc vocem ad legionem velociter properatur, crudelia pręcepta peraguntur, reliqui vero ut Octodorum redeant iubentur. Tunc Exuperius, quem ante principem vel campidoctorem superius memoravi, correptis legionis suę signis hac circumstantes oratione confirmat: "Tenere me, commilitones optimi, sęcularium quidem bellorum signa perspicitis, sed non ad hęc arma provoco, non ad hęc bella animos vestros virtutemque pręcello; aliud nobis genus eligendum est pręliorum, non per hos gladios potestis ad regna cęlestia properare. Robur nobis opus est animorum; invicta defensio fidem, quam deo promisimus, in ultimis custodire. Iam de commilitonum nostrorum gloria, quę divinum cernit obtutum, gloriosus vir Mauricius est locutus, ego vobis victoriam plenam, si Christo creditis, repromitto. Proiciant dexterę nostrę arma ista cum signis militaribus, prestabit hoc Christus, ut mox in ipso cęlesti, sicut promittitur, regno alia vobis Exuperium vestrum videatis signa monstrare. Vadat quin immo funestus satelles et hęc truculento regi nuntiet: "Milites sumus, imperator, tui, sed tamen servi, quod libere confitemur, dei. Tibi militiam debemus, illi innocentiam. A te stipendium laboris accepimus, ab illo vite exordium sumpsimus. Sequi imperatorem in hoc nequaquam possumus, ut auctorem nostrum negemus deum, auctorem velis nolis tuum; non nos adversum te, imperator, armavit ipsa, quę fortissima est in periculis, desperatio. Tenemus arma et non resistimus, quia mori magis quam occidere volumus et innocentes interire quam noxii vivere pręoptamus. Si quid in nos ultra statueris, ignem tormenta ferrum subici parati sumus; Christiani sumus, persequi Christianos non possumus. Inexuperabiles legionis istius animos, [Cęsar] agnosce; tela proicimus; exarmatas quidem dexteras satelles tuus, [sed] armatum fide catholica pectus invenit. Occide, prosterne, secandas gladiis percussoribus cervices prębemus intrepidi; hęc nobis iocundiora sunt, dummodo te cum sacrilegiis tuis contempnimus ad regna iam nunc cęlestia properantes." Flagrabat enim iam tunc in beatissimis viris martyrii gloriosus odor. Hęc mandata legionis remeans ad Maximianum Cęsarem satelles nuntiat.

7 At ille, quasi nichil iteratim fuisset scelus perpetratum, ire propere exercitum iubet et circumfundi imperat legionem nullumque de tanto sanctorum exercitu pręcepit relinqui. Ventum itaque, circumsistit beatam legionem turba carnificum, omnis etas sine discrecione perimitur lanianturque beata corpora et devotas deo animas fideli mortis professione commendant. Operta est terra illic procumbentibus in morte corporibus iustorum, fluxeruntque pretiosi sanguinis rivi. Quę umquam rabies absque bello tantam humanorum corporum stragem dedit,[ ] qui contempsit rem pręsentium ob spem futurorum. Sic interfecta est illa plane angelica legio, quę ut credimus cum angelorum legionibus iam collaudat deum in cęlis. Peracta tandem cede inter omnes sanctorum percussores pręda dividitur. Namque Maximianus facultatem dederat, ut, quisque legionis illius militem iugulasset, interempto spoliis uteretur. Divisa igitur omnium pręda ad vescendum epulandumque victrix turba consedit.

8 Interea veteranus quidam ultimę etatis seniis fatigatus, nomine Victor, ad contaminatum cędibus locum itineris necessitate deductus est. Dum ad epulas pro etatis veneratione ab omnibus rogaretur, requirere cepit, quęnam causa esset lętitię, quod inter tot corpora interemptorum gaudentes exultantesque possent milites epulari. Dictum a quodam est, quod legio Christianę studio legis cerimonias Romanas cultumque deorum pariter cum imperatoriis iussionibus contempnere voluisset dataque neci esset, ut disciplinę militaris traditus ordo severius teneretur. Tunc Victor alte gemitum trahens graviterque suspirans [detestatus convivas] detestatusque convivium exclamat: "Heu me, qui per tot annorum milia ad hanc [ętatem veni et in hac] legionem militare non merui; quam bene inter tales gloriosę mortis honore donatus finem (diem a.c.?) vitę invenire potuissem! Saltem si commilitone indignus eram vel me ante has duas horas viandi necessitas detulisset, ut senilis pectoris cruor tantorum virorum victimis misceretur, obtuleram corpus hoc neci, dummodo tantę laudis consortio non carerem." Talia dicentem profanorum statim turba vallavit, quę utrum Christianus esset respondere minaciter iubet.

9 At ille, paululum oculos ad cęlum erigens, tali percunctantibus sermone respondit: "Longus me vivendi usus ad hanc, quam videtis, perduxit aetatem. Quęcumque in hoc mundo aguntur aut studium repperit aut rerum volubilitas agit aut varius semper casus infestat; quodcumque volumus, obtamus, scimus aut cupimus, totus mundus caligine submersus tenebris circumfluentibus latet, nisi vobis aut viam Christus ostenderit aut lumen Christi effulserit. Quod ego fideli mente perpendens utinam ultimo contestor affectu! Quod si me ad tempus paulo ante trucidatę legionis itineris necessitas detulisset, conviviis vel ępulis vestris horum funerum consortium prętulissem. Sed etiam nunc pręstabit Christus, ut Christianum me vel ob professionem meam transire ulterius per beata funera non sinatis." Hęc eo loquente subita percussoris obtruncat insania. Ita vir sanctus celeri confessione et consortium [sanctorum] promeruit cęterisque martiribus in eo loco sicut morte ita est honore coniunctus.

13 Hęc nobis tantum de numero istorum et multitudine martyrum comperta sunt nomina. Ista sunt nomina beatissimorum [martyrum] Mauricii, Exuperii, Candidi atque Victoris; cętera vero nomina nobis quidem incognita, sed in libro vitę sunt scripta.

14 Nam et ex eadem legione fuisse dicuntur etiam Ursus et Victor, quos Salodoro passos fama confirmat. Salodorum vero castrum est super Arola flumine non longe a Rheno positum.

15 Neque illud silendum, quem deinde Maximianus progressus exitum consecutus est. Cum dispositis insidiis genero suo Constantino, tunc regnum tenenti, mortem moliretur, deprehensus dolo illius apud Massiliam captus nec post multo strangulatus impiam vitam digna morte finivit.

16 At vero beatissimorum martyrum corpora post multos passionis [suę] annos sancto Theodoro, illius loci epo revelata traduntur. In quorum honore cum extrueretur basilica, quae vastę tunc adiuncta rupi uno tantum latere adclinis iacebat, sed nunc iubente pręclaro meritis Ambrosio, loci illius abbate, denuo aedificata biclinis esse dinoscitur.

20 Neque enim hoc omittendum est, quod per longum temporis tractum beati Innocentii martyris membra Rhodanus revelavit. Iugi enim alluvione vicinum in se cespitem vergens religiosa quadam soli pernicie ad sepulturam martyris famulatrix unda pervenit. Prolatas namque reliquias leniter lambens non ideo a sinu terrę protulit, ut in gurgitis sui procella demergeret, sed ob gloriosam devotionem intra ambitum basilicę cęterisque martyribus sepultura pręciperet sociari. Cuius translationem a sanctę recordationis Domiciano Genevense et Grato Agustanę urbis vel Protasio, tunc temporis illius loci epo, celebratam recolentes cotidiana devotione et laudibus frequentamus.

Quid miraculi tunc apparuerit nequaquam tacendum putavi:

17 Accidit ut inter reliquos artifices, qui invitati convenisse ad hoc opus videbantur, quidam esset aurifex, quem adhuc gentilem esse constaret. Hic cum dominico die, quo ceteri ad expectanda diei eius festa abscesserant, in eadem domo, in qua artem agebat, solus substitisset, in illo secreto se subito manifestantibus sanctis hic idem aurifex rapitur atque ad penam vel ad supplicia distenditur, et visibiliter turbam martyrum cernens, verberatus etiam increpatur, quod vel die dominico aecclesię solus deesset, vel illud ornatum operis sancti suscipere gentilis auderet. Quod ideo misericorditer a sanctis factum constitit, ut aurifex ille consternatus et territus salutare sibi nomen posceret statimque Christianus effectus est.

18 Neque illud in sanctorum miraculis prętermittam, quod per eadem loca omnibus notum est: Materfamilias Quinti, egregii atque honorati viri, cum ita paralisin fuisset abstracta, ut etiam pedum usus negaretur, a viro suo ut illuc per multum itineris spatium deferretur poposcit. Quo cum pervenisset, sanctorum martyrum basilica famulantium manibus illata pedibus ad diversorium rediit ac sanitati de pręmortuis restituta membris miraculum suum ipsa circumtulit.

19 Hęc duo tantum miracula passioni sanctorum inserenda credidi. Cęterum satis multa sunt, quę vel in expugnatione demonum vel in restauratione claudorum aut sanitate febrium ceterisque infirmantibus cotidie hic per servos suos virtus domini operatur. Quę multa narranda sunt, si per singula scribantur. Tamen fidelium cordibus absque lectione cognita esse noscuntur, quę [et] quanta et qualia miracula per sanctos suos ad honorem et gloriam nominis sui dominus operare non desinit. Pro eo idipsum die noctuque psalmorum ymni decantatio non desistit, quę iubente sancto et pręclaro Christi martyre, beato Sigismundo rege, est institutum, hinc usque hodie deo protegente est conservatum. Propterea hic laudibus dei servi canentibus ore persolvunt illi, cui est honor et gloria, imperium et potestas per omnia sęcula sęculorum. Amen.

[Incipit passio sancti Sebastiani]

[praecedit cap. (1)-(2) PE]

1 Temporibus Diocliciani, quondam Romani rei publicę principis, cum ad imperium tocius orbis fuisset electus omnesque provincias turbari quarumdam pręsumptione perspiceret, ad consortium imperii vel laboris olim sibi commilitonem Herculium Maximianum Cęsarem fecit eunque contra Amandum et Elianum, qui in Bagaudorum nomine presumptione servili arma commoverant, ad Galliam destinavit. Cui ad supplimentum exercitus legionem Thebeam ex orientalibus militibus ire precępit. Quę legio sex milia sexcentos sexaginta sex viros validos animis et instructis armis antiquorum Romanorum habebat exemplo.

R Sanctus Mauricius legionem sanctam premonuit, ut ad celestia regna properaret. Beatus Exsuperius miles Candidus et Victor et beatus Innocentius iunctis meritis se sociaverunt. Sancti perfidem vicerunt, regna operati sunt, iustitiam adepti sunt, repromissiones Iunctis meritis

LII Hi igitur milites Christianę religionis ritum orientali traditione susceperant a Hierosolimitanę urbis episcopo fidemque sacrę virtutis [et] armis omnibus proponebant. Ad urbem quippe Romam itinere attingentes eandem Christianitatis fidem, quam acceperant, apud beatissimum Marcellinum, predictę Romanę urbis pontificem, confirmantes, Ut ante gladio interirent quam sacram fidem Christi, quam acceperant, violarent. Recepti igitur a Diocliciano Cęsare iubentur, ut post Maximianum Cęsarem collegam itinere, quo cęperant, Gallias tenderent.

R Triumphant sancti martyres cristi, qui sub Maximiano mortem decreverunt suscipere et cum sancto Mauricio regna celestia adsumperunt.

V Flagrabat in beatissimis martyribus gloriosus ardour, quia trucidati ferro a Maximiano perempti sunt. ...

2 Lc III Maximianus Cęsar, usu quidem militię bellis aptus sed idolorum specialis cultor, ferus animo, avaricia crudelis, libidini deditus cęterisque vitiis obsessus Severitatem imperatoriam nimia crudelitate polluerat. In Galliam properans ad Alpium Penniarum aditum venit. Transmeantibus iter Alpium post arduam et orridam viam subita aequalis loci campestris occurrit grata planities. Quo in loco oppidum factum est, quod Octodorus nomen accępit, Circa quod [aut] inrigua fluminibus prata aut agrorum fertilis cultura porrigitur, pręcipue deinde Rodani fluminis

In capite paginate: Tunc Mauricius primicerius paululum a satellitibus regiis segregatus convocat legionem et hac oration sanctiores alloquitur. Ps exultate iusti in seculorum. Amen A Gratulor virtuti vestrę, commilitones obtimi, quia amore religionis nullam Cęsaris preceptum attulit formidinem. Ps Benedicam dominum ... Seculorum Amen.

validus cursus offertur, [qui mole sua leniter fluens regionis ipsius gratiam propria amoenitate commendat]. Transcensis igitur Alpibus Maximianus Cęsar Octodorum venit ibique sacrificaturus diis suis convenire exercitum iussit atroci proposita iussione ut per aras demonibus consecratas iurarent coęquales sibi animis contra Bagaudorum turbas esse pugnandam, christianos vero velut inimicos diis suis ab omnibus persequendos.

R ......

L IIII Quod ubi primum pervenit ad noticiam Thebaidę legionis preteriens Octodorense oppidum ad locum, cui nomen Augauno est, celeriter properavit, ut octo milium spacii ab Octodoro separata necessitatem committendi sacrilegii preteriret. [Acaunum accolae interpretatione Gallici sermonis saxum dicunt]. Quo in loco ita vastis rupibus Rodani fluminis validus cursus artatur, ut commeandi facultate subtracta constratis pontibus viam fieri itineris necessitas imperaret. Undique tamen inminentibus saxis parvus quidem sed amoenus irriguis fontibus campus includitur, Ubi fessi milites regionis Thebeę post laborem tanti itineris resederant. O quanta reverentia excolendus est sacer [Acaunensium] ille locus, in quo tot pro Christo martyrum milia ferro Cęsaris puniuntur!

R Ecce factus est sacer ille Augaunensium locus per suffragia sanctorum salus presentium presidium futurorum. V Beati qui persecutionem paciuntur propter iustitiam, quoniam ipsorum est regnum cęlorum. Suffragia. In II nocturnam. Tenemus ecce arma et non resistimus, quia magis mori quam occidere parati sumus. P Dominus nostrum Gloria seculorum.Amen. A Traduntur neci quos ordo repperit numerandi. Lęti percussoribus cervices prebebant. O Exaudi deus. Gloria seculorum Amen. A Hac igitur crudelitate confectus est sanctorum populous qui contempsit rem presentium ob spem futurorum. P Exaudior.

Seculorum. Amen A Hec sacra legio cum sanctis angelorum legionibus iam collaudat in cęlis dominum deum Sabaoth. P Deus vener.. gs. Seculorum. Amen linea deleta V Letamur in domino

3 L V Maximianus Cęsar, dum ad sacramenta superius memorata cunctos in exercitu suo cogeret, agnovit pretergressam, ut diximus, legionem. Subito iracundię furore repletus satellites mittit, ut hii legionem ad sacramentorum suorum sacrilegia revocarent. Erat in eadem legione primicerius Mauricius et signifer Exuperius et Candidus senator, qui ita militonibus suis preerant, ut amore potius divinitatis quam terrore militari oboedienda preciperent, viri in rebus bellicis strenui et virtute nobilis, sed fide nobiliores. Erga imperatorem fortitudine, erga Christum devotione certabant. Evvangelicis preceptis sub armis custodes reddebant quę dei erant deo, et quę Cęsaris Cęsari restituebant. Requirunt itaque quid Maximianus Cęsar ira dictante mandasset. Dictum ab his est, quod Cesar iusserat, milites omnes immolasse hostias, libasse sacrificia et sacramenta fanatici ordinis prebuisse, iubere Cęesarem, ut legio festinanter revertens ad commilitonum se prepararet exemplum.

R Letantur hodie sancti martyres Christi ante conspectum domini. Sanctus Mauricius et Exsuperius et beatus Candidus una voce clamabant dicentes: Offeramus nos cum sociis nostris sequi martyrium, V Sancti martyres Christi inter manus peccatorum invocabant dominum et dicebant: Offeramus.

L VI Tunc hii qui preerant legioni miti affatu dederunt responsum, ob hoc transgressi Octodurum, quia iam fama ad eos sacrificiorum ordine pervenisset, fas sibi visum esse, ne dęmonum aras Christiani contaminari viderentur, [esse sibi in animo] deum vivum colere, traditam in orientali more religionem usque ad diem vitę perenniter custodire, ad bellorum usu legionis paratam esse virtutem, Ad committenda vero sacrilegia, sicut Cesar pręcepit, Octodorum non redire.

4 Reversus itaque satelles nuntiat obstinatos esse animos legionis nec velle preceptis imperatoriis oboedire.

R In circuitu tuo domine V Magnus dominus

L VII Tunc Maximianus Cęsar iracundię nimietate succensus ad hanc vocem subito furore prosiluit (prosilivit m.s.) dicens: "Ergo milites mei imperatoria precepta et sacrorum meorum ordinem spernunt! Sanciendum erat vindicta publica etiam si tantum maiestatem regiam contempnere voluissent; iungitur dispectui meo cęlestis iniuria et mecum pariter religio Romana contempnitur. Sentiat contumax miles me non solum michi sed etiam diis meis dare posse vindictam; iam fidissimorum meorum turba festinet, decimum quemque morti funesta sors prębeat, discant ęqualem necem quos ordo premiserit moriendi, Qualiter Maximianus vel sibi vel diis suis hac severitate dederit ultionem!"

5 Post hanc vocem aparitoris iussio infausta porrigitur, ad legionem velociter properatur, crudelia precepta reserat. Traduntur neci quos ordo repperit numerandi, lęti percussoribus cervices prębebant solaque inter eos erat de gloriosę mortis occupatione contentio. Perfecto itaque scelere ut Octodorum legio redeat iubetur.

R Sancti mei qui in isto seculo V Venite ad me

L VIII Tunc Mauricius primicerius paulolum a satellitibus regiis segregatus convocat legionem et hac oratione sanctiores alloquitur: "Gratulor virtuti vestrę, commilitones optimi, quod amore religionis nullam vobis Cęsaris preceptum adtulit formidinem; gaudentibus quodammodo animis tradi ad necem gloriosam commilitones vestros vidistis. quibus timui ne quisquam, quod armatis est facile specie defensionis, beatissimis funeribus manus obviam afferre temptaret! Iam michi ad huius rei interdictum Christi nostri parabat exemplum, qui exemptum vagina apostoli gladium proprię vocis iussione recondit, docens maiorem armis omnibus Christianę confidentię esse virtutem. Hic deus Christus plane mentes nostras manusque prohibuit, ne quisquam divino operi mortalibus dextris obstitisset. Quin immo cępti operis fidem perhenni religione complerent! Actenus exempla sacris inserta codicibus legebamus; iam nunc per nosmet ipsos quos sequi deberemus aspeximus. Ecce vallatus sum commilitonum meorum corporibus, quos de latere meo funestus satelles abstraxit, aspersus sum cruore sanctorum et [sacri] sanguinis reliquias vestibus meis porto et dubito eorum sequi necem, [quorum] gratulans admiror exemplum? Et vacat cogitare quid imperator iubeat, qui sorte [mihi] mortalitatis ęqualis est. Si habere aliquid virium imperatoria precepta potuissent, circa beatissimorum trium puerorum corpora regis Persarum valuisset incendium nec contempnere ora leonum lacu clausus evadere potuisset propheta.

[Es folgen weitere Stundengebete.]

[a) post cap. (8) PE insertum: Cap. (5)+(6) PA]

(5 PA) [Post hanc vocem apparitoribus iussio infausta porrigitur, ad legionem velociter properatur, crudelia precepta reserantur. Traduntur neci quos ordo repperit numerandi, leti percussoribus cervices prebent solaque inter eos erat de gloriosę mortis acceleratione contentio. Perfecto itaque scelere ut Octodorum legio redeat iubetur.] Tunc siquidem ipse inclitus Mauritius primicerius paululum a satellitibus regis segregatus convocat legionem et hac oratione sanctiore alloquens ita exorsus est: "Gratulor virtuti vestrae, conmmilitones optimi, quod amore religionis nullam vobis Cesaris precepta attulere formidinem; gaudentibus quodam modo animis tradi ad necem gloriosam commilitones vestros vidistis; quam timui ne quisquam, quod armatis facile est specie defensionis, beatissimis funeribus manus obvias afferre temptaret! Iam nichil ad huius rei interdictum Christi nostri parabitur exemplum, qui exemptum e vagina gladium apostoli proprię vocis iussione recondidit, docens maiorem armis omnibus Christianam esse virtutem. Hic deus Christus plane mentes vestras manusque prohibuit, ne quisquis divino operi mortalibus dextris obviaret. Quin immo cepti operis fidem perhenni religioni complete! Hactenus exempla sacris codicibus inserta legebamus; iam nempe per nosmetipsos quos sequi deberemus aspeximus. Ecce vallatus sum commilitonum meorum corporibus, quos de latere meo funestus satelles eripuit, aspersus sum cruore sanctorum et sacri sanguinis reliquias vestibus meis porto et dubito eorum necem sequi, quorum gratulans ammiror exemplum? Et vacat cogitare, quid imperator iubeat, qui sorte [mihi] mortalitatis michi ęqualis est. Si habere aliquid virium imperatoria precepta potuissent, circa beatissimorum [trium] puerorum corpora regis Persarum valuisset incendium nec contempnere leonum rugitus lacu clausus propheta potuisset. Sacramenta olim nos dedisse memini quod contemptu loci istius et desperatione vitę et defensare rem publicam deberemus; iam tunc promisi mei corporis vilitatem et spopondi hanc imperatoribus fidem nec tamen michi ullus cęlestia tunc regna promittebat. Quid Christo spondente faciendum est, si hoc potuimus militię devotione promittere? Quin immo, fortissimi commilitones, olim devotas animas subdemus preciosissimę passioni, in nobis virilis animus, inviolata fides permaneat! Iam cerno ante tribunal Christi stantes eos quos neci paulo ante satelles regius deputavit; illa vero gloriosa est mors, quę ęternitatem beatam vitę huius brevitate mercatur; ęquali omnes animo, una voce responsum satellitibus demus. [id nuntia: "Milites quidem tui sumus, o Cesar, et ad defensionem rei publicę Romana arma suscepimus nec unquam desertores bellorum aut proditores militię fuimus aut ignavia formidinis meruimus subire flagitium. Tuis etiam obtemperemus preceptis nisi instituti legibus christianis demonum cultus et aras semper pollutas sanguine vitaremus. Comperimus precepisse te, aut sacrilegiis pollui Christianos aut dedenis interfectis nos velle terreri. Non inquiras longius latitantes, nos omnes Christianos cognosce esse; habebis potestati tuę subdita omnium corpora, auctorem vero suum respicientes Christum animas non tenebis." Hęc sicut vir sanctus dixerat, legionis probabat assensio et Cęsari per satellites nuntiantur.

(PA 6) [Tunc Cęsar inclementi precepit iussione, ut iterum decimus renovatę crudelitatis ordo consumeretur. Post hanc vocem ad legionem velociter properatur, crudelia praecepta peraguntur, reliqui ut Octodurum redeant iubetur.]

Hęc igitur beatissimo Mauricio prosequente non dissimili affatu beatus Exsuperius, quem ante principem vel campiductorem superius memoravi, correptis legionis suę signis hac constantes oratione firmat: "Tenere me, conmilitones optimi, secularium quidem bellorum signa perspicitis, sed non ad hęc arma provoco, non ad hęc bella animos vestras virtutemque compello; aliud nobis genus eligendum est preliorum, non per hos gladios potest ad regna cęlestia properari. Robur nobis opus est animorum; invicta defensio est, [fidem] quam deo promiseris, in ultimis custodire. Iam de conmilitonum nostrorum gloria, ea quae divino cernebat obtutu, Mauritius locutus est, ego vobis victoriam plenam, si Cristo creditis, repromitto. Proiciant dexterę nostrę arma ista cum signis militaribus, praestabit hoc Christus, ut mox in ipso cęlesti, sicut promittitur, regno alia vobis Exsuperium vestrum videatis signa monstrare. Vadat quin immo satelles funestus ut hęc truculento regi renuntiet: Inexuperabiles legionis huius animos, Caesar, agnosce; tela proicimus; exarmatas quidem dextras satelles tuus, sed armatum fide catholica pectus inveniet. Occide, prosterne, resecandas gladiis percussoribus [cervices] praebemus intrepidi; hęc nobis iocundaria sunt, dummodo quod te [cum] sacrilegis tuis contempnimus ad regna iam nunc cęlestia properemus." [Hęc mandata legionis remeans ad Maximianum Cesarem satelles nuntiat] Flagrabat enim iam tunc in beatissimis viris martirii gloriosus ardor.

[b) post cap. (12) PE] (detestatusque convivium refugebat illorum consortium) [sequuntur cap. (8)+(9) PA: (8) PA][Interea veteranus quidam ultimę aetatis senis fatigatus, nomine Victor, ad contaminatum cedibus locum iteneris necessitate deductus est. Dum ad aepulas pro aetatis veneracione ab omnibus rogaretur, requirere coepit, quęnam causa esset laeticiae, quod inter tot corpora interemptorum gaudentes exultantesque possent milites aepulare. Dictum a quodam est, quod legio Christiane legis studio cęrimonias Romanas cultuquę deorum pariter cum imperatoriis iussionibus contempnere voluisset dataque neci esset, ut discipline militaris traditus ordo severius teneretur.]

Tunc [Victor] igitur alte gemitum trahens graviterque suspirans exclamat: "Heu me, qui per tot annorum miliciam ad hanc infelicem ętatem veni [et in hac legione militare non merui]; quam bene inter tales gloriosę mortis donatus honores finem vitę invenire potuissem! Saltim si commilito indignus eram vel me ante actas horas viandi necessitas detulisset, et senilis pectoris cruor tantorum virorum victimis misceretur, optuleram hoc corpus neci, dummodo tantę laudis consortio non carerem." Talia dicentem prophanorum statim turba vallavit, quę utrum Christianus esset maniciter iubet respondere.

(9 PA) Ad ille, paululum ad cęlum oculos erigens, tali percontantibus sermone respondit: "Longus me vivendi usus ad hanc infelicem perduxit aetatem. Quecumque in hoc mundo aguntur aut studium rep (lacuna) erit aut vero rerum vo^lubilitas agit aut varius semper casus infestat; quodcumque volumus, optamus, scimus aut cupimus, totum mundum caligine submersum tenebris circumfluentibus latet, nisi nobis aut viam Christus ostenderit aut lumen Christus effulserit. Quod ego fideli mente perpendens utinam ultimo constanter affectu! Quod si me ad tempus paulo ante trucidatę legionis itineris necessitas detulisset, conviviis vel epulis vestris horum funerum consortium pretulissem. Sed etiam nunc prestabit Christus, ut Christianum me vel post confessionem meam transire ulterius per beata funera non sinatis." Haec eo loquente [subita percussoris obtruncat insania. Ita vir sanctus celeri confessione et consorcium sanctorum promeruit, ceterisque martyribus in eo loco sicut morte ita est honore coniunctus.]

[cap. (9) PA terminatur fine capituli (12) PE]: iterum ab eisdem interrogatus, requirentibus ne et ipse forsitan Christianus esset, Christianum se esse et semper futurum esse respondit ac statim ab irruentibus interfectus est ceterisque martyribus in hoc loco sicut morte [ita] etiam honore coniunctus est.

X KL OCT PASSIO SCORUM MAR MAURITTI EXUPERII CANDIDI INNOCENTII ATQUE VICTORIS QUĘ FACTA EST SUB PERSECUTORIBUS DIOCLITIANO ET MAXIMIANO.

1 DIOCLITIANUS Augustus, Romanę rei publicę princeps, cum ad imperium [totius orbis] fuisset electus aliquasque provincias perturbari quorundam pręsumptione perspiceret, ad consortium imperii vel laboris olim sibi commilitonem Herculium Maximianum Cesarem fecit eumque contra Amandum et Elianum, qui in Baugadorum loco presumptione servili arma commoverant, ad Galliam destinavit. Cui ad supplementum exercitus legionem Thebeam ex orientalibus militibus ire precepit. Quae legio sex milia sexcentos sexaginta sex viros validos animis et instructos armis antiquorum Romanorum habebat exemplo. Hi igitur milites Christianę religionis ritum orientali traditione susceperant a Iherosolimitanę urbis epo fideique sacrę virtutem armis omnibus preponebant. Ad urbem quippe Romanam longo itinere adtingentes eandem Christianitatis fidem, quam acceperant, apud beatum Marcellinum, prędictę Romanae urbis pontificem, confirmaverunt, ut ante gladio interirent quam sacram fidem Christi, quam acceperant, violarent. Recepti igitur a Dioclitiano Cesare iubetur, ut post Maximianum collegam suum itinere, quo ceperant, Gallias tenderent.

2 Maximianus Cesar, usu quidem militię bellis aptus sed ydolorum precipuus cultor, ferus animo, avaritia anxius, opere crudelis, libidini deditus ceterisque vitiis obsessus potestatem imperialem nimia crudelitate polluerat. Hic in Galliam properans ad Alpium Apenninarum aditum venit. Transmeantibus iter Alpium post arduam et horridam viam subito aequalis loci campestris occurrit grata planities. Quo in loco oppidum factum est, quod Octodorus nomen accepit, circa quod irrigua fluminibus prata et agrorum fertilis cultura protenditur, deinde Rodani fluminis validus cursus nando meat. Transcensis igitur Alpibus Maximianus Cesar Octodorum venit ibique sacrificaturum ydolis suis convenire exercitum iussit atroci proposita iussione ut per aras doemonibus consecratas iurarent quo aequalibus sibi animis contra Bagaudorum turbas esset pugnandum, christianos vero velut inimicos diis suis ab omnibus persequendos. Quod cum primum pervenit ad notitiam Thebaidę legionis preteriens Octodorense oppidum ad locum, cui Agauno nomen est, celeriter properavit, ut octo milium spatio ab Octodoro separata necessitatem committendi sacrilegii preterirent. Quo in loco ita vastis rupibus Rodani fluminis cursus artatur, ut commeandi facultate subtracta constratis pontibus viam fieri itineris necessitas imperaret. Undique tamen imminentibus saxis parvus quidem sed amoenus et irriguus fontibus campus includitur, ubi fessi milites legionis Thebeę post laborem tanti itineris resederant. O quanta reverentia excolendus est sacer locus iste, in quo tot pro Christo martyrum milia ferro Cesaris puniuntur!

3 Maximianus igitur Cesar, dum ad sacramenta superius memorata cunctos in exercitu suo cogeret, agnovit pretergressam, ut diximus, legionem. Subito iracundię furore completus satellites mittit, ut legionem ad sacramentorum suorum sacrilegia revocarent. Si qui veri tunc dei cultum profiteri audebant, sparsis usquequaque militum turmis vel ad supplicia vel ad necem rapiebantur, ac velut bachatione barbaris data prorsus in religione arma commoverant. Erat in eadem legione primicerius Mauricius et signifer Exuperius et Candidus senator, qui ita commilitonibus suis pręerant, ut amore potius divinitatis quam terrore militari obedienda preciperent, viri in rebus bellicis strenui et virtute nobiles, sed fide in deo nobiliores. Erga imperatorem fortitudine, erga Christum devotione certabant. Evangelici precepti sub armis custodes reddebant quae dei erant deo, et quę Cęsaris Cesari restituebant. Requirunt itaque quid Maximianus Cesar ira dictante mandasset. Dictum eis est, quod Cesar iuberet, milites omnes immolare hostias, libare sacrificia et sacramenta fanatici ordinis adtrectare, iubere Cesarem, ut legio festinanter reverteretur et ad commilitonum se prepararet exemplum. Tunc hii qui preerant legioni miti affatu dederunt responsum, ob hoc eos transgressos Octodorum, quia iam fama ad eos de sacrificiorum ordine pervenisset, fas sibi visum esse, ne doemonum aris Christiani contaminari viderentur, deum vivum colere et traditam orientali more religionem usque ad finem vitę perenniter custodire, ad bellorum usum paratam legionis esse virtutem, ad committenda vero sacrilegia, sicut Cesar precepit, Octodorum non redire.

4 Reversi itaque satellites nuntiant obstinatos esse animos legionis nec velle pręceptis imperatoriis oboedire. Tunc Maximianus Cesar iracundię nimietate succensus ad hanc vocem subito furore prosilivit dicens: "Ergo milites mei imperatoria precepta et sacrorum meorum ordinem spernunt! Statuenda esset vindicta publica etiam si tantum magestatem regiam contempnere voluissent; iungitur despectui meo cęlestis iniuria et mecum pariter religio Romana contempnitur. Sentiat contumax miles me non solum michi sed etiam diis meis dare posse vindictam; iam [nunc] fidissimorum meorum turba festinet, decimum quemque mortis funesta sors prebeat, discant aequalium nece quos ordo premiserit moriendi, qualiter Maximianus vel sibi vel diis suis ac se veritate dederit ultionem!"

5 Post hanc vocem apparitoris iussio infausta discurrit, ad legionem velociter properatur, crudelia precepta reserantur. Traduntur neci quos ordo repperit numerandi, leti percussoribus cervices prebent solaque inter eos erat de gloriosae mortis acceleratione contentio.

Perfecto itaque scelere ut Octodorum religio redeat iubetur. Tunc Mauricius primicerius paululum a satellitibus regiis segregatus convocat legionem et hac oratione sancti oris alloquitur: "Gratulor virtuti vestrę, commilitones optimi, quod amore religionis nullam vobis Cęsaris preceptum attulit formidinem; gaudentibus quodam modo animis tradi ad necem gloriosam commilitones vestros vidistis, quibus timui ne, quod armatis facile est specie defensionis, beatissimis funeribus quilibet manus obvias afferre temptaret! Iam mihi ad unius rei interdictum Christi nostri parabatur exemplum, qui exemptum vagina apostoli gladium proprię vocis iussione recondit, docens maiorem armis omnibus Christianę confidentię esse virtutem. Hic deus Christus plene mentes vestras manusque prohibuit, ne quisquam divino operi mortalibus dextris obstitisset. Quin immo cepti operis fidem perenni religione compleret! Hactenus exempla sacra inserta codicibus legebamus; iam nunc per nosmet ipsos quos sequi deberemus aspeximus. Ecce vallatus sum commilitonum meorum corporibus, quos de latere meo funestus satelles abstraxit, aspersus sum cruore sanctorum et sanguinis reliquias vestibus meis porto et dubito eorum sequi necem, quorum gratulans ammiror exemplum? Non magnopere curandum est, quod imperator iubeat, qui sorte michi mortalitatis aequalis est. Si habere aliquid virium imperatoria precepta potuissent, circa beatissimorum trium puerorum corpora regis Persarum valuisset incendium nec contempnere ora leonum lacu clausus evadere potuisset propheta. Sacramenta olim dedisse nos memini quod contemptu lucis istius et desperatione vitę defensare rem publicam deberemus; iam tunc promisi mei corporis vilitatem et spopondi hanc imperatoribus fidem nec tamen michi ullus tunc regna celestia promittebat. Quid Christo spondente faciendum est, si hoc potuimus militię devotione promittere? Quin immo, fortissimi commilitones, olim devotas animas subdamus pretiosissime passioni, sit nobis virilis animus, fides inviolata permaneat! Iam cerno ante tribunal Christi stantes eos quos neci paulo ante satelles regius deputavit; illa vero gloria est, quae aeternitatem beatam vitę huius brevitate mercatur. Equales omnes animo, una voce responsum satellitibus demus, id nuntia: "Milites quidem, Cesar, tui sumus et ad defensionem rei publice Romana arma suscepimus nec umquam aut desertores bellorum aut proditores militię fuimus aut ignavię formidinisve meruimus subire flagitium. Tuis etiam obtemperaremus preceptis nisi instituti legibus christianis doemonum cultus et aras semper pollutas sanguine vitaremus. Comperimus precepisse te, aut sacrilegiis pollui Christianos aut denis interfectis nos velle terreri. Non inquiras longius latitantes, nos omnes Christianos esse cognosce; habebis potestati tuae subdita omnium corpora, auctorem vero suum respicientes Christum animas non tenebis." Hec ut vir sanctus dixerat, legionis probantur assensu et Cesari per satellites nuntiantur.

6 Presenti praecepit iussione, ut iterum decimum renovate crudelitatis ordo consumeret. Post hanc vocem ad legionem velociter properatur, crudelia peraguntur pręcepta, reliqui vero ut Octodorum redeant iubetur. Tunc Exuperius, quem ante principem vel campidoctorem superius memoravi, correptis legionis suę signis hac circumstantes oratione confirmat: "Tenere me, commilitones optimi, secularium quidem bellorum signa perspicitis, sed non ad haec arma provoco, non ad haec bella animos vestros virtutemque cohortor; aliud nobis genus eligendum est proeliorum, non per hos gladios potestis ad regna celestia properare. Robur nobis opus est animorum; invicta defensio fides quam deo promisimus, in ultimis custodire. Iam de commilitonum nostrorum gloria, quam divino constat adesse obtutui, -super est, ut victori deo gratias agamus - tunc gloriosus vir Mauricius est locutus, ego vobis victoriam plenam, si Christo creditis, repromitto. Proiciant dexterę nostrę arma ista cum signis militaribus, prestabit hoc Christus, ut mox in ipso celesti, sicut promittitur, regno alia vobis Exuperium vestrum videatis signa monstrare. Vadat quin immo funestus satelles et haec truculento regi nuntiet: "Milites sumus, imperator, tui, sed tamen servi, quod libere proconfitemur, dei. Tibi militiam debemus, illi innocentiam. A te stipendium laboris accepimus, ab illo vitę exordium sumpsimus. Sequi imperatorem in hoc numquam possumus, ut [auctorem nostrum negemus deum,] auctorem vero velis nolis tuum. Non nos adversum te, imperator, armavit ipsa, quae fortissima est in periculis, desperatio. Tenemus arma et non resistimus, quia mori magis quam occidere volumus, et innocentes interire quam noxii vivere preoptamus. Si quid in nos ultra statueris, igni, tormento, ferro subici parati sumus. Christiani sumus, persequi Christianos non possumus. Inexuperabiles legionis istius animos agnosce; tela proicimus; exarmatas quidem dextras satelles tuus, armatum fide catholica pectus invenit. Occide, prosterne, secandas gladiis percussoribus cervices prebemus intrepidi; haec nobis iocundiora sunt, dummodo quia te cum sacrilegiis tuis contemnimus ad regna iam nunc celestia properamus." Fraglabat enim tunc in beatissimis viris martyrii gloriosus ardor. Haec mandata legionis remeans ad Maximianum Cesarem satelles nuntiat.

7 At ille, cum talia audisset obstinatosque in fide Christi cerneret animos virorum, desperans gloriosam eorum constantiam posse revocari, quasi nichil iteratum fuisset scelus perpetratum, ire propere exercitum iubet et circumfundi imperat legionem nullumque de tanto sanctorum exercitu pręcepit relinqui. Qui cum missi ad beatissimam legionem venissent, stringunt in sanctos impium ferrum, mori non recusantes vitę amore. Cedebantur itaque passim gladiis, non reclamantes saltem aut repugnantes, sed depositis armis cervices persecutoribus prebentes et iugulum percussoribus vel intectum corpus offerentes. Non vel ipsa suorum multitudine, non armorum munitione elati sunt, ut ferro conarentur asserere iustitię causam, sed hoc solum reminiscentes se illum confiteri, qui nec reclamando ad occisionem ductus est et tamquam agnus non aperuit os suum, ipsi quoque tamquam grex dominicus obviam laniari tamquam ab irruentibus lupis passi sunt. lanianturque beata corpora et devotas deo animas fideli mortis professione commendant. Operta est terra illic procumbentibus in morte corporibus iustorum, fluxeruntque pretiosi sanguinis rivi. Quę umquam rabies absque bello tantam humanorum corporum stragem dedit, quae feritas ex sententia sua tot simul perire vel reos feriri iussit! Ne iusti punirentur multitudo non optinuit, cum inultum esse soleat quod multitudo delinquit. Hac igitur crudelitate immanissimi tiranni confectus est sanctorum populus, qui contempsit rem presentium ob spem futurorum. Sic interfecta est illa plane angelica legio, quae ut credimus cum illis angelorum legionibus iam collaudant deum in celis. Peracta tandem cede in omnes sanctorum percussores pręda dividitur. Namque Maximianus facultatem dederat, ut quisque legionis illius militem iugulasset, interempti spoliis uteretur. Divisa igitur omnium preda ad vescendum epulandumque victrix turba consedit.

8 Interea veteranus quidam ultimae aetatis senex fatigatus, nomine Victor, qui nec legionis eiusdem fuit neque miles, ad contaminatum cedibus locum itineris necessitate deductus est. Qui dum ad epulas pro ętatis veneratione ab omnibus rogaretur, requirere coepit, quęnam causa esset letitię, quod inter tot corpora interemptorum gaudentes exultantesque possent milites epulari. Dictum a quodam est, quod legio Christianę legis studio cerimonias Romanas cultumque deorum pariter cum imperatoriis iussionibus contempnere voluisset dataque neci esset, ut disciplinae militaris traditus ordo siverius teneretur. Tunc Victor altę vocis gemitum trahens graviterque suspirans detestatus convivas detestatusque convivium exclamat: "Heu me, qui per tot annorum militiam ad hanc infelicem aetatem perveni et in hac legione militare non merui; ut bene inter tales gloriosae mortis honore donatus finem vitę invenire potuissem! Saltem si commilito indignus eram vel me ante actę horę viandi necessitas detulisset, ut senilis pectoris cruor tantorum virorum victimis misceretur, optuleram corpus hoc neci, dummodo tantę laudis consortio non carerem." Talia dicentem profanorum statim turba vallavit, quę utrum Christianus esset respondere minaciter iubet.

9 At ille, paululum oculos ad celum erigens, tali percontantibus sermone respondit: "Longus me vivendi usus ad hanc, quam videtis, perduxit aetatem. Quecumque in hoc mundo aguntur aut studium repperit aut rerum volubilitas angit aut varius semper casus infestat; quodcumque volumus, optamus, scimus et cupimus, totum mundi caligine submersum tenebris circumfluentibus latet, nisi nobis aut viam Christus ostenderit aut lumen Christus effulserit. Quod ego fideli mente perpendens utinam ultimo contester affatu! Quod si me ad tempus paulo ante trucidatę legioni itineris necessitas detulisset, conviviis vel epulis vestris horum funerum consortium pretulissem. Sed etiam nunc prestabit hoc Christus, ut Christianum me vel post professionem meam transire ulterius per beata funera non sinatis." Hec eum loquentem subito percussoris obtruncat insania. Ita vir sanctus celeri confessione eorum consortium promeruit cęterisque martyribus in eo loco sicut morte ita est honore coniunctus.

13 Haec nobis tantum de numerosa ista multitudine [martyrum] comperta sunt nomina, beatissimorum id est Mauricii, Exuperii, Candidi, Innocentii atque Victoris; cetera vero nomina nobis quidem incognita sed in libro vitę sunt scripta.

14 Nam et ex eadem legione fuisse dicuntur etiam illi martyres Ursus et Victor, quos Salodoro passos fama confirmat. Salodorum vero castrum est super Ara flumine non longe a Reno positum.

15 Neque illud silendum est, quem deinde Maximianus progressus exitum consecutus sit. Cum dispositis insidiis genero suo Constantino tunc regnum tenenti mortem moliretur, deprehensus dolo illius apud Massiliam captus non multo post strangulatus teterrimoque supplicio affectus impiam vitam digna morte finivit.

16 At vero beatissimorum Agaunensium martyrum corpora post multos passionis annos sancto Theodoro illius loci epo revelata traduntur. In quorum honore cum extrueretur basilica, quae vastę tunc adiuncta rupi uno tantum latere acclinis iacebat, nunc iubente preclaro meritis Ambrosio, loci illius abbate, denuo aedificata reclinis esse dinoscitur.

20 Neque enim omittendum est, quod per longum temporis tractum beati Innocentii martyris membra Rodanus revelavit. Iugi enim alluvione vicinum in se cespitem vergens religiosa quadam soli pernicie ad sepulturam martyris famulatrix unda pervenit. Prolatas namque reliquias leniter lambens non ideo a sinu terrę protulit ut [in] gurgitis sui procellam demergeret, sed ob gloriosam devotionem intra ambitum basilicę cęteris martiribus sepeliendas preciperet sociari. Cuius translationem a sanctę recordationis Domitiano Genuense et Grato Augustanę urbis vel Protasio tunc temporis illius loci epis celebre recolentes cotidiana devotione et laudibus frequentamus.

Quid miraculi tunc apparuerit nequaquam tacendum putavi.

17 Accidit ut inter reliquos artifices, qui invitati convenisse ad hoc opus videbantur, quidam esset aurifex, quem adhuc gentilem esse constaret. Hic cum dominico die dum ceteri ad spectanda diei eiusdem festa abscesserant, in eadem domo, in qua artem agebat, solus substitisset, subito mane ab astantibus sanctis hic idem aurifex rapitur atque ad poenam vel ad supplicia distenditur, et visibiliter turbam martyrum cernens, verberatus etiam increpatur, quod vel die dominico ecclesię solus deesset, vel illud opus sanctum suscipere gentilis auderet. Quod ideo misericorditer a sanctis factum constitit, ut aurifex ille consternatus et territus salutare sibi nomen posceret, statimque Christianus effectus est.

18 Neque illud in sanctorum miraculis pretermittam, quod per eadem loca omnibus notum est: Materfamilias Quinti, egregii atque honorati viri uxor, cum ita paralisi fuisset obstricta, ut etiam ei pedum usus negaretur, a viro suo ut illuc per multum itineris spatium deferretur poposcit. Quo cum pervenisset, sanctorum martyrum basilicę famulantium manibus inlata pedibus suis ad diversorium rediit ac sanitati de mortuis restituta membris miraculum suum ipsa circumtulit.

19 Haec duo tantum miracula passioni sanctorum inserenda credidi. Ceterum satis multa sunt, quę vel in purgatione doemonum vel in restauratione claudorum aut sanitate febrium ceterisque infirmitatibus cotidie illic per servos suos virtus domini operatur. [Quae multa narranda sunt, si per singula scribantur.] Tamen fidelium cordibus absque lectione cognita esse noscuntur, quę quanta et qualia miracula illic per sanctos suos ad honorem et gloriam nominis sui dominus operare non desinit. Pro eo ipso die noctuque psalmorum ymnorumque decantatio non desistit, quę iubente sancto et praeclaro Christi martyre beato Sigismundo rege est instituta et usque hodie deo protegente est conservata. Et propterea illic degentes mente et ore deo debitas incessanter laudes reboant, cui est honor et gloria, imperium et potestas et nunc et per infinita saeculorum saecula. Amen.

Incipit prologus in passione beatorum martyrum Mauricii, Exuperii, Candidi, Victoris, Innocentii sociorumque eorum.

Prologus PE: Christi sanctorum passionem, qui Agaunum glorioso sanguine inlustrant, pro honore gestorum stilo explicamus, ea utique fide, qua ad nos martyrii ordo pervenit. Nam succedentem relationem rei gestę memoria nondum intercepit. Et si pro martyribus singulis loca singula, quę eos possident, vel singulę urbes insignes habentur, nec inmerito, quia pro deo summo preciosissimas [sancti] animas refundunt, [quanta excolendus est reverentia sacer ille Acaunensium locus, in quo tot pro Christo martyrum milia ferro caesa referuntur!] Nunc iam ipsam beatissimae passionis causam loquamur.

1 Dioclitianus, quondam Romanę rei publicę princeps, cum ad imperium [totius orbis] fuisset electus aliquasque provincias perturbari quorumdam praesumptione perspiceret, ad consortium imperii vel laboris olim sibi commilitonem Herculium Maximianum Cesarem fecit eumque contra Amandum et Helianum, qui in Bagaudarum loco praesumptione servili arma commoverant, ad Galliam destinavit. Cui ad supplementum exercitus legionem Thebeam ex orientalibus militibus ire praecepit. Quę legio sex milia sexcentos sexaginta sex viros validos animis et instructos armis antiquorum Romanorum habebat exemplo. Hii igitur milites Christianę religionis ritum orientali traditione susceperant ab Iherosolimitanę urbis epo fideique sacrę virtutem armis omnibus praeponebant. Urbem quippe Romanam itinere attingentes eandem Christianitatis fidem, quam acceperant, apud beatum Marcellinum, praedictę Romanę urbis epm, confirmantes, ut ante gladio interirent quam sacram fidem Christi, quam acceperant, violarent. Recepti igitur a Dioclitiano Caesare iubentur, ut post Maximianum collegam itinere, quo ceperant, Gallias tenderent.

2 Maximianus Cesar, usu quidem militię bellis aptus sed idolorum praecipuus cultor, ferus animo, avaritia anxius, opere crudelis, libidini deditus ceterisque vitiis obsessus potestatem imperialem nimia crudelitate polluerat. Qui in Galliam properans ad Alpium Penninarum (Apenninarum in marg.) aditum venit. Transmeantibus igitur iter Alpium post arduam et artam viam subito aequalis loci campestris occurrit grata planities. Quo in loco oppidum factum est, quod Octodorum nomen accepit, circa quod [aut] irrigua fluminibus prata et agrorum fertilis cultura protenditur, [praecipue] deinde Rodani fluminis validus cursus offertur, qui mole sua leniter fluens regionis ipsius gratiam propria amęnitate commendat. Transcensis igitur Alpibus Maximianus Cesar Octodorum venit ibique sacrificaturus idolis suis convenire exercitum iussit atroci proposita iussione ut per aras dęmonibus consecratas iurarent coaequalibus sibi animis contra Bagaudarum turbas esse pugnandum, christianos vero velut inimicos diis suis ab omnibus persequendos. Quod cum primum pervenit ad notitiam Thebaeę legionis praeteriens Octodorense oppidum ad locum, cui Agauno nomen est, celeriter properavit, ut octo milium spacio ab Octodoro separata necessitatem committendi sacrilegii preteriret. [Acaunum accolae interpretatione Gallici sermonis saxum dicunt]. Quo in loco ita vastis rupibus Rhodani fluminis cursus artatur, ut commeandi facultate subtracta constratis pontibus viam fieri itineris necessitas imperaret. Undique tamen imminentibus saxis parvus quidem sed amęnus irriguis fontibus campus includitur, ubi fessi milites legionis Thebeę post laborem tanti itineris resederunt. O quanta reverentia excolendus est sacer locus ille, in quo tot pro Christo martyrum milia ferro Cesaris puniuntur!

3 Maximianus Cesar, dum ad sacramenta superius memorata cunctos in exercitu suo cogeret, agnovit praetergressam, ut diximus, legionem. Subito iracundię furore repletus satellites mittit, ut legionem ad sacramentorum suorum sacrilegia revocarent. Erat in eadem legione primicerius Mauritius et signifer Exuperius et Candidus senator, qui ita commilitonibus suis praeerant, ut amore potius divinitatis quam terrore militari obedientiam praeciperent, viri in rebus bellicis strenui, virtute nobiles, sed fide in deo nobiliores. Erga imperatorem fortitudine, erga Christum devotione certabant. Si qui^s tunc veri dei cultum profiteri audebant, sparsis usquequaque militum turmis vel ad supplitia vel ad necem rapiebantur (-n- del.), ac velut vacatione barbaris data prosus in religionem arma commoverat. Evvangelici praecepti sub armis custodes reddebant quę dei erant deo, et quę Cesaris Cesari restituebant. Requirunt itaque quid Maximianus Cesar ira dictante mandasset. Dictum eis est, quod Cesar iuberet, milites omnes immolare hostias, libare sacrificia et sacramenta fanatici ordinis adtrectare, iubere Cesarem, ut legio festinanter reverteretur et ad commilitonum se praepararet exemplum. Tunc hii qui preerant legioni miti affatu dederunt responsum, ob hoc transgressos Octodorum, quia iam fama ad eos sacrificiorum ordine pervenisset, fas sibi visum esse, ne daemonum aris Christiani contaminari viderentur, esse sibi in animo deum vivum colere, [traditam] orientali more religionem usque ad finem vitę perenniter custodire, ad bellorum usum paratam legionis esse virtutem, ad committenda vero sacrilegia, sicut Cesar praecepit, Octodorum non redire.

4 Reversus itaque satelles nuntiat obstinatos esse animos legionis nec velle praeceptis imperatoriis obedire. Tunc Maximianus Cesar iracundię nimietate succensus ad hanc vocem subito furore prosilivit dicens: "Ergone milites mei imperatoria praecepta et sacrorum meorum ordinem spernunt! Statuenda esset vindicta publica etiam si tantum maiestatem regiam contempnere voluissent; iungitur despectui meo cęlestis iniuria et mecum pariter religio Romana contempnitur. Sentiat contumax miles non solum me sed etiam deos meos dare posse vindictam; iam nunc fidissimorum meorum turba festinet, decimum quemque morti funesta sors praebeat, discant ęquali nece quos ordo praemiserit moriendi, qualiter Maximianus vel sibi vel diis suis hac severitate dederit ultionem!"

5 Post hanc vocem apparitoris iussio infausta discurrit, ad legionem velociter properatur, crudelia praecepta reserantur. Traduntur neci quos ordo repperit numerandi, laeti percussoribus cervices praebent solaque inter eos erat de gloriosę mortis acceleratione contentio. Perfecto itaque scelere ut Octodorum legio redeat iubetur. Tunc Mauritius primicerius paululum a satellitibus regiis segregatus convocat legionem et hac oratione sanctiores alloquitur: "Congratulor virtuti vestrę, commilitones optimi, quod amore religionis nullam vobis Cesaris praeceptum attulit formidinem; gaudentibus quodam modo animis tradi ad necem gloriosam commilitones vestros vidistis, quibus timui ne quisquam, quod armatis facile est specie defensionis, beatissimis funeribus manus obviam afferre temptaret! Iam mihi unius regis interdictum Christi nostri parabatur exemplum, qui exemptum vagina apostoli gladium proprię vocis iussione recondit, docens maiorem armis omnibus Christianę confidentię esse virtutem. Hic deus Christus plane mentes vestras manusque prohibuit, ne quisquam divino operi mortalibus destris obstitisset. Quin immo cepti operis fidem perhenni religione complerent! Hactenus exempla sacra inserta codicibus legebamus; iam nunc per nosmet ipsos quos sequi deberemus aspeximus. Ecce vallatus sum commilitonum meorum corporibus, quos de latere meo funestus satelles abstraxit, aspersus sum cruore sanctorum et [sacri] sanguinis reliquias vestibus meis porto et dubito eorum sequi necem, quorum gratulans admiror exemplum? Non magnopere curandum est, quid imperator iubeat, qui sorte mihi mortalitatis ęqualis est. Si habere aliquid virium imperatoria praecepta potuissent, circa beatissimorum trium puerorum corpora regis Persarum valuisset incendium nec contempnere ora leonum lacu clausus et evadere potuisset propheta. Sacramenta olim dedisse nos memini quod contemptu lucis istius et desperatione vitę defensare rem publicam deberemus; iam tunc promisi mei corporis vilitatem et spopondi hanc imperatoribus fidem nec tamen mihi ullus tunc regna cęlestia promittebat. Quid Christo spondente faciendum est, si hoc potuimus militię devotione promittere? Quin immo, fortissimi commilitones, olim devotas animas subdamus preciosissimę passioni, sit nobis virilis animus, fides inviolata permaneat! Iam cerno ante tribunal Christi stantes eos quos neci paulo ante satelles regius deputavit; illa vera gloria est, quę ęternitatem beatam vitę huius brevitate mercatur. Aequales omnes animo, una voce responsum satellitibus demus, id denuntiari: "Milites quidem sumus tui, Cesar, et ad defensionem rei publicę Romana arma suscepimus nec umquam aut desertores bellorum aut proditores militię fuimus aut ignavia formidinis meruimus subire flagitium. Tuis iam obtemperaremus praeceptis nisi instituti legibus christianis dęmonum cultus et aras semper pollutas sanguine vitaremus. Comperimus praecepisse te, ut sacrilegiis pollui Christianos aut dedenis interfectis nos velle terreri. Non inquiras longius latitantes, nos omnes Christianos esse cognosce; habes potestati tuę subdita omnium corpora, auctorem vero suum respicientes Christum animas non tenebis." Haec ^sicut vir sanctus dixerat, legionis probatur assensu et Cesari per satellites nuntiatur.

6 Tunc praeses in praesenti praecepit iussione, ut iterum decimum renovata crudelitas ordine consumeret. Post hanc vocem ad legionem velociter properatur, crudelia praecepta peraguntur, reliqui vero ut Octodorum redeant iubetur. Tunc Exuperius, quem ante principem vel campidoctorem superius memoravi, correptis legionis suae signis hac circumstantes oratione confirmat: "Tenere me, commilitones optimi, secularium quidem bellorum signa perspicitis, sed non ad hec arma provoco, non ad hec bella animos vestros virtutemque cohortor; aliud nobis genus [eligendum] est proeliorum, non per hos gladios potestis ad regna cęlestia properare. Robur nobis opus est animorum; invicta defensio [est] fidem quam deo promisimus, in ultimis custodire. Iam de commilitonum nostrorum gloria, quam divino cernebat optutu, -super est, ut victori deo gratias agamus - gloriosus vir Mauritius est locutus, ego vobis victoriam plenam, si Christo creditis, repromitto. Proiciant dexterę nostrę arma ista cum signis militaribus, praestabit hoc Christus, ut mox in ipso cęlesti, sicut promittitur, regno alia vobis Exuperium vestrum videatis signa monstrare. Vadat quin immo funestus satelles et hęc truculento regi nuntiet: "Milites sumus, imperator, tui, sed tamen servitutem liberi confitemur dei. Tibi militiam debemus, illi innocentiam. A te stipendium laboris accipimus, ab illo vitę exordium sumpsimus. Sequi imperatorem in hoc nequaquam possumus, ut auctorem nostrum negemus deum, auctorem vero velis nolis tuum. Non nos adversum te, imperator, armavit ipsa, quę fortissima est in periculis, desperatio. Tenemus arma et non resistimus, quia mori magis quam occidere volumus, et innocentes interire quam noxii vivere praeoptamus. Si quid in nos ultra statueris, igni tormento ferro subici parati sumus. Christiani sumus, persequi Christianos non possumus. Inexsuperabiles legionis istius animos [Caesar] agnosce; tela proicimus; exarmatas quidem dextras satelles tuus, sed armatum fide catholica pectus invenit. Occide, prosterne, secandas gladiis percussoribus cervices praebemus intrepidi; hęc nobis iocundiora sunt, dummodo quia te cum sacrilegiis tuis contempnimus, ad regna iam nunc cęlestia properamus." Flagrabat enim iam tunc in beatissimis viris martyrii gloriosus amor. Hęc mandata legionis remeans ad Maximianum Cesarem satelles nuntiat.

7 At ille, cum talia audisset obstinatosque in fide Christi cerneret animos virorum, desperans gloriosam eorum constantiam posse revocari, quasi nichil iterato fuisset scelere perpetratum, ire propere exercitum iubet et circumfundi imperat legionem nullumque de tanto sanctorum exercitu praecepit relinqui. Qui cum missi ad beatissimam legionem venissent, stringunt in sanctos impium ferrum, mori non recusantes vitę amore. Cedebantur itaque passim gladiis, non reclamantes saltim aut repugnantes, sed depositis armis cervices persecutoribus praebentes et iugulum percussoribus vel intectum corpus offerentes. Non vel ipsa suorum multitudine, non armorum munitione elati sunt, ut ferro conarentur adserere iustitię causa, sed hoc solum reminiscentes se illum confiteri, qui nec reclamando ad occisionem ductus est et tanquam agnus non aperuit os suum, ipsi quoque tanquam grex dominicus ovium more laniantur, tanquam ab inruentibus lupis passi sunt, [Ventum itaque est, circumsistit beatam legionem turba carnificum, omnis aetas sine discretione perimitur] lanianturque beata corpora et devotas deo animas fideli mortis professione commendant. Operta est terra illic procumbentibus in morte corporibus iustorum, fluxeruntque preciosi sanguinis rivi. Quę umquam rabies absque bello tantam humanorum corporum stragem dedit, quę feritas ex sententia sua tot simul perire vel reos iussit! Ne iusti punirentur multitudo non optinuit, cum inultum esse soleat quod multitudo delinquit. Hac igitur crudelitate immanissimi tyranni confectus est ille sanctorum populus, qui contempsit rem praesentium ob spem futurorum. Sic interfecta est illa plane angelica legio, quę ut credimus cum illis angelorum legionibus iam conlaudant deum in cęlis. Peracta tandem cede inter omnes sanctorum percussores praeda dividitur. Namque Maximianus facultatem dederat, ut quisque legionis illius militem iugulasset, interempti spoliis uteretur. Divisa igitur omnium pręda ad vescendum ępulandumque victrix turba consedit.

8 Interea veteranus quidam ultimę ętatis senio fatigatus, nomine Victor, qui nec legionis eiusdem fuit complex neque miles, ad contaminatum cedibus locum itineris necessitate deductus est. Dum ad ępulas pro ętatis veneratione ab omnibus rogaretur, requirere cepit, quęnam causa esset lęticię, quod inter tot corpora interemptorum gaudentes exultantesque possent milites ępulari. Dictum a quodam est, quod legio Christianę legis studio cerimonias Romanas cultumque deorum pariter cum imperatoriis iussionibus contempnere voluisset dataque neci esset, ut disciplinę militaris traditus ordo severius teneretur. Tunc Victor alte gemitum trahens graviterque suspirans detestatus convivas detestatusque et convivium exclamat: "Heu me, qui per tot annorum milia ad hanc [infelicem aetatem veni et in hac] legionem militare non merui, ut bene inter tales gloriosę mortis honore donatus finem vitę invenire potuissem! Saltim si commilitare indignus eram, vel me ante actę horę viandi necessitas detulisset, ut senilis pectoris cruor tantorum virorum victimis misceretur, obtuleram corpus hoc neci, dummodo tantę laudis consortio non carerem." Talia dicentem profanorum turba statim vallavit, quę utrum Christianus esset respondere [minaciter] iubet.

9 At ille, paululum oculos ad cęlum erigens, tali percunctantibus sermone respondit: "Longus me vivendi usus ad hanc, quam videtis, perduxit ętatem. Quęcumque in hoc mundo aguntur aut studium repperit aut rerum volubilitas agit aut varius semper casus infestat; quoscumque volumus, optamus, scimus et cupimus, totus mundus caligine submersus tenebris circumfluentibus latet, nisi vobis aut viam Christus ostenderit aut lumen Christus effulserit. Quod ego fideli mente perpendens utinam ultimo contester affatu! Quod si me ad tempus paulo ante trucidatę legionis itineris necessitas detulisset, conviviis vel ępulis vestris horum funerum consortium praetulissem. Sed etiam nunc praestabit hoc Christus, ut Christianum me vel [post] professionem meam transire ulterius per beata funera non sinatis." Hęc eum loquentem subito percussoris obtruncat insania. Ita vir sanctus celeri confessione sanctorum consortium promeruit ceterisque martyribus in eo loco sicut morte ita est honore coniunctus.

13 Hęc nobis tantum de numerosa ista multitudine martyrum comperta sunt nomina, beatissimorum Mauricii, Exuperii, Candidi, Innocentii atque Victoris. Cetera vero nomina nobis quidem incognita sed in libro vitę sunt scripta.

14 Nam et ex eadem legione fuisse dicuntur etiam [illi] Ursus et Victor, quos Salodoro passos fama confirmat. Salodorum vero castrum est super Arulam flumen non longe a Rheno positum.

15 Neque illud silendum est, quem inde Maximianus progressus exitum consecutus est. Cum dispositis insidiis genero ^suo Constantino, tunc regnum tenenti mortem moliretur, deprehensis dolis illius apud Massiliam captus nec post multo strangulatus [.....] impiam vitam digna morte finivit.

16 At vero beatissimorum martyrum corpora post multos passionis annos sancto Theodoro, illius loci epo, revelata traduntur. In quorum honore extruitur basilica, quę vastę tunc adiuncta rupi uno tantum latere acclinis iacebat, sed nunc iubente praeclaro meritis Ambrosio, loci illius abbate, denuo ędificata reclinis esse dinoscitur.

20 Neque enim hoc omittendum est, quod per longum temporis tractum beati Innocentii martyris membra Rodanus revelavit. Iugi enim eluvii inundatione vicinum in se cespitem vergens religiosa quadam soli pernitie ad sepulturam martyris famulatrix unda pervenit. Prolatas namque reliquias leniter lambens non ideo a sinu terrę protulit, ut in gurgitis sui procellam demergeret, sed [ut] ob gloriosam devotionem intra ambitum basilicę ceteris martyribus sepulturę praeciperet sociari. Cuius translationem a sanctę recordationis Domitiano Genuensi et Grato Augustanę urbis vel Protasio, tunc temporis illius loci epo, celebratam recolentes cotidiana devotione et laudibus frequentamus.

17 Quid miraculi tunc apparuerit nequaquam tacendum putavi: Accidit ut inter reliquos artifices, qui invitati convenisse ad hoc opus videbantur, quidam esset aurifex, quem adhuc gentilem esse constaret. Hic cum dominico die, quo ceteri ad expectanda diei eius festa abscesserant, in eadem domo, in qua artem agebat, solus substitisset, in illo secreto subito mane ab adstantibus sanctis hic idem aurifex rapitur atque ad poenam vel ad supplicia distenditur; visibiliter turbam martyrum cernens verberatus etiam increpatur, quod vel die dominico ęcclesię solus deesset vel illud [fabricae] opus sanctum suscipere gentilis auderet. Quod ideo misericorditer a sanctis factum constitit, ut aurifex ille consternatus [et territus] salutare sibi nomen posceret; statimque Christianus effectus est.

18 Neque illud in sanctorum miraculis praetermittam, quod per eadem loca omnibus notum est: Materfamilias Quinti, egregii atque honorati viri, cum ita paralysi fuisset obstricta, ut etiam pedum usus negaretur, a viro suo, ut illuc per multum itineris spacium deferretur, poposcit. Quo cum pervenisset, sanctorum martyrum basilicę famulantium manibus inlata pedibus ad diversorium rediit ac sanitati de emortuis restituta membris miraculum suum ipsa circumtulit.

19 Hęc tantum miracula passioni sanctorum inserenda credidi. Caeterum satis multa sunt, quę vel in purgatione dęmonum vel instauratione claudorum aut sanitate febrium ceterisque infirmitatibus cotidie illic per servos suos virtus domini operatur, quę multa narrarentur, si per singula scriberentur. Tamen fidelium cordibus absque lectione cognita esse noscuntur, quę quanta et qualia miracula illic per sanctos suos ad honorem et gloriam nominis sui dominus operare non desinit. Pro eo ipso die noctuque psalmorum ymnorumque decantatio non desistit, quę iubente sancto et praeclaro Christi martyre beato Sigismundo rege est instituta et usque hodie deo protegente est conservata. Et propterea illic degentes mente et ore deo debitas incessanter laudes reboant illi, cui est honor et gloria per infinita secula seculorum. Amen.

Passio sancti martyrum Mauricii sotiorumque eius.

1 Dioclicianus, quondam Romanę rei publicę princeps, cum ad imperium tocius orbis fuisset electus et aliquas provincias turbari quorumdam presumptione videret, ad consortium imperii vel laboris olim sibi commilitonem Herculeum Maximianum Cesarem fecit eumque contra Amandum et Elianum, qui in Bagaudarum loco presumptione servili arma commoverant, ad Gallias destinavit. Cui ad supplementum exercitus legionem Thebeorum ex orientalibus militibus dedit. Quę legio sex milia sexcentos ac sexaginta viros validos animis et instructos armis antiquorum Romanorum habebat exemplo. II Hii igitur milites Christianę religionis ritum orientali tradicione susceperant a Iherosolimitę urbis ępo fideique sacraę virtutem armis omnibus preponebant. Urbem Romanam quippe itinere attingentes et eandem Christianitatis fidem, quam acceperant, apud beatum Marcellinum, predictę Romanę urbis pontificem, confirmantes, ut ante gladio interirent quam sacram fidem [Christi], quam acceperant, violarent. Datis armis iubentur recepti a Diocliciano Cesare, ut post Maximianum collegam suum iter, quo ceperant, Gallias tenderent.

2 Maximianus Cesar, usu quidem milicię bellis aptus sed idolorum specialis cultor, ferus animo, anxius opere, avaricia crudelis, libidini deditus cęterisque viciis obsessus furebat, ita etiam execrando ritui gentilium deditus erga deum cęli profanus, impietatem suam ad extinguendum Christianitatis nomen armaverat ac potestatem imperialem nimia crudelitate polluerat, ut si qui tunc dei veri cultum profiteri auderent, sparsis usquequaque militum turmis vel ad supplicia vel ad necem raperentur. Hac vero vocatione data barbaris prorsus in religionem arma conmoverat. Igitur in Galliam properans ad Alpium Apenninarum aditum venit. Transmeantibus iter Alpium post arduam et horridam viam subito ęqualis loci campestris occurrit grata planicies. Quo in loco oppidum factum est, quod Octodorus nomen accepit, circa quod aut irrigua fluminibus prata aut agrorum fertilis cultura porrigitur, deinde Rodani fluminis validus cursus offertur, qui mole sua leniter fluens regionis illius loca gratia proprię amenitatis commendat. III Transcensis igitur Alpibus Maximianus Cesar Octodorum venit ibique sacrificaturus idolis suis convenire exercitum iussit atroci proposita iussione ut per aras demonibus consecratas iurarent coęqualibus sibi animis contra Bagaudarum turbas esse pugnandum, christianos vero velut inimicos diis suis ab omnibus persequendos. Quod ubi primum pervenit ad noticiam Thebaidę legionis preteriens Octhodorum opidum ad locum, cui Agaunus nomen est, celeriter properavit, ut duodecim milium spacio ab Octodoro separata necessitatem committendi sacrilegii preteriret. Agaunum accolę interpretatione Gallici sermonis saxum vocant. Quo in loco ita vastis rupibus Rodani fluminis cursus artatur, ut commeandi facultate subtracta constratis pontibus viam fieri itineris necessitas imperaret. Undique tamen imminentibus saxis parvus quidem sed amenus irriguis fontibus campus includitur, ubi fessi milites legionis Thebeę post laborem tanti itineris resederant.

3 Maximianus Cesar, dum ad sacramenta superius memorata cunctos in exercitu suo cogeret, agnovit pretergressam legionem, ut diximus. Et subito iracundię furore completus satellites mittit, ut legionem ad sacramentorum suorum sacrilegia revocarent. IIII Erat in eadem legione primicerius Mauricius et signifer Exuperius et Candidus senator, qui ita commilitonibus suis preerant, ut amore potius ęqualitatis quam terrore militari obedienda preciperent. Requirunt itaque quid Maximianus Cesar ira dictante mandasset. Dictum ab his est, quod iusserit Cesar, milites omnes immolare hostias, libare sacrificia et sacramenta fanatici ordinis prebere, iubere quoque Cesarem, ut legio festinanter revertens commilitonum pareret exemplo. V Tunc hi qui preerant legioni miti affatu dedere responsum, ob hoc pretergressos se esse Octodorum, quia iam fama ad eos sacrificiorum ordinem detulisset, fas sibi visum esse, ne demonum aras Christianorum videret obtutus, esse sibi in animo deum vivum colere et traditam orientali more religionem usque ad finem vitę perhenniter custodire, ad bellorum usum paratam legionis esse virtutem, ad committenda vero sacrilegia, sicut Cesar precepit, Octodorum non redire.

4 Reversi itaque satellites nunciaverunt obstinatos esse animos legionis nec velle preceptis obedire imperatoriis. Tunc Maximianus Cesar iracundię nimietate succensus ad hanc vocem subito furore prosiluit: "Ergone milites mei imperatoria precepta et sacrorum meorum ordinem spernunt! Sanctienda erat vindicta publica ętiam si tantum maiestatem regiam contempnere voluissent; iungitur despectui meo cęlestis iniuria et mecum pariter religio Romana contempnitur. Sentiat contumax miles ms (me ?) non solum michi sed et numinibus meis dare posse vindictam; iam nunc fidissimorum meorum turba festinet, decimum quenque morti funesta sors prebeat, discant ęqualium necem quos ordo premiserit moriendi, qualiter Maximianus vel sibi vel numinibus suis hac severitate dederit ultionem!"

5 Post hanc vocem apparitoris iussio infausta porrigitur, ad legionem velociter properatur, crudelia precepta reserantur. Traduntur neci quos ordo repperit numerandi, leti percussoribus cervices prebent solaque inter eos erat de gloriosę mortis acceleratione contentio. Perfecto itaque scelere ut Octodorum legio redeat iubetur. VI Tunc Mauricius primicerius paululum a satellitibus regiis segregatus convocat legionem et hac oratione saniores alloquitur: "Gratulor virtuti vestrę, commilitones optimi, quod amore religionis nullam vobis Cesaris precepta attulere formidinem; gaudentibus quodammodo animis tradi ad necem gloriosam commilitones vestros vidistis, quibus timui ne quis, quod armatis facile est, specie defensoris beatissimis funeribus manus obviam afferre temptaret! Iam michi ad huius rei interdictum Christi nostri parabatur exemplum, qui exemptum de vagina apostoli gladium proprię vocis iussione recondidit, docens maiorem armis omnibus Christianę confidentię esse virtutem. Hic dominus Christus plane mentes vestras manusque prohibuit, ne quisquam divino operi mortalibus dextris obviaret. Quin immo cepti operi fidem perhenni religione complete! VII Hactenus exempla sacris inserta codicibus legebamus; iam nunc per nosmet ipsos quos sequi deberemus aspeximus. Ecce vallatus sum commilitonum meorum cadaveribus, quos de latere meo funestus satelles eripuit, aspersus sum cruore sanctorum et sacri sanguinis reliquias vestibus porto meis et dubito eorum sequi necem, quorum admirans gratulor exemplum? Non magnopere curandum est, quid imperator iubeat, qui sorte michi mortalitatis ęqualis est. Si habere aliquid virium imperatoria precepta potuissent, circa beatissimorum trium puerorum corpora regis Persarum valuisset incendium nec contempnere leonum rugitus lacu clausus propheta potuisset. VIII Sacramenta olim dedisse nos memini quod contemptu lucis istius et desperatione vitę defensare rem publicam deberemus; iam nunc promisi corporis mei vilitatem et spopondi hanc imperatoribus fidem nec tamen michi amor illius tunc regna cęlestia promittebat. Quod Christo spondente faciendum est, si hoc potuimus milicię devocione promittere? Quin immo, fortissimi commilitones, olim devotas animas subdamus preciosissimę passioni, sit nobis virilis animus, fides inviolata permaneat! Iam cerno ante tribunal Christi stantes eos quos neci paulo ante satelles regius deputavit; illa vero gloria est, quę ęternitatem beatę vitę huius brevitate mereatur. Equali omnes animo, una voce satellitibus responsum demus, id nuncia: "Milites quidem tui sumus, o Cesar, et ad defensionem rei publicę Romana arma suscepimus nec umquam aut desertores bellorum aut proditores milicię fuimus aut ignavę formidinis meruimus subire flagitium. Tuis ętiam obtemperaremus preceptis nisi instituti legibus christianis demonum cultus et aras semper sanguine pollutas cerneremus et vitaremus. Comperimus precepisse te, ut aut sacrilegiis pollueres Christianos aut punires. Ne non inquiras longius latitantes, nos omnes Christianos esse cognosce; habebis potestati tua subdita omnium corpora, auctorem vero suum respicientes animas Christum non tenebis." Hęc sicut vir sanctus dixerat, legionis probavit assensus et Cesari per satellites nunciantur.

6 Tunc Cesar inclementi precepit iussione, ut iterum decimus crudelitatis renovatę ordo consumeretur. Post hanc vocem ad legionem velociter properatur, crudelia precepta peraguntur, reliqui ut redeant Octodorum iubetur. IX Tunc Exuperius, quem ante principem vel campidoctorem superius memoravi, correptis legionis suę armis hac circumstantes oratione confirmat: "Tenere me, commilitones optimi, secularium quidem bellorum signa videtis, sed non ad hęc arma provoco, nec ad hęc bella animos vestros virtutemque compello; aliud nobis genus eligendum est preliorum, non per hos gladios potestis ad regna cęlestia properare. Robur nobis est opus animorum; invictaque defensio [est] fidem quam deo promisimus, in ultimis custodire. Iam de commilitonum nostrorum gloria, quam divino cernebat obtutu, Mauricius est locutus, ego vobis victoriam plenam, si Christo creditis, repromitto. Proiciant dexterę nostrę arma ista cum signis militaribus, prestabit hoc Christus, ut mox in ipso cęlesti, sicut promittitur, regno alia vobis Exsuperium vestrum videatis signa monstrare. Vadat quin immo satelles funestus et hęc truculento regi nunciet: "Milites sumus, imperator, tui, sed tamen servi colliberi quoque confitemur esse dei. Tibi miliciam debemus, illi innocentiam. A te stipendium laboris accepimus, ab illo vitę exordium sumpsimus. Sequi imperatorem ad hoc nequaquam possumus, ut auctorem nostrum negemus deum, auctorem vero velis nolis tuum.[Et nunc non nos vel haec ultima vitae necessitas in rebellionem coegit,] Non nos adversum te, imperator, armavit ipsa que fortissima est in periculis, desperacio. Tenemus arma et non resistimus, quia mori magis quam occidere parati sumus, et innocentes interire quam noxii vivere preoptamus. Sed si quid in nos statueris ultra, [si quid adhuc iusseris, si quid admoveris,] ignem, tormenta, ferrum subici parati sumus. Christiani sumus, persequi Christianos non possumus. Inexsuperabiles animos legionis istius Caesar agnoscat; tela proicimus; exarmatas quidem dexteras satelles tuus, sed armata fide catholica pectora inveniat. Occide, prosterne, resecandas gladiis percussoribus cervices prebemus intrepidi; hęc nobis iocundiora sunt, dummodo quod tecum sacrilegiis tuis non consentimus ad regna iam nunc cęlestia properantes." Flagrabat iam tunc in beatissimis viris martirii gloriosus ardor. Hęc mandata legionis remeans ad Maximianum Cesarem satelles nunciat.

7 At ille, quasi nichil iterato fuisset scelere perpetratum, ire propere exercitum iubet et circumfundi imperat legionem nullumque de tanto sanctorum exercitu precepit relinqui. Ventum itaque est, circumsistit beatam legionem turba carnificum, omnis ętas sine discrecione perimitur lanianturque beata corpora et devotas deo animas fideli mortis professione commendant. Operta est terra illic procumbentibus in mortem corporibus iustorum, fluxeruntque preciosi sanguinis rivi. Quę umquam rabies absque bello tantam humanorum corporum stragem dedit, [que feritas ex sententia sua tot simul perire vel reos iussit! Ne iusti punirentur multitudo non obtinuit, cum inultum esse soleat quod multitudo delinquit. Hac igitur crudelitate immanissimi tyranni confectus est ille sanctorum populus] et quis sic contempsit rem presentium ob spem futurorum. Sic interfecta est illa plane angelica legio, quę ut credimus cum angelorum legionibus iam collaudant deum in cęlis. Peracta tandem cede inter omnes sanctorum percussores preda dividitur. Namque Maximianus facultatem dederat, ut, quicumque legionis illius militem iugulasset, interempti spoliis uteretur. Divisa igitur omnium preda ad vescendum epulandumque victrix turba consedit.

8 Interea veteranus quidam ultimę ętatis senio fatigatus, nomine Victor, ad contaminatum cedibus locum itineris necessitate deductus est. Et dum ad ępulas pro ętatis veneratione ab omnibus rogaretur, inquirere cepit, quęnam esset causa leticię, quod inter tot corpora peremptorum gaudentes exultantesque possent milites epulari. Dictum a quodam est, quod legio, Christianę legi dedita, quę cerimonias Romanas cultumque deorum pariter cum imperatoriis iussionibus contempnere voluisset data esset neci, ut disciplinę militaris traditus ordo severius teneretur. Tunc Victor alte gemitum trahens graviterque suspirans detestatus convivas, detestatus convivium simul exclamat: "Heu me, qui per tot annorum miliciam ad hanc infelicem ętatem deveni et in hac legione militare non merui; quam bene inter tales gloriosę mortis honore donatus finem vitę invenire potuissem! Saltem si conmilitone indignus eram vel me ante actarhorę (?) viandi necessitas detulisset, ut senilis pectoris cruor tantorum [virorum] victimis misceretur, obtuleram corpus hoc neci, ut non tantę laudis consortio non carerem." Talia dicentem prophanorum statim turba vallavit, quę utrum Christianus esset respondere minaciter iubet.

9 At ille, paululum oculos ad cęlum erigens, tali percunctantibus sermone respondit: "Longus me vivendi usus ad hanc me, quam videtis, perduxit etatem, quęcumque in hoc mundo aguntur aut studium repperit [aut] rerum nobilitas agit aut varius semper casus infestat; quodcumque volumus, optamus, scimus aut cupimus, totus mundus caligine submersus tenebris circumfluentibus latet, nisi nobis aut viam Christus ostenderit aut lumen Christus effulserit. Quod ego mente fideli perpendens utinam ultimo contester affectu! Quod si me ad tempus [paulo ante] trucidatę legionis itineris necessitas detulisset, conviviis vel epulis vestris horum funerum consortium pretulissem. Sed ętiam nunc prestabit Christus, ut Christianum me vel post professionem meam transire ulterius per beata funera non sinatis." Hęc illum loquentem subita percussoris obtruncat insania. Ita vir sanctus consortium sanctorum celeri confessione promeruit cęterisque martiribus in eo loco sicut morte ita est honore coniunctus.

13 Hęc nobis tantum de numero istorum martirum comperta sunt nomina, id est beatissimi Mauricii, Exsuperii, Candidi, Innocentii, Victoris atque Vitalis; cętera vero nobis incognita sed in libro vitę sunt scripta.

14 Nam ex eadem legione fuisse dicuntur ętiam illi martires Ursus et Victor, quos Salodoro passos fama confirmat. Salodorum vero castrum est super Arole flumen, non longe a Reno positum.

15 Opere pretium est, ętiam illud indicare, quis deinde Maximianum trucem tiranum exitus consecutus est. Cum dispositis insidiis genero suo Constantino tunc regnum tenenti moliretur insidias et mortem, deprehenso dolo illius apud Massiliam captus nec multo post strangulatus teterrimoque supplicio affectus impiam vitam digna morte finivit.

16 At beatissimorum martirum corpora post multos passionis annos sancto Theodoro illius loci ępo revelata traduntur. In quorum honore [cum] construeretur ęcclesia, quę vastę nunc rupi adiuncta est.

17 Quid miraculi tunc apparuerit nequaquam tacendum putavi: Accidit ut inter reliquos artifices, ^qui invitati ad hoc convenisse opus videbantur, quidam adesset faber, quem adhuc gentilem esse constabat. Hic cum dominico die, quo cęteri ad expectanda diei festa ascenderant, in fabrica solus substitisset, in illo secreto se subito clara luce manifestantibus sanctis hic idem faber rapitur atque ad penam vel ad supplicia distenditur et visibiliter turbam martirum cernens verberatus ętiam increpatur, quod vel die dominica ęcclesię solus deesset, vel illud fabricę opus sanctum suscipere gentilis auderet. Quod ideo misericorditer a sanctis factum constitit, ut faber ille consternatus et territus salutare sibi nomen posceret, statimque Christianus factus est.

18 Neque illud in sanctorum miraculis pretermittam, quod perinde clarum atque omnibus notum est: Materfamilias Quinti, egregii atque honorati viri, cum ita paralisi fuisset obstricta, ut ętiam pedum usus negaretur, a viro suo ut illic per multorum dierum itineris spacium deferretur poposcit. Quo cum perveniens manibus famulantium sanctorum martirum basilicę fuisset illata, mox pedibus ad suum diversorium rediit ac sanitati de premortuis restituta membris miraculum suum ipsa circumtulit.

19 Hęc duo tantum miracula passioni sanctorum inserenda credidi. Cęterum satis multa sunt, quę vel in purgatione demonum, vel ⁱⁿ reliquis curationibus cotidie illic per sanctos martires domini virtus operatur.

20 Neque enim hoc omittendum est, quod per longum temporis tractum beati Innocentii martiris menbra et sanctorum legione Rodanus revelavit. Iugi enim illuvię vicinum in se cespitem vergens religiosa quadam soli pernicię ad sepulturam martiris famulatrix unda pervenit. Prolatasque reliquias leniter lambens non ideo a sinu terrę protulit, ut in gurgitis sui procellam demergeret, sed ob gloriosam devocionem intra ambitum basilicę cęteris martiribus sepulturę quasi preciperet sociari. Nec non ut credimus idcirco deus, qui est innocentię verus amator, longe post passionem sacratissimę legionis innocentis unda Rodani fluminis famulante revelavit martiris sui Innocentii inclita membra, ut et aquas exinde sanctificaret et fidelibus patrocinium provideret. Cuius translationem a sanctę recordationis Domiciano Genevensis et Grato Agustanę urbis vel Protasio tunc temporis illius loci episcopis celebratam recolentes, cotidiana devocione et laudibus frequentamus, adiuvante domino nostro Iesu Christo, qui vivit et regnat in secula seculorum. Amen.

[De vita et transitu sancte Sallaberge.]

Passio sancti Mauritii et sociorum eius.

1 DIOCLECIANUS quondam Romanę rei publice princeps, cum ad imperium tocius orbis fuisset electus et aliquas provincias turbari quorumdam praesumptione perspiceret, ad consortium imperii vel laboris olim sibi commilitonem Herculium Maximianum Cęsarem fecit eumque contra Amandum et Elianum, qui in Bagaudarum loco presumptione servili arma commoverant, ad Gallias destinavit. Cui ad supplementum exercitus legionem Thebeorum ex orientalibus militibus dedit. Quę legio sex milia sexcentos ac sexaginta sex viros validos omnes et instructos armis antiquorum Romanorum habebat exemplo. Hi igitur milites Christianę religionis ritum orientali traditione susceperant ab Ierosolimitano [urbis] epo fideique sacrę virtutem armis omnibus praeponebant. Urbem quippe Romanam itinere attingentes eandem christianitatis fidem, quam acceperant, aput beatum Marcellum, praedictę Romanę urbis pontificem, confirmabant, ut ante gladio interirent quam sacram fidem [Christi], quam acceperant, violarent. Recepti igitur a Diocleciano Cęsare datis armis iubentur, ut post Maximianum collegam itinere [, quo coeperant,] Gallias tenderent.

2 Maximianus igitur Cęsar, usu quidem milicię bellis aptus sed idolorum specialis cultor, ferus animo, avaricia anxius opere crudelis, libidine deditus ceterisque viciis furebat obsessus, ita etiam excerando ritui gentilium deditus erga deum cęli profanus, impietatem suam ad extinguendum Christianitatis nomen armaverat, ac potestatem imperialem nimia crudelitate polluebat, ut si qui tunc dei veri cultum profiteri auderent, sparsis usquequaque militum turmis vel ad supplicia vel ad necem raperentur, hac vero vacatione barbaris data prorsus in religionem commoverat arma. Igitur in Galliam properans ad Alpium Appenninarum venit aditum. Transmeantibus iter Alpium post arduam et horrendam viam subito equalis loci campestris occurrit grata planicies. Quo in loco oppidum factum est, quod Octodorus nomen accepit, circa quod aut irrigua fluminibus prata aut agrorum fertilis cultura porrigitur, deinde Rodani fluminis validus cursus offertur, qui mole sua leniter fluens regionis ipsius graciam propria amenitate commendat. Transcensis igitur Alpibus Maximianus Cęsar Octodorum venit ibique sacrificaturus idolis suis convenire exercitum iussit atroci proposita iussione ut per aras dęmonum [consecratas] iurarent coequalibus sibi animis contra Bagaudarum turbas esse pugnandum, christianos vero velud inimicos diis suis ab omnibus persequendos. Quod ibi primum pervenit ad noticiam Thebeę legionis. Preteriens igitur Octodorum oppidum ad locum, cui Gauno nomen est, celeriter properavit, ut duodecim milium spacio ab Octodoro separata necessitatem committendi sacrilegii praeteriret. Agaunum incolę interpretacione Gallici sermonis saxum dicunt. Quo in loco ita vastis rupibus Rodani fluminis cursus artatur, ut commeandi facultate subtracta constratis pontibus viam fieri itineris necessitas imperaret. Undique tamen imminentibus saxis parvus quidem sed amęnus irriguis fontibus campus includitur, ubi fessi milites legionis Thebeę post laborem tanti itineris resederunt.

3 Maximianus Cęsar, dum ad sacramenta superius memorata cunctos in exercitu suo cogeret, agnovit praetergressam, ut diximus, legionem. Subito iracundię furore completus satellites mittit, ut legionem ad sacramentorum suorum sacrilegia revocarent. Erat in eadem legione primicerius Mauricius et signifer Exuperius et Candididus senator, qui ita commilitonibus suis praeerant, ut amore potius equalitatis quam terrore militari obediendum preciperent. Requirunt itaque quid Maximianus Cesar ira dictante mandasset. Dictum ab his est, quod Cęsar iusserit milites omnes immolasse hostias, libasse sacrificia et sacramenta fanatici ordinis praebuisse, iubere Cęsarem, ut legio festinanter revertens commilitonum pareret exemplo. Tunc hi qui praeerant legioni miti affatu dedere eis responsum, ob hoc praetergressos se Octodorum, quod iam fama ad eos sacrificiorum ordinem detulisset, fas sibi visum esse, ne demonum aras christianorum videret obtutus; esse sibi in animo deum colere vivum et traditam orientali more religionem usque ad finem vitę perenniter custodire, ad bellorum usum paratam legionis esse virtutem, ad committenda vero sacrilegia, sicut Cęsar precepit, Octodorum non redire.

4 Reversi itaque satellites nuntiaverunt obstinatos esse animos legionis nec velle praeceptis imperatoris obędire. Tunc Maximianus Cęsar iracundię nimietate succensus ad hanc vocem subito furore prosiluit: "Ergone milites mei imperatoria praecepta et sacrorum meorum ordinem spernunt! Sancienda erat vindicta publica, ^etiam si tantum potestatem regiam contempnere voluissent; iungitur despectui meo cęlestis iniuria et mecum pariter religio Romana contempnitur. Sentiat contumax miles [me] non solum michi sed etiam numinibus meis dare posse vindictam; iam nunc fidissimorum meorum turba festinet, decimum quemque morti funesta sors praebeat, discant equalium nece quos ordo praemiserit moriendi, qualiter Maximianus vel sibi vel numinibus suis hac severitate dederit ultionem!"

5 Post hanc vocem apparitoribus iussio infausta porrigitur, ad legionem velociter properatur, crudelia praecepta reserantur. Traduntur neci quos ordo repperit numerandi, lęti percussoribus cervices praebent solaque inter eos erat gloriosę mortis acceleratione contentio. Perfecto itaque scelere ut Octodorum legio redeat iubetur. Tunc Mauricius primicerius paululum a satellitibus regiis segregatus convocat legionem et hac ratione socios alloquitur: "Gratulor vestrę virtuti, commilitones optimi, quod amore religionis nullam vobis Cęsaris praecepta attulere formidinem; gaudentibus quodam modo animis tradi ad necem gloriosam commilitones vestros vidistis, quibus timui ne quisquam, quod armatis facile est, specie defensionis, beatissimis funeribus manus obvias afferre temptaret! Iam mihi ad huius rei interdictum Christi nostri parabatur exemplum, qui exemptum vagina apostoli gladium proprie vocis iussione recondidit, docens maiorem armis omnibus Christianę confidentię esse virtutem. Hic deus Christus planę mentes vestras manusque prohibuit, ne quisquam divino operi mortalibus dextris obviaret. Quin immo cepti operis fidem perenni religione completę! Hactenus exempla sacris inserta codicibus legebamus; iam nunc per nosmet ipsos quos sequi debeamus aspeximus. [Ecce vallatus sum commilitonum meorum corporibus, quos de latere meo funestus satelles eripuit, aspersus sum cruore sanctorum et sacri sanguinis reliquias vestibus meis porto et dubito eorum sequi necem, quorum gratulans admiror exemplum? Et vacat cogitare quid imperator iubeat, qui sorte mihi mortalitatis aequalis est. Si habere aliquid virium imperatoria praecepta potuissent, circa beatissimorum puerorum corpora regis Persarum valuisset incendium nec contemnere leonum rugitus lacu clausus propheta potuisset. Sacramenta olim dedisse nos memini quod contemptu lucis istius et desperatione vitae defensare rem publicam deberemus; iam tunc promisi mei corporis vilitatem et spopondi hanc imperatoribus fidem nec tamen mihi ullus tunc regna caelestia promittebat. Quid Christo spondente faciendum est, si hoc potuimus militiae devotione promittere? Quin immo, fortissimi commilitones, olim devotas animas subdamus pretiosissimae passioni, sit nobis virilis animus, fides inviolata permaneat!] Iam cerno ante tribunal Christi stantes eos quos neci paulo ante satelles regius deputavit; [illa vero gloria est, quae aeternitatem beatae vitae huius brevitate mercatur]. Equales omnes animo, una voce responsum satellitibus demus, id nuntia: "Milites quidem tui sumus, o Cesar, et ad defensionem rei publice Romana arma suscepimus, nec umquam aut desertores bellorum aut proditores miliciae fuimus aut ignavia formidinis meruimus subire flagicium. [Tuis etiam obtemperaremus praeceptis nisi instituti legibus christianis daemonum cultus et aras semper pollutas sanguine vitaremus. Comperimus praecepisse te, ut aut sacrilegiis pollueres Christianos aut punires. Non inquiras longius latitantes, nos omnes Christianos esse cognosce; habebis potestati tuae subdita omnium corpora, auctorem vero suum respicientes Christum animas non tenebis]." Hec sicut vir sanctus dixerat, legionis probat assensio et Cęsari per satellites nuntiatur.

6 Tunc Cęsar inclementi praecepit iussione, ut iterum decimus renovata crudelitate ordo consumeretur. Post hanc vocem ad legionem velociter properatur, crudelia praecepta peraguntur, reliqui ut Octodorum redeant iubetur. Tunc Exuperius, quem [ante] principem vel campiductorem superius memoravi, correptis legionis suę signis hac circumstantes ratione confirmat: "Tenere me, commilitones optimi, secularium quidem bellorum signa perspicitis, sed non ad hęc arma provoco, non ad hęc bella animas vestras virtutemque compello; aliud nobis genus eligendum est preliorum, non per hos gladios potestis ad regna cęlestia properare. Robur nobis opus est animorum, invictaque defensio fidem, quam deo promisimus, in ultimis custodire. Iam de commilitonum nostrorum gloria communi, quam divino cernebat obtutu, Mauricius est locutus, ego vobis victoriam plenam, si Christo creditis, repromitto. Proiciant dextrę nostre arma ista cum signis militaribus, praestabit hoc Christus, ut mox in ipso cęlesti, sicut promittitur, regno alia vobis Exuperium vestrum videatis signa monstrare. Vadat quin immo satelles funestus, ut hęc truculento regi nuntiet: "Milites sumus, imperator, tui, sed tam servi, quam liberi confitemur esse dei. Tibi miliciam debemus, illi innocentiam. A te stipendium laboris accepimus, ab illo vite exordium sumpsimus. Sequi imperatorem in hoc nequaquam possumus, ut auctorem nostrum negemus deum, auctorem vero nolis velis tuum. Non nos adversum te, imperator, armavit ipsa, quę fortissima est in periculis, desperatio. Tenemus arma et non resistimus, quia magis mori quam occidere volumus et innocentes interire quam noxii vivere praeoptamus. Sed si quid in nos ultra statueris, ignem tormenta ferrum subire parati sumus. [Inexsuperabiles legionis istius animos, Caesar, agnosce; tela proicimus; exarmatas quidem dexteras satelles tuus, sed armatum fide catholica pectus inveniet. Occide, prosterne, resecandas gladiis percussoribus cervices praebemus intrepidi; haec nobis iucundiora sunt, dummodo quod te cum sacrilegiis tuis contemnimus ad regna iam nunc caelestia properantes]." Hęc mandata legionis remeans ad Maximianum Cęsarem satelles nuntiat.

7 At ille, quasi iterato fuisset scelere perpetratum, ire propere exercitum iubet et circumfundi imperat legionem nullumque de tanto sanctorum exercitu praecepit relinqui. Ventumque ita^que est, circumsistit beatam legionem turba carnificum, omnis etas sine discrecione perimitur lanianturque beata corpora et devotas animas deo fideli mortis professione commendant. Operta est terra illic procumbentibus in mortem corporibus iustorum, fluxeruntque preciosi sanguinis rivi.

8 [cum interea veteranus quidam ultimae aetatis senio fatigatus, nomine Victor, ad contaminatum caedibus locum itineris necessitate deductus est. Et dum ad epulas pro aetatis veneratione ab omnibus rogaretur, requirere coepit, quaenam esset causa laetitiae, quod inter tot corpora interemptorum gaudentes exultantesque possent milites epulari. Dictum a quodam est, quod legio Christianae legis studio caerimonias Romanas cultumque numinum pariter cum imperatoriis iussionibus contemnere voluisset dataque neci esset, ut disciplinae militaris traditus ordo severius teneretur.] Tunc Victor alte gemitum trahens graviterque suspirans detestatus est (est del.) ^convivas detestatusque convivium simul exclamat: "Heu me, qui per tot annorum miliciam ad hanc infelicem etatem perveni quod in hac legione militari (militiam m.pr.) non merui; quam bene inter tales gloriosę mortis honore donatus finem vitę invenire potuissem! Saltim si commilitone [in]dignus eram vel me ante actę horę viandi necessitas detulisset, ut senilis pectoris cruor tantorum virorum victimis misceretur, obtulerim hoc corpus neci, dummodo tantę laudis consortio non carerem." [Talia dicentem profanorum statim turba vallavit, quae utrum Christianus esset respondere minaciter iubet.

9 At ille, paululum oculos ad caelum erigens, tali percunctantibus sermone respondit: "Longus me vivendi usus ad hanc, quam videtis, perduxit aetatem. Quaecumque in hoc mundo aguntur aut studium reperit aut rerum volubilitas agit aut varius semper casus infestat; quodcumque volumus, optamus, scimus aut cupimus, totus mundus caligine submersus tenebris circumfluentibus latet, nisi nobis aut viam Christus ostenderit aut lumen Christus effulserit. Quod ego fideli mente perpendens utinam ultimo contester affectu! Quod si me ad tempus paulo ante trucidatae legionis itineris necessitas detulisset, conviviis vel epulis vestris horum funerum consortium praetulissem. Sed etiam nunc praestabit Christus, ut Christianum me vel post professionem meam transire ulterius per beata funera non sinatis."] Haec eum loquentem subito percussoris obtruncat insania. Ita vir sanctus consortium sanctorum promeruit cęleri confessione, ceterisque martyribus in eo loco sicut morte ita est honore coniunctus.

13 Hęc nobis tantum de numero istorum martyrum comperta sunt nomina, id est beatissimi Mauricii, Exuperii, Candidi, Victoris, Innocentii atque Vitalis; cętera vero nobis incognita sed in libro vitę sunt scripta.

23 Primum miraculum. Sepe dominus arrogantiam contumacis mentis virga correctionis enervat, ut eadem cultus sui veneratio restituatur, sicut quondam de Sigismundo rege manifesta fides gestum profert. Hic etenim post interemptum periniquę consilium coniugis filium Agauno conpunctus corde iter dirigit, ibique prostratus coram sepulchris beatissimorum martyrum legionis felicis pęnitentiam egit deprecans, ut quęcumque deliquęrat, in hoc ei saeculo ultio divina retribueret, ut scilicet haberetur in iudicio domini absolutus, si ea mala quę gesserat priusquam mundo decederet repensarentur. Ibi itaque propter hoc et psallentium cottidianum instituit chorum et locum ipsum tam in teritoriis quam in reliquis rebus affluentissime ditavit. Postea vero captus a Codmere rege interfectus est cum filiis et coniuge, trienniique transacto tempore per divinam revelationem iussu Theodeberti regis ad eundem locum corpus eius delatum sepulturę mandatum est, quem in consortio sanctorum adscitum ipsa res, quę geritur, manifestat. Nam si qui nunc frigoritici in eius honore missas cęlebrant eiusque pro requie deo offerunt oblationem, statim compressis tremoribus restrictis febribus sanitati pristinę restaurantur.

24 Aliud miraculum: Magna est enim virtus ad antedictorum martyrum sepulchra, de quibus relictis pluribus pauca perstringere libuit. Mulier quedam filium unicum ad hoc monasterium adducens abbati erudiendum tradidit, videlicet ut factus clericus sanctis manciparetur officiis. Verum cum iam spiritualibus eruditus esset in literis, et cum reliquis clericis in choro canentium psalleret, modica pulsatus febre spiritum exalavit. Cucurrit mater orbata ad obsequium funeris, sepelivitque filium. Verumtamen non suffecerunt hę lacrimę dolori, quę in exequiis sunt effusę, sed per singulos dies veniebat et super sepulchrum nati sui emissis in altum vocibus eiulabat. Cui tandem beatus Mauricius ait "Quid tu o mulier incessanter filii obitum plangens numquam desistis a luctu?" Cui illa: "Dies" inquit "vitę meę hunc planctum non explebunt, sed quo advixero, semper deflebo unicum meum, nec umquam mitigabor a lacrimis, donec oculos corporis huius debita mors concludat". Cui ille: "Noli ita" ait "quasi mortuum flere, sed equanimiter age; nam scias eum nobiscum habitare et sedes vitę perennis consorcio nostro perfrui. Et ut veraciter credas esse certa, quę loquor, surge crastina die ad matutinum et audies eius vocem inter choros psallentium monachorum. Et non solum die crastina, sed omnibus diebus vitę tuę cum veneris, audies in psallentium choro vocem eius. Ideoque ne fleveris, eo quod gaudere te oporteat pocius quam lugere". Surgit mulier longaque ducit suspiria nec obdormivit in stratu suo, donec signum ad consurgendum commoveatur a monachis. Quo commoto accedit ad ecclesiam, aliqua de visione quam viderat probatura. Nichil preteriit de pollicitacione sancta, sed quę fuerant divinitus nuntiata mox expleta noscuntur. Verum ubi (ibi a.c.) cantato responso antiphonam caterva suscepit monachorum, audit genitrix parvuli vocem; cognoscit et gratias agit deo. Sed et illud, quod martyris ore promissum habebatur, prorsus impletum est, ut omnibus diebus vitę suę, cum accessisset mulier ad psallentium chorum, vocem audiret huius infantuli inter reliqua modulamina vocum.

25 Item aliud miraculum: Cum autem Gundrammus rex ita se spiritualibus actionibus mancipasset, ut relictis seculi pompis thesauros suos ecclesiis et pauperibus erogaret, accidit ut misso presbitero munera fratribus, qui sanctis Agaunensibus deserviunt, ex voto transmitteret, precipiens eidem presbitero, ut ad eum rediens sanctorum sibi reliquias exhiberet. Igitur cum impleta regis preceptione cum his regrederetur pignoribus, Lemanni laci, per quem Rodanus influit, navigium petit. Extenditur autem lacus ille in longitudine quasi stadiis quadringentis, latitudine vero quasi in stadiis centum quinquaginta. Denique revertens presbiter, ut diximus, cum navigium hoc fuisset aggressus, subito tempestas exorta fluctus ad sidera tollit, surgunt undarum moles et nunc puppis naviculę prora dehiscente fertur in altum, nunc iterum adversa puppi prora tollitur in sublimi. Turbantur nautę et nichil aliud nisi sola mors in hoc periculo prestolabatur. Tunc presbiter cum videret se his fluctibus obrui et spumis undarum operiri, extracta a collo capsula, quę sanctorum pignora continebat, undis tumentibus obiecit ac sanctorum presidium clara voce invocat dicens: " Ne peream in his fluctibus, virtutem vestram deprecor, martires gloriosi, sed potius qui iugiter pereuntibus prebetis auxilium, michi, queso, dexteram salutis porrigere dignemini! Fluctus opprimite, nosque ad litus optatum adiutorii vestri ope reducite!" Et hęc dicens cessante vento decedentibus undis ad litus evecti sunt. Hęc ab ipso cognovi presbitero.

19 Hęc pauca tantum miracula de plurimis passioni sanctorum inserenda credidi. Cęterum satis multa sunt, quę in purgatione dęmonum vel instauratione claudorum aut sanitate febrium cęterisque infirmitatibus cottidie illic per servos suos virtus domini operatur, quę multa narrarentur, si per singula scriberentur. Tamen fidelium cordibus absque lectione cognita esse noscuntur, [quae] quanta et qualia miracula illic per sanctos suos ad honorem et gloriam nominis sui dominus operari non desinit. Pro eo ipso die noctuque psalmorum ymnorumque decantacio non desistat, quę iubente sancto et preclaro Christi martire beato Sigismundo rege est instituta et usque hodie deo protegente est conservata. Et propterea illic degentes mente et ore deo debitas incessanter laudes reboant, cui esst honor et gloria, imperium et potestas per omnia secula. Amen.

(26, 4) Sermo de eodem: Hodierna sollempnitas, fratres karissimi, nos admonet apsentis vitę amore disiungi, ut in cęlestis patrię gloria sanctorum valeamus beata adipisci consortia. Mecum vos admoneo, fratres mei, divina precepta in animo ponere: quę per os beati Iohannis apostoli et evangelistę didicimus, qui ait: "Nolite diligere mundum neque ea quę sunt in mundo. Si quis diligit mundum, non est karitas patris in eo". Neque enim sancta hęc et venerabilis legio, ex gentili ritu veniens, hęc dei praecepta servantes reliquissent mundum, nisi firmam habuissent fiduciam, ut post mortem corpoream meliorem invenissent eorum spem, in ęterna requie vitam. Quod ad hęc nos miseri in excusatione nostra dicturi sumus, qui pene ab utero matris nostrę patriarcharum victoriosa per fidem gesta et prophetarum oracula et vitam cognovimus. Iam ad nos per se ipsum Christus venit per prophetas annuntians, per apostolos docens mundum non propter amorem diligi, sed propter ęternam vitam contempni. Scriptum est enim: Si quis voluerit esse amicus saeculi huius, inimicus dei constituetur. Nos autem qui ad tantorum preciosorum martyrum memoriam consistimus, eorum vestigia, in quantum possumus, vicia in nobis mortificantes, imitantes sequamur. Illi namque, sicut in eorum gestis legitur, vocati Romani principis iussione ex Thebaida venerunt regione, non ob hoc iussi venire, ut Christum colerent, sed ut persequerentur. Orientali vero tradicione Christianitatis fide inventa et gratia baptismatis praecepta usque ad mortem constanter sine mutacione perseveraverunt in ea, respuentes si quidem mundum florentem, rerum opulentia illo tempore multiplicem frugum habundantia uberem inveniunt iocundum et crescentem, quicquid in eo amabile erat pro amore cęlesti patrię contempserunt. Neque enim vidimus inter ipsos sex milia sexcentos sexaginta sex milites aliquem imbecillis fuisse etatis, cum textus passionis eorum testetur, Thebeam legionem antiquorum Romanorum exemplo habuisse tot viros validos animis et instructos armis, sed non multitudinis fortitudo, non armorum instructio,, non bellandi pericia, non cordium audacia ab imitacione similitatis illius, qui quasi agnus ad victimam ductus est, eos revocavit aut a bono opere .... [fehlt das letzte Blatt]

Passio sanctorum martyrum Mauritii sociorumque eius.

1 Temporibus Diocletiani, quondam Romane rei publicę principis, cum ad imperium totius orbi^s fuisset electus omnesque provincias turbari quorumdam praesumptione conspiceret, ad consortium imperii vel laboris olim sibi commilitonem Herculium Maximianum Cesarem fecit eumque contra Amandum et Helianum, qui in Bagaudarum loco praesumptione servili arma commoverant, ad Galliam destinavit. Cui ad supplementum exercitus legionem Thebeam ex orientalibus militibus ire praecepit. Que legio sex milia sescentos sexaginta sex viros validos animis et instructos armis antiquorum Romanorum habebat exemplo. Hii igitur milites Christiane religionis ritum orientali traditione susceperant ab Ierosolimitane urbis epo fidem sacramque virtutem armis omnibus praeponebant. Ad urbem quippe Romam itinere attingentes eandem Christianitatis fidem, quam acceperant, apud beatum Marcellum, praedicte Romane urbis pontificem, confirmaverunt, ut ante gladio interirent quam sacram fidem Christi, quam acceperant, violarent. Recepti igitur a Diocletiano Cesare iubentur, ut post Maximianum collegam iter, quod ceperant, Gallias tenderent.

2 Maximianus Cesar, usu quidem militie bellis aptus sed idolorum specialis cultor, ferus animo, avaritia anxius, opere crudelis, libidini deditus ceterisque vitiis obsessus severitatem imperatoriam nimia crudelitate polluerat. In Galliam properans ad Alpium Apenninarum aditum venit. Transmeantibus iter Alpium post arduam et horridam viam subito equalis loci campestris occurrit grata planities. Quo in loco oppidum factum est, quod Octodorus nomen accepit, circa quod [aut] irrigua fluminibus prata aut agrorum fertilis cultura porrigitur, praecipue deinde Rodani fluminis validus cursus offertur, [qui mole sua leniter fluens regionis ipsius gratiam propria amoenitate commendat]. Transcensis igitur Alpibus Maximianus Cesar Octodorum venit ibique sacrificaturus idolis suis convenire exercitum iussit attroci proposita iussione ut per aras demonibus consecratas iurarent equalibus [sibi] animis contra Bagaudarum turbas esse pugnandum, Christianos vero velut inimicos diis suis ab omnibus persequendos. Quod ubi primum pervenit ad notitiam Thebeę legionis preteriens Octodorense oppidum ad locum, cui Agaunum nomen est, celeriter properavit, ut octo milium spatio ab Octodoro separata necessitatem committendi sacrilegii praeterisset. [Acaunum accolae interpretatione Gallici sermonis saxum dicunt]. Quo in loco ita vastis rupibus Rodani fluminis cursus artatur, ut commeandi facultate subtracta constratis pontibus viam fieri itineris necessitas imperaret. Undique tamen imminentibus saxis parvus quidem sed amenus irriguis fontibus campus includitur, ubi fessi milites legionis Thebee post laborem tanti itineris resederunt. O quanta reverentia excolendus est sacer locus ille, in quo tot pro Christo martyrum milia ferro Cesaris puniuntur!

3 Maximianus Cesar, dum ad sacramenta superius memorata cunctos in exercitu suo adesse cogeret, agnovit pretergressam, ut diximus, legionem. Subito iracundie furore repletus satellites mittit, ut legionem ad sacramentorum suorum sacrilegia revocarent. Erat in eadem legione primicerius Mauricius et signifer Exsuperius et Candidus senator, qui ita commilitonibus suis praeerant, ut amore potius divinitatis quam terrore militari obedienda praeciperent, viri in rebus bellicis strenui et virtute nobiles, sed fide in deo nobiliores. Erga imperatorem fortitudine, erga Christum devotione certabant. Evangelica praecepta sub armis custodientes reddebant que dei erant deo, et que Cesaris Cesari restituebant. Requirunt itaque quid Maximianus Cesar ira dictante mandasset. Dictum est eis, quod Cesar iusserat, milites omnes immolasse hostias, libasse sacrificia et sacramenta phanatici ordinis praebuisse, iubere Cesarem, ut legio festinanter revertens ad commilitonum se praepararet exemplum. Tunc hii qui praeerant legioni miti affatu dederunt responsum, ob hoc se transgressos Octodorum, quia iam fama ad eos sacrificiorum ordine pervenisset, nefas sibi visum esse, si demonum aris Christiani contaminari viderentur, [esse sibi in animo] deum vivum colere, traditam orientali more religionem usque ad finem vite perenniter custodire, ad bellorum usum paratam legionis esse virtutem, ad committenda vero sacrilegia, sicut Cesar praecepit, Octodorum non redire.

4 Reversus itaque satelles nuntiat obstinatos esse animos legionis nec velle praeceptis imperatoris obedire. Tunc Maximianus Cesar iracundie nimietate succensus ad hanc vocem subito furore prosilivit: "Ergo milites mei imperatoria praecepta et sacrorum meorum ordinem spernunt! Sanctienda erat vindicta publica etiam si tantum maiestatem regiam contempnere voluissent; iungitur despectui meo cęlestis iniuria et mecum pariter religio Romana contempnitur. Sentiat contumax miles me non solum mihi sed etiam diis meis dare posse vindictam; iam nunc fidissimorum meorum turba festinet, decimum quemque morti funesta sors praebeat, discant equali nece quos ordo praemiserit moriendi, qualiter Maximianus vel sibi vel diis suis hac severitate dederit ultionem!"

5 Post hanc vocem apparitoris iussio infausta porrigitur, ad legionem velociter properatur, crudelia praecepta reserantur. Traduntur neci quos ordo repperit numerandi, leti percussoribus cervices praebent solaque inter eos erat de gloriose mortis occupatione contentio. Perfecto itaque scelere ut Octodorum legio redeat iubetur. Tunc Mauricius primicerius paululum a satellitibus regiis segregatus convocat legionem et hac oratione sanctiores alloquitur: "Gratulor virtuti vestre, commilitones optimi, quod amore religionis nullam vobis Cesaris praeceptum attulit formidinem; gaudentibus quodammodo animis tradi ad mortem gloriosam commilitones vestros vidistis, quibus timui ne quisquam, quod armatis facile est specie defensionis, beatissimis funeribus manus obviam offerre temptaret! Iam mihi ad huius rei interdictum Christi nostri parabatur exemplum, qui exemptum vagina apostoli gladium proprie vocis iussione recondidit, docens maiorem armis omnibus Christiane confidentie esse virtutem. Hic deus Christus plane mentes vestras manusque prohibuit, ne quisquam divino operi mortalibus dextris obstitisset. Quin immo cepti operis fidem perhenni religione complerent! Hactenus exempla sacris inserta codicibus legebamus; iam nunc per nosmet ipsos quos sequi deberemus aspeximus. Ecce vallatus sum commilitonum meorum corporibus, quos de latere meo funestus satelles abstraxit, aspersus sum cruore sanctorum et [sacri] sanguinis reliquias vestibus meis porto et dubito eorum sequi necem, quorum gratulans admiror exemplum? Et vacat cogitare quid imperator iubeat, qui sorte [mihi] mortalitatis equalis est. Si habere aliquid virium imperatoria precepta potuissent, circa beatissimorum trium puerorum corpora regis Persarum valuisset incendium nec contempnere ora leonum nec lacu clausus evadere potuisset propheta. Sacramenta olim dedisse nos memini quod contemptu lucis istius et despectione vite defensare rem publicam deberemus; iam tunc promisi mei corporis vilitatem et spopondi hanc imperatoribus fidem nec tamen mihi ullus regna cęlestia promittebat. Quid Christo spondente faciendum est, si hoc potuimus militię devotione promittere? Quin immo, fortissimi commilitones, olim devotas animas subdamus gloriosissime passioni, sit nobis virilis animus, fides inviolata permaneat! Iam cerno ante tribunal Christi stantes eos quos paulo ante neci satelles regius deputavit; illa vera gloria est, quae ęternitatem beatam vite huius brevitate mercatur. Equali omnes animo, una voce responsum satelliti demus, i (-d exst.?) nuntia: "Milites quidem, Cesar, tui sumus et ad defensionem rei publice Romana suscepimus arma nec unquam aut desertores bellorum aut proditores militię fuimus aut ignavie seu formidinis meruimus subire flagitium. Tuis etiam obtemperamus praeceptis nisi quod instituti legibus christianis demonum cultus et aras semper pollutas sanguine vitamus. Comperimus praecepisse te, [ut] aut sacrilegiis pollui Christianos aut denis interfectis nos terrere velle. Non inquiras longius latitantes, nos omnes Christianos esse cognosce; habebis potestati tue subdita omnium corpora, auctorem vero suum respicientes Christum animas non tenebis." Hec vir sanctus dixerat, legionis probatur assensio et Cesari per satellites nuntiatur.

6 Presenti praecepit iussione, ut iterum decimum renovate crudelitatis ordo consumeret. Post hanc vocem ad legionem velociter properatur, crudelia praecepta peraguntur, reliqui ut Octodurum redeant iubetur. Tunc Exuperius, quem ante principem vel campiductorem superius memoravi, correptis legionis sue signis hac circumstantes oratione alloquitur: "Tenere me, commilitones optimi, secularium quidem bellorum signa perspicitis, sed non ad hec arma provoco, non ad hęc bella animos vestros virtutemque cohortor; aliud nobis genus eligendum est preliorum, non per hos gladios potestis ad regna cęlestia properare. Robur nobis opus est animorum; invicta defensio [est] fidem quam deo promisimus, in ultimis custodire. Iam de commilitonum nostrorum gloria ea, quam divino cernebant obtutu, -super est, ut victori deo gratias agamus -. tunc gloriosus vir Mauricius est locutus, ego vobis victoriam plenam, si Christo creditis, repromitto. Proiciant dextere nostre arma ista cum signis militaribus, praestabit [hoc] Christus hoc, ut mox in ipso cęlesti, sicut promittitur, regno alia vobis Exsuperium vestrum videatis signa monstrare. Vadat quin immo funestus satelles et hec truculento regi nuntiet: "Milites sumus, imperator, tui, sed tamen servitutem liberam confitemur deo. Tibi militiam debemus, illi innocentiam. A te stipendium laboris accepimus, ab illo vite exordium sumpsimus. Sequi imperatorem in hoc non possumus, ut auctorem nostrum negemus deum, auctorem velis nolis tuum. Non nos adversus te, imperator, armavit ipsa, que fortissima est in periculis, desperatio. Tenemus arma et non resistimus, quia mori magis quam vivere parati sumus et innocentes interire quam noxii vivere praeobtamus. Si quid in nos ultra statueris, igni tormento ferro subici parati sumus. Christiani sumus, Christianos persequi non possumus. Inexsuperabiles legionis istius animos [Caesar] agnosce; tela proicimus; exarmatas quidem dexteras satelles tuus, [sed] armatum fide catholicum invenit pectus. Occide, prosterne, secandas gladiis percussoribus cervices prebemus intrepidi; hec nobis iocundiora sunt, dummodo quia te cum sacrilegiis tuis contempnimus, ad regna iam nunc celestia properemus." Flagrabat enim iam tunc in beatissimis martyribus gloriosus ardor. Hec mandata legionis remeans ad Maximianum Cesarem satelles nuntiat.

7 At ille, quasi nichil iterati sceleris fuisset perpetratum, ire propere exercitum iubet et circumfundi imperat legionem nullumque de tanto exercitu sanctorum praecepit relinqui. Ventum itaque est et circumsistit beatam legionem turba carnificum, omnis etas sine discretione perimitur lanianturque beatorum corpora et devotas deo animas fideli mortis professione commendant. Operta est terra illic procumbentibus in mortem corporibus iustorum, fluxeruntque preciosi sanguinis rivi. Que unquam rabies absque bello tantam humanorum corporum stragem dedit, que feritas ex sententia sua tot simul perire vel reos iussit! [Ne iusti punirentur multitudo non obtinuit, cum inultum esse soleat quod multitudo delinquit.] Hac igitur crudelitate immanissimi tyranni confectus est ille sanctorum populus, qui contempsit rem praesentium ob spem futurorum. Sic interfecta est illa plane angelica legio, que ut credimus cum illis angelorum legionibus iam collaudat deum Sabaoth in celis. Peracta tandem cede inter omnes sanctorum percussores preda dividitur. Namque Maximianus facultatem dederat, ut, si quisquam legionis illius militem iugulasset, interemptor illius spoliis uteretur. Divisa igitur omnium preda ad vescendum epulandumque victrix turba consedit.

8 Post hec quidam Victor senex [ ] itineris necessitate ibidem deductus est, qui dum ad epulas pro etatis veneratione ab omnibus rogaretur, requirere cepit, quenam causa esset leticie, quod inter tot militum corpora interemptorum gaudentes exultantesque possent milites epulari. Dictum a quodam est, quod dum religione Christiane legis et studio cerimonias Romanas cultumque deorum pariter cum imperatoris iussionibus contempnere voluissent, dati neci essent, ut discipline militaris traditus ordo severius teneretur. Tunc Victor alto gemitu suspirans detestatus convivas detestans et convivium exclamat: "Heu me, qui per tot annorum militiam ad hanc [infelicem aetatem veni et in hac] legionem militare non merui; quam bene inter tales gloriose mortis honore donatus finem vite invenire potuissem! Saltem si commilito indignus eram vel in ęqualem sortem (sortem in marg.) ante duas horas viandi necessitas detulisset, ut senilis pectoris cruor tantorum virorum victimis misceretur, optuleram corpus hoc neci, dummodo tante laudis consortio non carerem." Talia dicentem prophanorum statim turba vallavit, que utrum Christianus esset respondere minaciter iubet.

9 At ille, paululum oculos ad celum erigens, talem percunctantibus sermonem respondit: "Longus me vivendi usus ad hanc, quam videtis, perduxit etatem. Quia quecunque in hoc mundo aguntur aut studium repperit aut rerum volubilitas agit aut varius casus semper infestat; quecumque volumus, optamus, scimus aut cupimus, totus mundus caligine summersus tenebris circumfluentibus latet, nisi nobis aut via Christus affuerit aut lumen effulserit. Quod ego fideli mente perpendens utinam ultimo contester effectu! Quod si me ad tempus paulo ante trucidate legionis itineris necessitas detulisset, conviviis vel epulis vestris horum funerum consortium praetulissem. Sed etiam nunc praestabit Christus, ut Christianum me vel post professionem meam transire ulterius per beata funera non sinatis." Hec eum loquentem subita percussoris obtruncat insania. Ita vir sanctus celeri confessione consortium [sanctorum] promeruit atque ceteris martyribus in eo loco sicut morte ita [et] honore coniunctus est.

13 Hec nobis tantum de numerosa ista multitudine martyrum comperta sunt nomina, id est beatissimorum Mauricii, Exsuperii, Candidi, Victoris, Innocentii atque Vitalis; cetera vero nomina nobis incognita quidem sed in libro vite scripta sunt.

14 Ex hac eadem legione fuisse dicuntur etiam [illi martyres] Ursus et Victor, quos Salodoro passos fama confirmat. Salodorum vero castrum est super Arola flumen nec longe a Reno positum.

15 Neque illud silendum, qualem deinde Maximianus progressus exitum consecutus est. Cum dispositis insidiis genero suo Constantino tunc regnum tenenti mortem moliretur, deprehenso dolo ipsius apud Massiliam captus nec multo post strangulatus teterrimo hoc supplicio affectus impiam vitam digna morte finivit.

16 At vero beatissimorum martyrum corpora post multos passionis annos sancto Theodoro, illius loci epo, revelata traduntur. In quorum honore cum exstrueretur basilica, que vaste tunc adiuncta rupi uno tantum latere acclinis iacebat, sed tunc iubente beato Ambrosio, loci illius abbate, denuo edificata biclinis esse dinoscitur, quid miraculi tunc aapparuerit, nequaquam tacendum putavi.

17 Accidit enim, ut inter reliquos artifices, qui invitati convenisse ad hoc opus videbantur, quidam adesset faber, quem adhuc gentilem esse constabat. Hic cum dominico die, quo ceteri ad expectanda diei huius festa abscesserant, in fabrica solus substitisset, in illo secreto sese subito clara luce manifestantibus sanctis hic idem faber rapitur atque ad penam vel ad supplicia distenditur; visibiliter turbam martyrum cernens, verberatus etiam increpatur, quod vel die dominico ęcclesię solus deesset, vel illud fabrice sanctum opus gentilis auderet attingere. Quod ideo misericorditer a sanctis factum constitit, ut faber ille consternatus et perterritus salutare sibi nomen posceret, statimque Christianus fieret.

18 Neque illud in sanctorum miraculis pretermittam, quod perinde clarum atque plurimis notum est: Materfamilias Quinti, egregii atque honorati viri, cum ita paralysi fuisset obstricta, ut etiam pedum usus ei negaretur, a viro suo, ut illuc per multum itineris spatium deferretur poposcit. Que cum pervenisset ad sanctorum martyrum basilicam famulantium manibus illata pedibus ad diversorium rediit ac sanitati de praemortuis restituta menbris miraculum suum ipsa circumtulit.

20 Porro neque hoc omittendum est, quod per longum temporis tractum beati Innocentii martyris menbra fluvius Rodanus revelavit. Iugi enim alluvione vicinum in se cespitem vergens religiosa quadam soli pernicie ad sepulturam martyris famulatrix unda pervenit. Prolatas namque reliquias leniter lambens non ideo longe a sinu terrę protulit, ut in gurgitis sui procella eas dimergeret, sed ob hoc, ut gloriosa devotione intra ambitum basilice cum ceteris martyribus sepulture eas sociari preciperet. Cuius beatissimi martyris translationem a beate memorie epis celebratam Domitiano Genevensis civitatis, Gratiano Augustanę, Prothasio tunc temporis loci illius annuatim recolimus cotidiana devotione et assiduis laudibus frequentamus.

19 Pauca hec tantum, que simplici stilo recitavi, miracula passioni sanctorum inserenda credidi. Cetera satis multa sunt, que vel in purgatione demonum, in restauratione claudorum, in sanatione febrium vel in reliquis curationibus cotidie illic per sanctos suos virtus domini operatur. Que videlicet longo sermone narranda sunt, si per singula scribantur. Tamen fidelium cordibus absque lectione multis modis innotuit, quę, quanta et qualia miracula illlic per sanctos suos ad honorem et gloriam nominis sui dominus operari non desinit. Quamobrem die noctuque ibidem psalmorum hymnorumque modulatio non desistit. Quod enim iubente sancto et preclaro Christi martyre beato Sigismundo rege est institutum, hoc usque hodie deo auctore omnium protegente est conservatum. Propterea sedulo ut diximus illic laudes deo servis ipsius canentibus mente atque ore persolvuntur, cui est honor et imperium per infinita saeculorum saecula. Amen.

Explicit passio sanctorum martyrum Mauricii sociorum eius, incipit passiosancti Firmini.

[fehlt]

Passio sanctorum martyrum Mauritii sociorumque eius X.Kalendas Octobris.

Prologus theologicus et geographicus [cf. Texte cap. (2), (4)]

1 Diocletianus, quondam Romane rei publice princeps, cum ad imperium totius orbis fuisset electus aliquasque provintias perturbari quorundam presumptione perspiceret, ad consortium imperii vel laboris olim sibi commilitonem Herculeum Maxi[mi]anum Cesarem fecit eumque contra Amandum et Elianum, qui in Bagagaudarum (-ga- del.) loco presumptione servili arma commoverant, ad Gallias destinavit. Cum ad supplementum exercitus legionem Thebeam ex orientalibus militibus ire praecepit. Que legio sex milia sexcentos sexaginta sex viros validos animis et instructos armis antiquorum Romanorum habebat exemplo. Hi igitur milites Christiane religionis ritum orientali traditione susceperant ab Ierosolimitane urbis epo nomine Zabda fideique sacre virtutem armis omnibus praeponebant. Ad urbem quippe Romanam itinere attingentes eandem Christianitatis fidem, quam acceperant, apud beatum Marcellinum, praedictae Romane urbis pontificem, confirmantes, ut ante gladio interirent quam sacram fidem Christi, quam acceperant, violarent. Recepti igitur a Diocletiano Cesare iubentur, ut post Maximianum collegam itinere, quo ceperant, Gallias properarent.

2 Maximianus Cesar, usu quidem militie bellis aptus sed ydolorum praecipuus cultor, ferus animo, avaritia anxius, opere crudelis, libidini deditus ceterisque vitiis obsessus potestatem imperialem nimia crudelitate polluerat. In Galliam properans ad Alpium Pinni[n]arum aditum venit. Transmeantibus iter Alpium post arduam et horridam viam subito equalis loco campestris occurrit grata planicies. Quo in loco opidum factum est, quod Octodorus nomen accepit, circa quod [aut] irrigua fluminibus prata et agrorum fertilis cultura protenditur, [praecipue] deinde Rodani fluminis cursus valide [offertur, qui mole sua leniter] fluens nando meat et totam regionem grata proprii alvei amenitate commendat. Transcensis igitur Alpibus Maximianus Caesar Octodorum venit ibique sacrificaturus idolis suis convenire exercitum iussit atroci proposita iussione ut per aras daemonibus consecratas iurarent equalibus sibi animis contra Bagaudarum turbas esse pugnandum, christianos vero velut inimicos deorum suorum ab omnibus persequendos. Quod cum primum pervenit ad notitiam Thebee legionis praeteriens Octodorense oppidum ad locum, cui Agauno nomen est, celebriter properavit, ut octo milium spatio ab Octodoro separata necessitatem committendi sacrilegii preterirent. Agaunum accole interpretacione Gallici sermonis saxum dicunt. Quo in loco ita vastis rupibus Rodani fluminis cursus artatur, ut commeandi facultate subtracta constratis pontibus viam fieri itineris necessitas imperaret. Undique tamen imminentibus saxis parvus quidem sed amoenus et irriguus fontibus campus includitur, ubi fessi milites legionis Thebee post laborem tanti itineris resederant.

3 Maximianus Caesar, dum ad sacramenta superius memorata cunctos in exercitu suo cogeret, agnovit pretergressam, ut diximus, legionem. Subito iracundie furore repletus satellites mittit, ut legionem ad sacramentorum suorum sacrilegia revocarent. Si qui vero veri dei cultum profiteri audebant, sparsis usquequaque militum turmis vel ad supplicia vel ad necem rapiebantur, ac velut vacatione barbaris data prorsus in religionem arma commoverant. Erat in eadem legione primicerius Mauricus et signifer Exuperius et Candidus senator, qui ita commilitonibus suis praeerant, ut amore potius equalitatis quam terrore militari obedienda praeciperent, viri in rebus bellicis strenui et virtute nobiles, sed fide in deo nobiliores. Erga imperatorem fortitudine, erga Christum devocione certabant. Evangelici precepti sub armis custodes reddebant que dei erant deo, et que Cesaris Cesari restituebant. Requirunt itaque quid Maximianus Caesar ira dictante mandasset. Dictum eis est, quod [Caesar] iuberet, milites omnes immolare hostias, libare sacrificia et sacramenta fanatici ordinis attrectare, et ut legio festinanter rediret et suorum commilitonum se praepararet exemplo. Tunc hii qui praeerant legioni miti affatu dederunt responsum, ob hoc transgressos se Octodorum, quia iam fama ad eos sacrificiorum ordinem detulisset, nec fas sibi visum esse, ut demonum aris Christiani contaminari viderentur, [esse sibi in animo] deum vivum se colere et traditam orientali more religionem usque ad finem vitae perenniter custodire, ad bellorum usum paratam legionis esse virtutem, ad committenda vero sacrilegia, sicut Cesar praeceperat, Octodorum non redire.

4 Reversi itaque satellites nuntiant obstinatos esse animos legionis nec velle praeceptis imperatoris oboedire. Tunc Maximianus Caesar iracundie nimietate succensus ad hanc vocem subito furore prosilivit dicens: "Ergone milites mei imperatoria precepta et sacrorum meorum ordinem spernunt! Statuenda esset vindicta publica etiam si tantum maiestatem regiam contemnere voluissent; iungitur despectui meo celestis iniuria et mecum pariter religio Romana contempnitur. Sentiat contumax miles [me] non solum mihi sed etiam diis meis dare posse vindictam; iam nunc fidissimorum meorum turba festinet, decimum quemque morti funesta sors praebeat, discant aequalem necem in his quos ordo praemisit moriendi, qualiter Maximianus vel sibi vel diis suis [h]ac severitate dederit [ultionem]!"

5 Post hanc vocem imperatoris iussio infausta discurrit, ad legionem velociter properatur, crudelia precepta reserantur. Traduntur neci quos ordo repperit numerandi, leti percussoribus cervices praebent solaque inter eos erat de gloriose mortis acceleratione contentio. Perfecto itaque scelere ut Octodorum legio redeat iubetur. Tunc Mauricus primicerius paululum a satellitibus regis segregatus convocat legionem et hac oratione sanctiores alloquitur: "Gratulor virtuti vestrae, commilitones optimi, quod amore religionis nullam vobis [Caesaris] precepta potuerint afferre formidinem; gaudentibus quodam modo animis tradi ad necem gloriosam commilitones vestros vidistis, quibus timui ne quisquam, quod armatis perfacile est sub specie defensionis, beatissimis funeribus manus obviam afferre temptaret! Iam michi ad huius rei interdictum Christi nostri parabantur exemplum, qui exemptum vagina apostoli gladium proprie vocis iussione recondidit, docens maiorem armis omnibus Christiane confidentie esse virtutem. Hic deus Christus [plane] mentes vestras manusque prohibuit, ne quisquam divino operi mortalibus dextris obstitisset. Quin immo cepti operis fidem perhenni religione complerent! Hactenus exempla sacris inserta codicibus legebamus; iam nunc per nosmet ipsos quo sequi deberemus aspeximus. Ecce vallatus sum inquit Mauricius comilitonum meorum corporibus, quos de latere meo funestus satelles abstraxit, aspersus sum cruore sanctorum et sacri sanguinis reliquias vestibus meis porto et dubito eorum sequi necem, quorum gratulans admiror exemplum? Non magnopere curandum est, quid imperator iubeat, qui sorte michi mortalitatis equalis est. Si habere aliquid virium imperatoria precepta potuissent, circa beatissimorum trium puerorum corpora regis Persarum valuisset incendium nec contemnere leonum rictus lacu clausus atque evadere propheta potuisset. Sacramento olim [dedisse] nos memini quod contemptu lucis istius et desperatione vite defensare rem publicam deberemus; iam nunc mei corporis promisi vilitatem et spopondi hanc imperatoribus fidem nec tamen michi ullus tunc regna celestia promittebat. Quid Christo spondente faciendum est, si hoc potuimus militiae devotione promittere? Quin immo, fortissimi commilitones, olim devotas animas subdamus pretiosissimae passioni, sit nobis virilis animus, fides inviolata permaneat! Iam cerno ante tribunal Christi stantes eos quos neci paulo ante satelles regius deputavit; illa vero gloria vera est, que eternitatem beatam vite huius brevitate mercatur. Equali omnes animo, una voce responsum satellitibus demus, id nuntia: "Milites quidem, Cesar, tui sumus et ad defensionem rei publice Romana arma suscepimus nec unquam aut desertores bellorum aut proditores militie fuimus aut ignave formidinis meruimus subire flagitium. Tuis etiam obtemperaremus preceptis nisi instituti legibus christianis demonum cultus et aras semper pollutas sanguine vitaremus. Comperimus precepisse te, [ut] aut sacrilegiis pollui Christianos aut dedenis interfectis nos velle terreri. Non inquiras longius latitantes, nos omnes Christianos esse cognosce; habebis potestati tue subdita omnium corpora, auctorem vero suum respicientes [Christum] animas non tenebis." Haec [sicut] vir sanctus dixerat, legionis probatur assensio et Cesari per satellites nuntiatur.

6 Inclementi precepit iussione, ut decimum iterum renovate crudelitatis ordo consumeret. Post hanc [vocem] ad legionem velociter properatur, crudelia precepta peraguntur, reliquis vero ut Octodorum redeant iubetur. Tunc tunc Exuperius, quem ante principem vel campidoctorem [superius] memoravi, correptis legionis sue signis hac circumstantes oratione confirmat: "Tenere me, commilitones optimi, secularium quidem bellorum signa perspicitis, sed non ad hec arma provoco, non ad hec bella animos vestros virtutemque cohortor; alius nobis genus eligendum est proeliorum, non per hos gladios potestis ad regna caelestia properare. Robur nobis opus est animorum; invicta defensio est fidem quam deo promisimus, in ultimis custodire. Iam de commilitonum nostrorum gloria, quam divino cernebat obtutu, gloriosus vir Mauricius est locutus, ego victoriam vobis plenam, si Christo creditis, repromitto. Proiciant dextre nostre arma ista cum signis militaribus, prestabit hoc Christus, ut mox in ipso celesti, sicut promittitur, regno alia vobis Exuperium vestrum videatis signa monstrare. Vadat quin immo funestus satelles et hec truculento regi nunciet: "Milites sumus, imperator, tui, sed tamen servitutem liberi confitemur, dei. Tibi militiam debemus, illi innocentiam. A te stipendium laboris accepimus, ab illo vite exordium sumpsimus. Sequi imperatorem in hoc nequaquam possumus, ut auctorem omnium negemus deum, [auctorem velis nolis tuum]. Non nos adversum te, imperator, armavit ipsa, que fortissima est in periculis, desperatio. Tenemus arma et non resistimus, quia magis mori quam occidere volumus, et innocentes interire, quam noxii vivere preoptamus. Si quid in nos ultra statueris, igni tormento ferro subici parati sumus. Christiani sumus, Christianos persequi non possumus. Inexuperabiles legionis istius animos [Caesar] agnosce; tela proicimus; exarmatas quidem dextras satelles tuus, sed armatum fide catolica pectus inveniet. Occide, prosterne, secandas gladiis percussoribus cervices praebemus intrepidi; hec nobis iocundiora sunt, dummodo quia te cum sacrilegiis tuis contempnimus, ad regna iam nunc celestia properamus." Flagrabat enim iam tunc in beatissimis viris martyrii gloriosus ardor. Hec mandata legionis remeans ad Maximianum [Caesarem] satelles nuntiat.

7 At ille cum talia audisset, obstinatosque in fide Christi cerneret animos virorum, desperans [gloriosam] eorum constantiam posse revocari, quasi nihil iterato fuisset scelere perpetratum, ire propere exercitum iubet et circumfundi imperat legionem nullumque de tanto sanctorum exercitu praecipit derelinqui. Qui cum missi ad beatissimam legionem venissent, stringunt in sanctos impium ferrum, mori non recusantes vite amore. Cedebantur itaque passim gladiis, non reclamantes saltem aut repugnantes, sed depositis armis cervices persecutoribus praebentes et iugulum percussoribus vel intectum corpus offerentes. Non vel ipsa suorum multitudine, non armorum munitione elati sunt, ut ferro conarentur asserere iusticie causam, sed hoc solum reminiscentes se illum confiteri, qui nec reclamando ad occisionem ductus est et tanquam agnus non aperuit os suum, ipsi quoque tanquam grex dominicus ovium laniari se tamquam ab irruentibus lupis passi sunt, [Ventum itaque est, circumsistit beatam legionem turba carnificum, omnis aetas sine discretione perimitur] lanianturque beata corpora et devotas deo animas fideli mortis professione commendant. Operta [est] terra illic procumbentibus in morte corporibus iustorum, fluxeruntque preciosi sanguinis rivi. Que unquam rabies absque bello tantam humanorum corporum stragem dedit, que feritas ex sententia sua tot simul perire vel reos ferire iussit! Ne iussi punirentur multitudo non obtinuit, cum inultum esse soleat quod multitudo delinquit. Hac igitur crudelitate immanissimi tyranni confectus est [ille] sanctorum populus, qui contempsit rem praesentium ob spem futurorum. Sic interfecta est illa plane angelica legio, que ut credimus cum illis angelorum legionibus iam collaudat deum in celis. Peracta tandem cede in omnes sanctorum percussores preda dividitur. Namque Maximianus facultatem dederat, ut, quisque legionis illius militem iugulasset, interempti spoliis uteretur. Divisa igitur omnium preda ad vescendum epulandumque victrix turba consedit.

8 Interea veteranus quidam ultime etatis senex fatigatus, nomine Victor, qui nec legionis eiusdem fuit neque miles, ad contaminatum cedibus locum itineris necessitate deductus est, qui dum ad epulas pro etatis veneratione ab omnibus rogaretur, requirere cepit, quenam esset causa leticie, quod inter corpora tot interemptorum gaudentes exultantesque possent milites epulari. Dictumque a quodam est, quod legio Christiane legis studio cerimonias Romanas cultumque deorum pariter cum imperatoriis iussionibus contempnere voluisset dataque neci esset, ut disciplinae militaris traditus ordo severius teneretur. Tunc Victor alte gemitum trahens graviterque suspirans detestatus convivas detestatusque convivium exclamat: "Heu me, qui per tot annorum militiam ad hanc [infelicem aetatem veni et in hac] legionem militare non merui; ut bene inter tales gloriose mortis honore donatus finem vite invenire potuissem! Saltem si commilito indignus eram vel me ante acte hore viandi necessitas detulisset, ut senilis pectoris cruor tantorum virorum victimis misceretur, obtuleram hoc corpus neci, dummodo tantae laudis consortio non carerem." Talia dicentem prophanorum statim turba vallavit, atque utrum Christianus esset respondere minaciter iubet.

9 At ille, paululum oculos ad celum erigens, tali percunctantibus sermone respondit: "Longus me vivendi usus ad hanc, quam videtis, perduxit etatem. Quecunque in hoc mundo aguntur aut studium repperit aut rerum volubilitas agit aut varius semper casus infestat; quodcumque volumus, optamus, scimus et cupimus, totus mundus caligine submersus tenebris circumfluentibus latet, nisi nobis aut viam Christus ostenderit aut lumen Christus effulserit. Quod ego fideli mente perpendens utinam ultimo contester affatu! Quod si me ad tempus paulo ante trucidate legionis itineris detulisset necessitas, conviviis vel epulis vestris horum funerum consortium praetulissem. Sed etiam nunc praestabit hoc Christus, ut Christianum me vel [post] professionem meam transire ulterius per beata funera non sinatis." Haec eum loquentem subito percussoris obtruncat insania. Ita vir sanctus celeri professione et consortium sanctorum promeruit ceterisque martyribus in eo loco sicut morte ita est honore coniunctus.

13 Hec nobis tantum de numerosa ista multitudine martyrum comperta sunt nomina, beatissimorum id est Mauricii, Exuperii, Candidi, Innocentii, Victoris atque Vitalis, Secundi ducis et beati Alexandri martyris; cetera vero nomina nobis quidem incognita sed in libro vite sunt scripta.

14 Nam ex [hac] eadem legione fuisse dicuntur etiam illi martyres Ursus et Victor, quos Salodoro fama passos confirmat. Salodorum vero castrum est super Ararim flumen non longe a Reno positum.

15 Neque illud silendum est, quem inde Maximianus progressus exitum consecutus sit. Cum dispositis insidiis genero suo Constantino tunc regnum tenenti mortem moliretur, deprehenso illius [dolo] apud Maxiliam captus nec multo post strangulatus teterrimo [hoc] supplicio affectus impiam vitam digna morte finivit.

16 At vero beatissimorum martyrum corpora post multos passionis annos sancto Theodoro, illius loci epo, revelata traduntur. In quorum honore cum exstrueretur basilica, que vaste rupi tunc adiuncta uno tantum latere acclinis iacebat, [sed] nunc iubente preclaro meritis Ambrosio, loci illius abbate, denuo edificata reclinis esse dinoscitur, quid miraculi tunc apparuerit, nequaquam tacendum putavi.

17 Accidit, ut inter reliquos artifices, qui invitati convenisse ad hoc opus videbantur, quidam adesset aurifex, quem adhuc gentilem esse constaret. Hic cum dominico die, quo ceteri ad expectanda diei [huius] festa accesserat, in eadem domo, in qua artem agebat, solus substitisset, in illo secreto subito mane adstantibus sanctis hic idem aurifex rapitur atque ad penam vel ad supplitium distenditur et visibiliter martyrum turbam cernens verberatus etiam increpatur, quod vel die dominico ecclesie solus deesset, vel illud opus sanctum suscipere gentilis auderet. Quod ideo misericorditer a sanctis factum constitit, ut aurifex ille consternatus et perterritus salutare sibi nomen posceret, statim nanque Christianus effectus est.

18 Neque illud in sanctorum miraculis pretermittam, quod per eadem loca omnibus notum est: Materfamilias Quinti, egregii atque honorati viri, cum ita paralisi fuisset obstricta, ut etiam pedum usus negaretur, a viro suo, ut illuc per multum itineris spatium deferretur poposcit. Quo cum pervenisset sanctorum martyrum basilice famulantitium manibus illata pedibus ad diversorium rediit ac sanitati de emortuis restituta menbris miraculum suum ipsa circumtulit.

19 Hec duo tantum miracula passioni sanctorum inserenda credidi. Ceterum multa sunt satis, que vel in purgatione demonum, vel instauratione claudorum aut sanitate febrium ceteris[que] infirmitatibus cotidie illic per servos suos virtus domini operatur; que multa narrarentur, si per singula scriberentur. Tamen fidelium cordibus absque lectione cognita esse noscuntur, que, quanta et qualia miracula illo per sanctos suos ad honorem [et gloriam] nominis sui dominus operari non desinit. Pro eoipso die noctuque psalmorum hymnorumque decantatio non desistit, que iubente sancto et preclaro Christi martyre, beato Sigismundo rege, est instituta et usque hodie deo protegente est conservata. Et propterea illic degentes mente et ore debitas deo incessanter laudes roboant illi, cui est honor et gloria in secula seculorum.

20 Neque hoc omittendum est, quod post longum temporis spatium beati Innocentii martyris membra Rodanus revelavit. Iugi enim illuię vicinum in se cespitem vergentes religiosa quadam soli pernitie ad sepulturam martyris famulatrix nuda pervenit. Prolatas namque reliquias leniter lambens non ideo a sinu terrę protulit, ut in gurgitis sui procella demergeret, sed ob gloriosam devotionem intra ambitum basilice [cum] ceteris martiribus sepulturam preciperet sociari. Cuius translationem a sancte recordationis Domitiano Genevense et Grato Augustane urbis vel Protasio tunc temporis illius loci epis celebratam recolente cotidiana devotione et laudibus frequentamus. Explicit passio sanctorum martyrum Mauricii sociorumque eius.

(23A) Incipiunt miracula eorundem sanctorum: Sepe dominus arrogantiam contumacis mentis virga correptionis enervat, ut in eadem cultus sui veneratio restituatur, sicut quondam de Sigismundo rege manifesta fides gestum profert. Hic etenim post interemptum per inique consilium coniugis filium Agaunum compunctus corde iter dirigit, ibique prostratus coram sepulchris beatissimorum martyrum legionis felicis penitentiam egit deprecans, ut quecumque deliquerat, in hoc saeculo ei ultio divina retribueret, ut scilicet haberetur in iudicio domini absolutus, si ea mala que gesserat, priusquam mundo decederet, ei repensarentur. Ibi itaque propter hoc et psallentium cotidianum corum [instituit] et locum ipsum tam in territoriis quam in reliquis rebus affluentissime ditavit. Postea vero captus est a Clodomero rege interfectusque cum filiis et coniuge; triennii transacto tempore per divinam revelationem iussu Theodeberti regis ad eundem locum corpus eius delatum sepulture mandatum est, quem in consortio sanctorum ascitum ipsa res, quae geritur, manifestat. Nam si qui nunc frigoretici in eius honore missas celebrant eiusque pro requie deo offerunt oblationem, statim compressis tremoribus restinctis febribus sanitati pristine restaurantur.

24 Magna enim est virtus et ante dictorum martyrum sepulchra, de quibus relictis pluribus pauca perstringere libuit: Mulier quedam filium suum unicum ad hoc monasterium adducens abbati tradidit erudiendum, videlicet ubi factus clericus sanctis manciparetur officiis. Verum cum iam spiritualibus eruditus esset in litteris, et cum reliquis clericis in choro canentium psalleret, modica pulsatus febre spiritum exalavit. Cucurrit mater orbata ad obsequium funeris [plangens] sepelivitque filium. Verumtamen non sufficiebant hec lacrime dolori, que in exequiis sunt effuse, sed per dies singulos veniebat et super sepulchrum nati sui emissis in altum vocibus eiulabat. Cui tandem apparens [per visum noctis] beatus Mauricius ait "Quid tu, o mulier, incessanter filium obitum plangens nunquam desistis a luctu?" Cui illa: "Dies" inquit "vite mee hunc planctum non explebunt, sed quo advixero, semper deflebo unicum meum, nec umquam mitigabor a lacrimis, donec oculos corporis huius debita mors concludat". Cui ille: "Noli ita" ait "quasi mortuum flere, sed equanimiter age! Nam scias eum nobiscum habitare et [in] sede vite perhennis in consortio nostro perfrui. Et ut veraciter credas certa esse, que loquor, surge crastina die ad matutinum et audies vocem [eius] inter choros psallentium monachorum. Et non solum die crastina, sed etiam omnibus diebus vite tue cum veneris, audies in psallentio vocem eius. Ideoque ne fleveris, eo quod gaudere te oporteat potius quam lugere". Surgit mulier longaque ducit suspiria nec obdormivit in stratu suo, donec signum ad consurgendum commoveretur a monachis. Quo commoto accedit ad ecclesiam, aliquid de visione quam viderat probatura. Nichil preteriit de pollicitatione sancta, sed que fuerant divinitus nuntiata mox expleta noscuntur. Nam ubi cantato responso antiphonam intonat caterva monachorum, audit genitrix parvuli vocem, cognoscit et gratias deo egit. Sed et illud, quod martyris ore promissum habebatur, prorsus impletum est, ut omnibus diebus vite sue, cum accessisset mulier ad psallentium chorum, vocem audiret huius infantuli inter reliqua modulamina vocum.

25 Cum autem Guntranus rex ita se spiritualibus actionibus mancipasset, ut relictis seculi pompis thesauros suos ecclesiis et pauperibus erogaret, accidit ut misso presbitero munera fratribus, qui sanctis Agaunensibus deserviunt, ex voto transmitteret, praecipiens presbitero, ut ad eum rediens sanctorum sibi reliquias exhiberet. Igitur dum impleta regis preceptione cum his regrederetur pignoribus, transitum nemagni laici [per] quem Rhodanus influit, navigium petit. Extenditur autem lacus ille in longitudine quasi stadiis quadringentis, in latitudine vero stadiis centesimis quinquagesimis. Denique revertens presbiter, ut diximus, cum navigium hoc fuisset aggressus, subito tempestas exorta fluctus tollit ad sydera, surgunt undarum moles et nunc pupis navicule prora descendente fertur in altum, nunc iterum demersa pupi prora tollitur in sublime. Turbantur naute et nichil aliud nisi sola mors in hoc periculo praestolatur. Tunc presbiter cum videret se his fluctibus obrui et spumis undarum graviter operiri, extracta collo capsula, que sanctorum pignora continebat, undis tumentibus [fidus] obiecit ac sanctorum praesidium clara invocat voce dicens: "Ne peream in his fluctibus, virtutem vestram deprecor, martyres gloriosi, sed potius qui iugiter pereuntibus prebetis auxilium, michi, quaeso, dexteram salutis porrigere dignemini! Fluctus opprimite, nosque ad litus optatum adiutorii vestri ope reducite!" Et hec eo dicente vento cessante decedentibus undis ad litus evecti sunt. Haec ab ipso cognovi presbitero. [In hoc enim stagno ferunt tructarum piscium magnitudinem usque ad centum librarum pondera trutinari]

[Sequitur sermo 26,4 (-invitet)]

X Kl Octub. Incipit passio sanctorum martyrum Mauricii, Exuperii, Candidi atque Victoris cum sociis eorum.

1 Temporibus Dioclitiani, quondam Romanę rei publicę principis, cum ad imperium totius orbis fuisset electus omnesque provincias turbari quarundam (quor- p.c.) pręsumptione respiceret, ad consortium imperii vel laboris olim sibi commilitonem Herculium Maximianum Cęsarem fecit eumque contra Amandum et Helianum, qui in Bagaudarum nomen praesumptione servili arma commoverant, ad Galliam destinavit. Cui ad supplementum exercitus legionem Thebeam ex orientalibus ^partibus ire pręcepit. Quę legio sex milia sexcentos sexaginta sex viros validos animis et instructos armis antiquorum Romanorum habebat exemplo. Hi igitur milites Christianę religionis ritum orientali traditione susceperant ab Ierosolimitanę urbis epo fideique sacrę virtutem armis omnibus preponebant. Nam iussum eis fuerat, ut ad urbem Romanam [itinere] attingentes eaⁿdem Christianitatis fidem, quam acceperant, [apud beatum Marcellinum, praedictae Romanae urbis pontificem, confirmaverunt, ut ante gladio interirent quam sacram fidem Christi, quam acceperant] violarent. Recepti igitur a Dioclitiano Cęsare iubentur, [ut] post Maximianum collegam itinere, quo ceperant, Gallias tendere (-nt eras).

2 Maximianus Cęsar, usu quidem militię bellis aptus sed idolorum specialis cultor, ferus animo, avaritia crudelis, libidini deditus cęterisque vitiis obsessus severitatem imperatoriam ^tam nimia crudelitate polluerat. In Galliam properans ad Alpium A^ppenninarum aditum venit. Transmeantibus iter Alpium post arduam et horridam viam subita (-o supra lin.) ęqualis loci campestris occurrit grata planities. Quo in loco oppidum factum est, quod Octodorus nomen accepit, circa quod [aut] irrigua fluminibus prata aut agrorum fertilis cultura porrigitur, pręcipue deinde Rodani [fluminis] validus cursus offertur, [qui mole sua leniter fluens regionis ipsius gratiam propria amoenitate commendat]. Transcensis igitur Alpibus Maximianus Cęsar Octodorum venit ibique sacrificaturus idolis suis convenire exercitum iussit atroci proposita iussione ut per aras dęmonibus consecratas iurarent coęqualibus sibi animis contra Gabaudarum turbas esse pugnandum, christianos vero velut inimicos diis [suis] ab omnibus persequendos. Quod ubi primum pervenit ad notitiam Thebaidę [legionis] preteriens Octodorense oppidum ad locum, cui Agauno nomen est, celeriter properavit, ut octo milium spatio ab Octodoro separata necessitatem committendi sacrilegii preterirent. [Acaunum accolae interpretatione Gallici sermonis saxum dicunt]. Quo in loco ita vastis rupibus Rodani fluminis cursus artatur, ut commeandi facultate subtracta constructis pontibus viam fieri itineris necessitas imperaret. Undique tamen imminentibus saxis parvus quidem sed amenus irriguis fontibus campus includitur, ubi fessi milites legionis Thebeę post laborem tanti itineris resederant. O quanta reverentia excolendus est sacer locus iste, in quo tot pro Christo martyrum milia ferro Cęsaris puniuntur!

3 Maximianus Cęsar, dum ad sacramenta superius memorata cunctos in exercitu suo cogeret, agnovit pretergressam, ut diximus, legionem. Subito iracundię furore completus satellites mittit, ut legionem ad sacramentorum suorum sacrilegia revocarent. Erat in eadem legione primicerius Mauricius et signifer Exuperius et Candidus senator, qui ita commilitonibus suis pręceperant, ut amore potius divinitatis quam terrore militari obedienciam preciperent, viri in rebus bellicis strenui et virtute nobiles, sed fide in deo nobiliores. Erga imperatorem fortitudine, erga Christum devotione certabant. Evangelici pręcepti sub armis custodes reddebant quę dei erant deo, et quę Cęsaris Cęsari restituebant. Requirunt itaque quid Maximianus Cęsar ira dictante mandasset. Dictum (ab iis eras.) est, quod Cęsar iusserat, milites [omnes] immolasse hostias, libasse sacrificia et sacramenta senatici ordinis prębuisse, iubere Cęsarem, ut legio festinanter revertens ad commilitonum se prępararet exemplum. Tunc hii qui pręerant legioni miti affatu dederunt responsum, ob hoc transgressos Octodorum, quia iam fama ad eos sacrificiorum ordine pervenisset, fas sibi visum esse, ne demonum aris Christiani contaminari viderentur, [esse sibi in animo] deum vivum colere, traditam orientali more religionem usque ad diem vitę perenniter custodire, ad bellorum usum paratam legionis esse virtutem, ad committendam vero sacrilegia, sicut Cęsar precępit, Octodorum non redire.

4 Reversus itaque satelles nuntiat obstinatos esse animos legionis nec velle praeceptis imperatoris obędire. Tunc Maximianus Cęsar iracundię nimietate succensus ad hanc vocem subito furore prosilivit dicens: "Ergo milites mei imperatoria pręcepta et sacrorum meorum ordinem spernunt! Sancienda erit (erat m.s.) vindicta publica etiam si tantum maiestatem regiam contempnere voluissent; iuⁿgitur despectui meo cęlestis iniuria et mecum pariter religio Romana contempnitur. Sentiaⁿt contumace^s milite^s me non solum michi sed etiam diis meis dare posse vindictam; iam fidissimorum meorum turba festinet, decimum quemque morti funesta sors prębeat, discant ęqualem necem quos ordo praemiserit moriendi, qualiter Maximianus vel sibi vel diis suis ^hac severitate dederit ultionem!"

5 Post hanc vocem apparitoris iussio infausta porrigitur, ad legionem velociter properatur, crudelia praecepta reserantur. Traduntur neci quos ordo repperit numerandi, leti percussoribus cervices prębent solaque inter eos erat de gloriose mortis occupatione contentio. Perfecto itaque scelere ut Octodorum legio redeat iubetur. Tunc Mauricius primicerius paululum a satellitibus regis segregatus convocat legionem et hac ratione (o- del.) sanctiores alloquitur: "Gratulor virtuti vestrę, commilitones optimi, quod amore religionis nullam vobis Cęsaris praeceptum adtulit formidinem; gaudentibus quodam modo animis tradi ad necem gloriosam commilitones vestros vidistis, quibus timui ne quisquam, quod armatis facile est, specie devotionis, beatissimis funeribus manus obviam afferre temptaret! Iam michi ad huius rei interdictum Christi nostri parabatur exemplum, qui exemptum vagina apostoli gladium proprię vocis iussione recondit, docens maiorem armis omnibus Christianę confidentię esse virtutem. Hic deus Christus plane mentes vestras manusque prohibuit, ne quisquam divino operi mortalibus dextris obstitisset (obstet- a.c.) . Quin immo ^accepti operis fidem perhenni religione complerent! Hactenus exempla sacris inserta codicibus legebamus; iam nunc per nosmet ipsos quos sequi deberemus aspeximus. Ecce vallatus sum commilitonum meorum corporibus, quos de latere meo funestus satelles abstraxit, aspersus sum cruore sanctorum et [sacri] sanguinis reliquias vestibus meis porto et dubito eorum sequi necem, quorum gratulans admiror exemplum? Et vacat cogitare quid imperator iubeat, qui sorti [mihi] mortalitatis ęqualis est. Si habere aliquid virium imperatoria praecepta potuissent, circa beatissimorum trium puerorum corpora regis (corpora regis in marg.) Persarum valuisset incendium nec contempnere ora leonum lacu clausus evadere potuisset propheta. Sacramenta olim dedisse nos memini quod contemptu lucis istius et dispensatione vitę defensare rem publicam deberemus; iam tunc promisi mei corporis vilitatem et spopondi hanc imperatoribus fidem nec tamen michi ullus tunc regna cęlestia promittebat. Quid Christo spondente faciendum est, si hoc potuimus militię devotione promittere? Quin immo, fortissimi commilitones, olim devotas animas subdamus pretiosissimę passioni, sit nobis virilis animus, fides inviolata permaneat! Iam cerno ante tribunal Christi stantes eos quos neci paulo ante satelles regius reputavit; illa vera gloria est, quę ęternitatem beatam vitę huius brevitate mercatur. Aequales omnes animo, una voce responsum satellitibus damus, id nuntia: "Milites quidem, Cęsar, tui sumus et ad defensionem rei publicę Romana arma suscepimus nec umquam aut desertores bellorum aut proditores militię fuimus aut ignavię formidinis meruimus subire flagitium. Tuis etiam obtemperaremus preceptis nisi instituti legibus christianis dęmonum cultus et aras semper pollutas sanguine vitaremus. Comperimus pręcepisse te, [ut] aut sacrilegiis pollui Christianos aut dedenis interfectis nos velle terrere. Non inquiras longius latitantes, nos omnes Christianos esse cognosce; habe[-bi- exst.?]s potestati tuę subdita omnium corpora, auctorem vero suum respicientes Christum animas non tenebis." Hęc [sicut] vir sanctus dixerat, legionis probatur assens-(u del.?) et Cęsari per satellites nuntiatur.

6 Pręsenti precepit iussione, ut iterum decimum renovatę crudelitatis ordo consumeret. Post hanc vocem ad legionem velociter properatur, crudelia precepta peraguntur, reliqui vero ut Octodorum redeant iubetur. Tunc Exsuperius, quem ante principem vel campiductorem (-doc- m.pr.) superius memoravi, correptis legionis suę signis hac circumstantes oratione confirmat: "Tenere me, commilitones obtimi, secularium quidem bellorum signa perspicitis, sed non ad hęc arma provoco, non ad hęc bella animos vestros virtutemque hortor; aliud nobis genus eligendum est preliorum, non per hos gladios potestis ad regna cęlestia properare. Robur nobis opus est animorum (-arum m.pr.); invicta defensio [est] fidem, quam deo promisimus, in ultimis custodire. Iam de commilitonum nostrorum gloria mea, (gloriam ea ?) quę divino cernebat optutu, gloriosus vir Mauricius est locutus, ego vobis victoriam plenam, si Christo creditis, repromitto. Proiciant dexterę nostrae arma ista cum signis militaribus, pręstabit hoc Christus, ut mox in ipso cęlesti, [sicut] promittitur regno alia vobis Exuperium vestrum videatis signa monstrare. Vadat quin immo funestus satelles et hęc truculento regi nuntiet: "Milites sumus, imperator, tui, sed tamen servi, quod liberi confitemur, dei. Tibi militiam debemus, illi innocentiam. A te stipendium laboris accepimus, ab illo vitę exordium sumpsimus. Sequi imperatorem in hoc nequaquam possumus, ut auctorem negemus deum, utique auctorem nostrum dominum, auctorem velis nolis tuum. Non nos adversum te, imperator, armavit ipsa, quę fortissima est in periculis, desperatio. Tenemus arma et non resistimus, quia mori magis quam occidere volumus et innocentes interimi quam noxii vivere preoptamus. Si quid in nos ultra statueris, igni, tormento ferro subici parati sumus. Christiani sumus, persequi Christianos non possumus. Inexuperabiles legionis istius animos [Caesar] agnosce; tela proicimus; exarmatas quidem dexteras satelles tuus, [sed] armatum fide catholica pectus invenit. Occide, prosterne, secandas gladiis percussoribus cervices prębemus intrepidi; hęc nobis iocundiora sunt, dummodo quia te cum sacrilegiis tuis contempnimus, ad regna iam nunc cęlestia properamus." Flagrabat enim ^iam tunc in beatissimis viris martirii gloriosus ardor. Hęc mandata legionis remeans ad Maximianum Cęsarem satelles nuntii nuntiat.

7 At ille, quasi nichil iterato (iteratim a.c.) fuisset scelus perpetratum, ire propere exercitum iubet et circumfundi imperat legionem nullumque de tanto sanctorum exercitu praecepit relinqui. Ventum itaque est et circumsistit beatam legionem turba carnificum, omnis ętas sine discretione perhimitur lanianturque beata corpora et devotas deo animas fideli mortis professione commendant. Operta est terra illic procumbentibus in mortem corporibus iustorum, fluxeruntque prętiosi sanguinis rivi. ^Que umquam rabies absque bello tantam humanorum corporum stragem dedit! [quae feritas ex sententia sua tot simul perire vel reos iussit! Ne iusti punirentur multitudo non obtinuit, cum inultum esse soleat quod multitudo delinquit. Hac igitur crudelitate immanissimi tyranni confectus est ille sanctorum populus,] Hęc est vere beata et sancta legio, quę contempsit rem presentium ob spem futurorum. Sic interfecta est illa plane angelica legio, quę ut credimus cum illis angelorum legionibus iam collaudant [semper] deum in cęlis. Peracta tandem cęde inter omnes sanctorum percussores pręda dividitur. Namque Maximianus facultatem dederat, ut, quisque legionis illius militem iugulasset, interempti (-torum m.pr.) spoliis uteretur. Divisa igitur omnium preda ad vescendum ępulandumque victrix turba consedit.

8 Interea veteranus quidam ^iam ultimę ętatis senio fatigatus, nomine Victor, ad contaminatum cędibus locum itineris necessitate deductus est. Dum ad ępulas pro ętatis veneratione ab omnibus rogaretur, requirere cępit, quęnam causa esset letitię, quod inter tot corpora interemptorum gaudentes et exultantesque possent milites ępulari. Dictum a quodam est, quod legio Christianę legis studio cerimonias Romanas cultumque deorum pariter cum imperatoris iussionibus contempnere voluisset dataque neci esset, ut disciplinę militaris traditus ordo severius teneretur. Tunc Victor altum gemitum trahens graviterque suspirans detestatus convivas detestatusque et convivium exclamat: "Heu me, qui per tot annorum milia ad hanc [infelicem aetatem veni et in hac] legionem militare non merui; quam bene inter tales gloriosę mortis honore donatus finem vitę invenire potuissem! Saltem si commilito indignus eram vel me ante actę horę viandi necessitas detulisset, ut senilis pectoris cruor tantorum virorum victimis misceretur, obtuleram corpus hoc neci, dummodo tantę laudis consortio non carerem." Talia dicentem profanorum statim turba vallavit, quę utrum Christianus esset respondere minaciter iubet.

9 At ille, paululum ^ad cęlum oculos erigens, talem percontantibus (-cunct- a.c.) sermonem respondit: "Longus me vivendi usus ad hanc, quam videtis, perduxit ętatem. Quaecumque in hoc mundo aguntur aut studium repperit aut rerum volubi[li]tas agit aut varius semper casus infestat; quoscumque volumus, obtamus, scimus aut capimus, totus mundus caligine submersus tenebris circumfluentibus latet, nisi nobis aut viam Christus ostenderit aut lumen Christus effulserit. Quod ego fideli mente perpendens utinam ultimo contester affectu! Quod si me ad tempus paulo ante trucidatę legionis (quod-legionis in marg.) itineris necessitas detulisset, conviviis vel ępulis vestris horum funerum consortium prętulissem. Sed etiam nunc pręstabit Christus, ut Christianum me vel post professionem meam transire ulterius [per] beata funera non sinatis." Haec eum loquentem subita percussoris obtruncat insania. Ita vel vir sanctus cęleri confessione et consortium sanctorum promeruit, cęterisque martiribus in eo loco sicut morte ita est honore coniunctus.

13 Hęc nobis tantum de numerosa ista multitudine martirum comperta sunt nomina beatissimorum Mauricii, Exsuperii, Candidi atque Victoris. Cętera vero nomina nobis quidem incognita, sed in libro vitę sunt scripta.

14 Nam et ex [hac] eadem legione fuisse dicuntur etiam [illi martyres] Ursus et Victor, quos Salodoro passos fama confirmat. Salodorum vero castrum est super Arolam flumen, non longe a Reno positum.

15 Neque illud silendum est, quem deinde Maximianus progressus exitum consecutus est. Cum dispositis insidiis generoso Constantino tunc regnum tenenti mortem moliretur, deprehensus dolo illius apud Massiliam captus nec post multo strangulatus [.....] impiam vitam digna morte finivit.

16 At vero beatissimorum [Acaunensium] martirum corpora post multos passionis annos sancto Theodoro, illius loci epo, revelata traduntur. In quorum honore [cum] construeretur basilica, quę vastę tunc adiuncta rupi uno tantum latere acclinis iacebat, sed nunc iubente pręclaro meritis Ambrosio, loci illius abbate, denuo aedificata reclinis esse denoscitur.

20 Neque enim hoc omittendum est, quod per longum temporis tractum beati Innocentii martiris menbra Rodanus revelavit. Iugi enim illuvie vicinum in se cespitem vergens religiosa quadam soli pernicie ad sepulturam martiris famulatrix unda pervenit. Prolatas namque reliquias leniter lambens non ideo a sinu terrę protulit, ut in gurgitis sui procellam demergeret, sed ob gloriosam devotionem intra ambitum basilicae cęterisque martiribus sepultura pręciperet sociari. Cuius translationem a sanctę recordationis Domiciano Genuensi et Grato Augustanę urbis vel Protasio, tunc tempore illius loci epis, cęlebratam recolentes quotidiana (cot- a.c.) devotione et laudibus frequentamus.

17 Quid miraculi tunc apparuerit nequaquam tacendum putavi: Accidit ut inter reliquos (al- m.pr.) artifices, qui invitati convenisse ad hoc opus videbantur, quidam esset aurifex, quem adhuc gentilem esse constaret. Hic cum dominico die, quo cęteri ad expectanda diei eius festa abscesserant, in eadem domo, in qua artem agebat, solus substitisset (-stet- a.c.), in illo secreto subito mane ab astantibus (adst- m.pr.) sanctis hic idem aurifex rapitur atque ad pęnam vel ad supplicia distenditur; et visibiliter turbam martyrum cernens verberatus etiam increpatur, quod vel die dominico ecclesię solus deesset vel illud [fabrice] opus sanctum suscipere gentilis auderet. Quod ideo misericorditer a sanctis factum constitit, ut aurifex ille consternatus et territus salutare sibi nomen poposceret; statimque Christianus effectus est.

18 Neque illud in sanctorum miraculis pretermittam, quod per eadem loca omnibus notum est: Materfamilias Quinti, egregii atque honorati viri, cum ita paralisim fuisset obstricta, ut ^ei etiam pedum usus negaretur, a viro suo, ut illuc (illic m.pr.) per multum itineris spatium deferretur, poposcit. Quo cum pervenisset, sanctorum martyrum basilicę famulantium manibus illata pedibus ad diversorium rediit hac sanitati de premortuis restituta membris miraculum suum ipsa circumtulit.

19 Hec duo tantum miracula passioni sanctorum inserenda credidi. Cęterum satis multa sunt, quę vel in purgatione demonum vel in restauratione claudorum aut sanitate febrium cęterisque infirmitatibus quotidie (cot- a.c.) illic per servos suos virtus domini operatur, quę multa narranda sunt, si per singula scribantur. Tamen fidelium cordibus absque lectione cognita esse noscuntur, quę, quanta et qualia miracula ilic per servos suos ad honorem et gloriam nominis sui dominus operari non desinit. Pro eo ipso die noctuque psalmorum hymnorumque decantatio non desistit, quę iubente sancto et pręclaro Christi martire et beato Sigismundo rege est instituta; hic usque hodie deo protegente est conservata. Propterea illic laudes dei servi canentes ore persolvunt illi, cui est honor et gloria, imperium et potestas per omnia saecula saeculorum. Amen.

(26,1) Idem sermo in natale sanctorum eiusdem martiris: Sacra hec hodierna.

X KL OCTBR Passio sanctorum martyrum Mauritii, Exsuperii, Candidi, Innocentii atque Victoris et sociorum eorum, que facta est sub persecutoribus Dioclitiano et Maximiano.

1 Dioclitianus Augustus, [quondam] Romanę rei publicę princeps, cum ad imperium [totius orbis] fuisset electus aliquasque provincias perturbari quorumdam presumptione perspiceret, ad consortium imperii vel laboris olim sibi commilitonem Herculeum Maximianum Cesarem fecit eumque contra Amandum et Elianum, qui in Bagaudorum loco presumptione servili arma commoverant, ad Galliam destinavit. Cui ad supplementum exercitus legionem Thebeam ex orientalibus militibus ire praecępit. Quę legio sex milia sexcentos sexaginta sex viros validos animis et instructos armis antiquorum Romanorum habebat exemplo. Hi igitur milites Christianę religionis ritum orientali traditione susceperant ab Hierosolimitanę urbis epo fideique sacrę virtutem armis omnibus preponebant. Ad urbem quippe Romanam longo itinere adtingentes eandem Christianitatis fidem, quam accęperant, apud beatum Marcellinum, predictę Romanę urbis pontificem, confirmaverunt, ut ante gladio interirent quam sacram fidem Christi, quam acceperant, violarent. Recepti igitur a Dioclitiano Cesare iubetur, ut post Maximianum collegam suum itinere, quo cęperant, Gallias tenderent.

2 Maximianus Cesar, usu quidem militię bellis aptus sed ydolorum precipuus cultor, ferus animo, avaritia anxius, opere crudelis, libidini deditus cęterisque vitiis obsessus potestatem imperialem nimia crudelitate polluerat. Hic in Galliam properans ad Alpium Apenninarum aditum venit. Transmeantibus iter Alpium post arduam et horridam viam subito ęqualis loci campestris occurrit grata planities. Quo in loco oppidum factum est, quod Octodorus nomen accępit, circa quod [aut] inrigua fluminibus prata et agrorum fertilis cultura protenditur, [praecipue] deinde Rodani fluminis validus cursus nando meat, [qui mole sua leniter fluens regionis ipsius gratiam propria amoenitate commendat]. Transcensis igitur Alpibus Maximianus Cesar Octodorum venit ibique sacrificaturum ydolis suis convenire exercitum iussit atroci proposita iussione ut per aras demonibus consecratas iurarent coaequalibus (qu- eras.) sibi animis contra Bagaudorum turbas esse pugnandum, christianos vero velut inimicos diis suis ab omnibus persequendos. Quod cum primum pervenit ad notitiam Thebaidę legionis preteriens Octodorense oppidum ad locum, cui Agauno nomen est, celeriter properavit, ut octo milium spatio ab Octodoro separata necessitatem committendi sacrilegii praeterirent. [Acaunum accolae interpretatione Gallici sermonis saxum dicunt]. Quo in loco ita vastis rupibus Rodani fluminis cursus artatur, ut commeandi facultate subtracta constratis pontibus viam fieri itineris necessitas imperaret. Undique tamen imminentibus saxis parvus quidem sed amenus et irriguus fontibus campus includitur, ubi fessi milites legionis Thebeę post laborem tanti itineris resederant. O quanta reverentia excolendus est sacer locus iste, in quo tot pro Christo martyrum milia ferro Cesaris puniuntur!

3 Maximianus igitur Cesar, dum ad sacramenta superius memorata cunctos in exercitu suo cogeret, agnovit pretergressam, ut diximus, legionem. Subito iracundię furore completus satellites mittit, ut legionem ad sacramentorum suorum sacrilegia revocarent. Si qui veri tunc dei cultum profiteri audebant, sparsis usquequaque militum turmis vel ad supplicia vel ad necem rapiebantur, ac velut vacatione barbaris data prorsus in religione arma commoverant.

Erat in eadem legione primicerius Mauricius et signifer Exsuperius et Candidus senator, qui ita commilitonibus suis praeerant, ut amore potius divinitatis quam terrore militari obedienda praeciperent, viri in rebus bellicis strenui et virtute nobiles, sed fide in deo nobiliores. Erga imperatorem fortitudine, erga Christum devotione certabant. Evangelici praecepti sub armis custodes reddebant quę dei erant deo, et quę Cesaris Cesari restituebant. Requirunt itaque quod Maximianus Cesar ira dictante mandasset. Dictum eis est, quod Cesar iuberet, milites omnes immolare hostias, libare sacrificia et sacramenta fanatici ordinis adtrectare, iubere Cesarem, ut legio festinanter reverteretur et ad commilitonum se praepararet exemplum. Tunc hii qui preerant legioni miti affatu dederunt responsum, ob hoc eos transgressos Octodorum, quia iam fama ad eos de sacrificiorum ordine pervenisset, fas sibi visum esse, ne demonum aris Christiani contaminari viderentur, [esse sibi in animo] deum vivum colere et traditam orientali more religionem usque ad finem vitę perhenniter custodire, ad bellorum usum paratam legionis esse virtutem, ad committenda vero sacrilegia, sicut Cesar praecępit, Octodorum non redire.

4 Reversi itaque satellites nuntiant obstinatos esse animos legionis nec velle preceptis imperatoriis obedire. Tunc Maximianus Cesar iracundię nimietate succensus ad hanc vocem subito furore prosilivit dicens: "Ergo milites mei imperatoria praecepta et sacrorum meorum ordinem spernunt! Statuenda esset vindicta publica etiam si tantum maiestatem regiam contemnere voluissent; iungitur despectui meo cęlestis iniuria et mecum pariter religio Romana contemnitur. Sentiat contumax miles me non solum michi sed etiam diis meis dare posse vindictam; iam [nunc] fidissimorum meorum turba festinet, decimum quemque mortis funesta sors prebeat, discant equalium nece quos ordo praemiserit moriendi, qualiter Maximianus vel sibi vel diis suis ^hac severitate dederit ultionem!"

5 Post hanc vocem apparitoris iussio infausta discurrit, ad legionem velociter properatur, crudelia praecepta reserantur. Traduntur neci (nece a.c.) quos ordo repperit numerandi, leti percussoribus cervices praebent solaque inter eos erat de gloriosę mortis acceleratione intentio. Perfecto itaque scelere ut Octodorum legio redeat iubetur. Tunc Mauricius primicerius paululum a satellitibus regiis segregatus convocat legionem et hac oratione sancti oris alloquitur: "Gratulor virtuti vestrę, commilitones optimi, quod amore religionis nullam vobis Cesaris praeceptum attulit formidinem; gaudentibus quodam modo animis tradi ad necem gloriosam commilitones vestros vidistis, quibus timui ne [quisquam], quod armatis facile est specie defensionis, beatissimis funeribus quilibet manus obvias afferre temptaret! Iam michi ad unius rei interdictum Christi nostri parabatur exemplum, qui exemptum vagina apostoli gladium proprię vocis iussione recondit, docens maiorem armis omnibus Christianę confidentię esse virtutem. Hic deus Christus plenę mentes vestras manusque prohibuit, ne quisquam divino operi mortalibus dextris obstitisset. Quin immo cepti operis fidem perhenni religione compleret! Hactenus exempla sacra inserta codicibus legebamus; iam nunc per nosmet ipsos quos sequi deberemus aspeximus. Ecce vallatus sum commilitonum meorum corporibus, quos de latere meo funestus satelles abstraxit, aspersus sum cruore sanctorum et [sacri] sanguinis reliquias vestibus meis porto et dubito eorum sequi necem, quorum gratulans admiror exemplum? Non magnopere curandum est, quod imperator iubeat, qui sorte michi mortalitatis ęqualis est. Si habere aliquid virium imperatoria praecepta potuissent, circa beatissimorum trium puerorum corpora regis Persarum valuisset incendium nec contemnere ora leonum lacu clausus evadere potuisset propheta. Sacramenta olim dedisse nos memini quod contemptu lucis istius et desperatione vitę defensare rem publicam deberemus; iam tunc promisi mei corporis vilitatem et spopondi hanc imperatoribus fidem nec tamen michi ullus tunc regna cęlestia promittebat. Quid Christo spondente faciendum est, si hoc potuimus militię devotione promittere? Quin immo, fortissimi commilitones, olim devotas animas subdamus pretiosissimę passioni, sit nobis virilis animus, fides inviolata permaneat! Iam cerno ante tribunal Christi stantes eos quos neci paulo ante satelles regius deputavit; illa vera gloria est, quę ęternitatem beatam vitę huius brevitate mercatur. Equales omnes animo, una voce responsum satellitibus demus, id nuntia: "Milites quidem, Cesar, tui sumus et ad defensionem rei publicę Romana arma suscepimus nec umquam aut desertores bellorum aut proditores militię fuimus aut ignavię formidinisve meruimus subire flagitium. Tuis etiam obtemperaremus praeceptis nisi instituti legibus christianis demonum cultus et aras semper pollutas sanguine vitaremus. Comperimus precepisse te, [ut] aut sacrilegiis pollui Christianos aut denis interfectis nos velle terreri. Non inquiras longius latitantes, nos omnes Christianos esse cognosce; habebis potestati tuę subdita omnium corpora, auctorem vero suum respicientes Christum animas non tenebis." Hec [sic-] ut vir sanctus dixerat, legionis probantur assensu et Cęsari per satellites nuntiantur.

6 Presenti praecępit iussione, ut iterum decimum renovatę crudelitatis ordo consumeret. Post hanc vocem ad le[gi]onem velociter properatur, crudelia peraguntur praecepta, reliqui vero ut Octodorum redeant iubetur. Tunc Exsuperius, quem ante principem vel campidoctorem superius memoravi, correptis legionis suę signis hac circumstantes oratione confirmat: "Tenere me, commilitones optimi, saecularium quidem bellorum signa perspicitis, sed non ad hęc arma provoco, non ad hęc bella animos vestros virtutemque cohortor; aliud nobis genus eligendum est preliorum, non per hos gladios potestis ad regna cęlestia properare. Robur nobis opus est animorum; invicta defensio [est] fides quam deo promisimus, in ultimis custodire. Iam de commilitonum nostrorum gloria, quam divino constat adesse optutui, -super est, ut victori deo gratias agamus - tunc gloriosus vir Mauricius est locutus, ego vobis victoriam plenam, si Christo creditis, repromitto. Proiciant dexterę nostrę arma ista cum signis militaribus, prestabit hoc Christus, ut mox in ipso cęlesti, sicut promittitur, regno alia vobis Exsuperium vestrum videatis signa monstrare. Vadat quin immo funestus satelles et hec truculento regi nuntiet: "Milites sumus, imperator, tui, sed tamen servi, quod libere confitemur, dei. Tibi militiam debemus, illi innocentiam. A te stipendium laboris accepimus, ab illo vitę exordium sumpsimus. Sequi imperatorem in hoc numquam possumus, ut auctorem nostrum negemus deum, auctorem vero velis nolis tuum. Non nos adversum te, imperator, armavit ipsa, quę fortissima est in periculis, desperatio. Tenemus arma et non resistimus, quia mori magis quam occidere volumus, et innocentes interire quam noxii vivere preoptamus. Si quid in nos ultra statueris, igni, tormento, ferro subici parati sumus. Christiani sumus, persequi Christianos non possumus. Inexsuperabiles legionis istius animos [Caesar] agnosce; tela proicimus; exarmatas quidem dextras satelles tuus, [sed] armatum fide catholica pectus invenit. Occide, prosterne, secandas gladiis percussoribus cervices praebemus intrepidi; hęc nobis iocundiora sunt, dummodo quia te cum sacrilegiis tuis contemnimus, ad regna iam nunc cęlestia properamus." Fraglabat enim [iam] tunc in beatissimis viris martyrii gloriosus ardor. Hęc mandata legionis remeans ad Maximianum Cesarem satelles nuntiat.

7 At ille, cum talia audisset obstinatosque in fide Christi cerneret animos virorum, desperans gloriosam eorum constantiam posse revocari, quasi nichil iteratum fuisset scelus perpetratum, ire propere exercitum iubet et circumfundi imperat legionem nullumque de tanto sanctorum exercitu praecępit relinqui. Qui cum missi ad beatissimam legionem venissent, stringunt in sanctos impium ferrum, mori non recusantes vitę amore. Cedebantur itaque passim gladiis, non reclamantes saltem aut repugnantes, sed depositis armis cervices persecutoribus praebentes et iugulum percussoribus vel intectum corpus offerentes. Non vel ipsa suorum multitudine, non armorum munitione elati sunt, ut ferro conarentur adserere iustitię causam, sed hoc solum reminiscentes se illum confiteri, qui nec reclamando ad occisionem ductus est et tamquam agnus non aperuit os suum, ipsi quoque tamquam grex dominicus [ovium=] obviam laniari [se] tamquam ab inruentibus lupis passi sunt. [Ventum itaque est, circumsistit beatam legionem turba carnificum, omnis aetas sine discretione perimitur] lanianturque beata corpora et devotas deo animas fideli mortis professione commendant. Operta est terra illic procumbentibus in morte corporibus iustorum, fluxeruntque pretiosi sanguinis rivi. Quę umquam rabies absque bello tantam humanorum corporum stragem dedit, quę feritas ex sententia sua tot simul perire vel reos feriri iussit! Ne iusti punirentur multitudo non obtinuit, cum inultum esse soleat quod multitudo delinquit. Hac igitur crudelitate inmanissimi tyranni confectus est [ille] sanctorum populus, qui contempsit rem praesentium ob spem futurorum. Sic interfecta est illa plane angelica legio, quę ut credimus cum illis angelorum legionibus iam conlaudant [semper] deum in cęlis. Peracta tandem cęde in omnes sanctorum percussores praeda dividitur. Namque Maximianus facultatem dederat, ut quisque legionis illius militem iugulasset, interempti spoliis uteretur. Divisa igitur omnium preda ad vescendum epulandumque victrix turba consedit.

8 Interea veteranus quidam ultimę ętatis senex fatigatus, nomine Victor, qui nec legionis eiusdem fuit neque miles, ad contaminatum cedibus locum itineris necessitate deductus est. Qui dum ad ępulas pro ętatis veneratione ab omnibus rogaretur, requirere cępit, quęnam causa esse letitię, quod inter tot corpora interemptorum gaudentes exultantesque possent milites ępulari. Dictum a quodam est, quod legio Christianę legis studio cerimonias Romanas cultumque deorum pariter cum imperatoriis iussionibus contemnere voluisset dataque neci esset, ut disciplinę militaris traditus ordo severius teneretur. Tunc Victor alte vocis gemitum trahens graviterque suspirans detestatus convivas detestatusque convivium exclamat: "Heu me, qui per tot annorum militiam ad hanc infelicem etatem perveni et in hac legione militare non merui; ut bene inter tales gloriosę mortis honore donatus finem vitę invenire potuissem! Saltem si commilito indignus eram vel me ante actę horę viandi necessitas detulisset, ut senilis pectoris cruor tantorum virorum victimis misceretur, obtuleram corpus hoc neci, dummodo tantę laudis consortio non carerem." Talia dicentem profanorum statim turba vallavit, que utrum Christianus esset respondere minaciter iubet.

9 At ille, paululum oculos ad cęlum erigens, tali percontantibus sermone respondit: "Longus me vivendi usus ad hanc, quam videtis, perduxit ętatem. Quęcumque in hoc mundo aguntur aut studium repperit aut rerum volubilitas agit aut varius semper casus infestat; quodcumque volumus, optamus, scimus et cupimus, totum mundi caligine submersum tenebris circumfluentibus latet, nisi nobis aut viam Christus ostenderit aut lumen Christus effulserit. Quod ego fideli mente perpendens utinam ultimo contester affatu! Quod si me ad tempus paulo ante trucidatę legioni itineris necessitas detulisset, conviviis vel ępulis vestris horum funerum consortium pretulissem. Sed etiam nunc prestabit hoc Christus, ut Christianum me vel post professionem meam transire ulterius per beata funera non sinatis." Hec eum loquentem subito percussoris obtruncat insania. Ita vir sanctus cęleri confessione eorum consortium promeruit cęterisque martyribus in eo loco sicut morte ita est honore coniunctus.

13 Hec nobis tantum de numerosa ista multitudine martyrum comperta sunt nomina, beatissimorum id est Mauricii, Exsuperii, Candidi, Innocentii atque Victoris; cetera vero nomina nobis quidem incognita sed in libro vitę sunt scripta.

14 Nam et ex eadem legione fuisse dicuntur etiam illi martyres Ursus et Victor, quos Salodoro passos fama confirmat. Salodorum vero castrum est super Ara fluminę non longe a Reno positum.

15 Neque illud silendum est, quem deinde Maximianus progressus exitum consecutus sit. Cum dispositis insidiis genero suo Constantino tunc regnum tenenti mortem moliretur, deprehensus dolo illius apud Massiliam captus, non multo post strangulatus teterrimoque supplicio affectus impiam vitam digna morte finivit.

16 At vero beatissimorum Agaunensium martyrum corpora post multos passionis annos sancto Theodoro illius loci epo revelata traduntur. In quorum honore cum extrueretur basilica, quę vastę tunc adiuncta rupi uno tantum laterę adclinis iacebat, nunc iubente preclaro meritis Ambrosio, loci illius abbate, denuo ędificata reclinis esse dinoscitur

19 Neque enim omittendum est, quod per longum temporis tractum beati Innocentii martyris membra Rodanus revelavit. Iugi enim alluvione vicinum in se cespitem vergens religiosa quadam soli pernitię ad sepulturam martyris famulatrix unda pervenit. Prolatas namque reliquias leniter lambens non ideo a sinu terrę protulit ut [in] gurgitis sui procella demergeret, sed ob gloriosam devotionem intra ambitum basilicę cęteris martyribus sepeliendas preciperet sociari. Cuius translationem a sanctę recordationis Domitiano Genuense et Grato Augustanę urbis vel Protasio tunc temporis illius loci epis cęlebrę recolentes cotidiana devotione et laudibus frequentamus.

Quid miraculi tunc apparuerit nequaquam tacendum putavi.

17 Accidit ut inter reliquos artifices, qui invitati convenisse ad hoc opus videbantur, quidam esset aurifex, quem adhuc gentilem esse constaret. Hic cum domini cotidie, dum cęteri ad spectanda diei eiusdem festa abscesserant, in eadem domo, in qua artem agebat, solus substitisset, subito mane ab astantibus sanctis hic idem aurifex rapitur atque ad penam vel ad supplicia distenditur, et visibiliter turbam martyrum cernens, verberatus etiam increpatur, quod vel die dominico ęcclesię solus deesset, vel illud opus sanctum suscipere gentilis auderet. Quod ideo misericorditer a sanctis factum constitit, ut aurifex ille consternatus et territus salutare sibi nomen posceret, statimque Christianus effectus est.

18 Neque illud in sanctorum miraculis pretermittam, quod per eadem loca omnibus notum est: Materfamilias Quinti, egregii atque honorati viri uxor, cum ita paralisi fuisset obstricta, ut etiam ei pedum usus negaretur, a viro suo ut illuc per multum itineris spatium deferretur poposcit. Quo cum pervenisset, sanctorum martyrum basilicę famulantium manibus inlata pedibus ad diversorium rediit ac sanitati de mortuis restituta membris miraculum suum ipsa circumtulit.

19 Haec duo tantum miracula passioni sanctorum inserenda credidi. Ceterum satis multa sunt, quę vel in purgatione demonum vel in restauratione claudorum aut sanitate febrium cęterisque infirmitatibus cotidie illic per servos suos virtus domini operatur. [quae multa ... scribantur]

Tamen fidelium cordibus absque lectione cognita esse noscuntur, quę quanta et qualia miracula illic per sanctos suos ad honorem et gloriam nominis sui dominus operare non desinit. Pro eo ipso die noctuque psalmorum hymnorumque decantatio non desistit, quę iubente sancto et preclaro Christi martyre beato Sigismundo rege est instituta et usque hodie deo protegente est conservata. Et propterea illic degentes mente et ore deo debitas incessanter laudes reboant, cui est honor et gloria, imperium et potestas et nunc et per infinita saeculorum saecula. Amen.

[U Kl OCT PASSIO SCORUM COSME ET DAMIANI.]

Passio sanctorum martyrum Mauricii, Exsuperii, Candidi atque Victoris.

1 Temporibus Dioclitiani, quondam Romane rei publice principis, cum ad imperium totius orbis fuisset electus aliqu^asque provincias turbari quorumdam presumptione respiceret, ad consortium imperii vel laboris olim sibi commilitonem Herculum Maximianum Cesarem fecit eumque contra Amandum et Helianum, qui in Bagaudarum [nomen] presumptione servili arma commoverant, ad Galliam destinavit. Cui ad supplementum exercitus legionem Thebeam ex orientalibus [militibus] ire precepit. Que legio sex milia sexcentos sexaginta sex viros validos animi[s ?] et instructos armis antiquorum Romanorum habebat exemplo. Hi igitur milites Christiane religionis ritum orientalem traditionem susceperat: Ad Hierosolimitane urbis epo fideique sacre virtutum armis omnibus praeponebant. Ad urbem quippe Romanam ^longo itinere adtingentes eaⁿdem Christianitatis fidem, quam acceperant, apud beatum Marcellinum, praedicte Romanae urbis pontificem, confirmaverunt, ut ante gladio interirent quam sacram fidem Christi, quam acceperant, violarent. (apud- violarent in marg. adi.) Recepti igitur a Dioclitiano Cesare iubentur, [ut] post Maximianum collegam ^{suum ut} in itinere, quo ceperant, Gallias tenderent.

2 Maximianus Cesar, usum quidem militię bellis aptus sed ydolorum specialis cultor, ferus animo, avaritie anxius, opere crudelis (anxius - crudelis in marg. adi.), libidini deditus cęterisque vitiis obsessus se veritatem {imperi tamen ?}nimiam crudelitatem pollu[lav]erat. In Galliam properans ad Alpium Apenninarum aditum venit. Transmeantibus iter Alpium post arduam et horridam viam subita ęqualis loci campestris occurrit grata planities. Quo in loco oppidum factum est, quod Octodorus nomen accepit, circa quod [aut] inrigua fluminibus

parata aut agrorum fertilis cultura porrigitur, precipue deinde Rhodanis [fluminis] validus cursus offensus, [qui mole sua leniter fluens regionis ipsius gratiam propria amoenitate commendat]. Transcensis igitur Alpibus Maximianus Cesar Octodorum venit ibique sacrificaturus ydolis suis convenire exercitum iussit atroci proposita iussione ut per aras demonibus consecratas iurarent coequalibus sibi animis contra Gabaudarum turbas esse pugnandum, christianos vero velaut inimicos diis [suis] ab hominibus persequendos. Quod ubi primum pervenit ad notitiam Thebaide legionis (legionibus in marg.) preteriens Octodorense oppidum ad locum, cui Agauno nomen est, celeriter properavit, ut octo milium spatio ab Octodorum separata necessitatem committendi sacrilegii preterirent. [Acaunum accolae interpretatione Gallici sermonis saxum dicunt]. Quo in loco ita vastis rupibus Rodani fluminis cursus artatur, ut comeandi facultate subtracta constructis pontibus viam fieri itineris necessitas imperaret. Undique tamen inminentibus saxis parvus quidem sed amenus inriguis fontibus campus includitur, ubi fessis milites legionis Thebeę post laborem tanti itineris resederant. O quanta reverentia excolendus est sacer locus iste, in quo tot pro Christo martyrum milia ferro Cesaris puniuntur!

3 Maximianus ^igitur Cesar, dum ad sacramenta superius memorata cunctos in exercitu suo cogeret, agnovit prętergressam, ut diximus, legionem (-es a.c.). Subito iracundie furore completus satellites mittit, ut hi legionem (-es a.c.) ad sacramentorum suorum sacrilegia revocarent. Erat in eadem legionem primicerius Mauricius et signifer Exsuperius et Candidus senator, qui ita commilitonibus suis preerant (praeceperant a.c.), ut amore potius divinitatis quam terrore militari obediendam preciperent, viri in rebus bellicis strenui et virtute nobiles, sed fide in deo nobiliores. Erga imperatorem fortitudinem, erga Christum devotione certabant. Evangelici precepti sub armis custodes reddebant quę dei erant deo, et quę Cesaris Cesari restituebant. Requirunt itaque quid Maximianus Cesar ira dictante mandasset. Dictum eis est, quod Cesar iusserat, milites [omnes] immolare hostias, libare sacrificia et sacramenta fanatici ordinis attrectare, iubere Cesarem, ut legio festinanter revertens ad commilitonum se prepararet exemplum. Tunc hii quippe erant legioni miti affatu dederunt responsum, ob hoc ^eos transgresso^s Octodorum, quia iam fama ad eos sacrificiorum ordine pervenisset, fas sibi visum esse, non dęmonum aris Christiani contaminari viderentur, [esse sibi in animo] deum vivum colere et traditam orientali more legionem usque ad finem [vite] perhenniter custodire, ad bellorum usum paratam legionis esse virtutem, ad committenda vero sacrilegia, sicut Cesar precepit, Octodorum non redire.

4 Reversus itaque satelles nuntiat obstinatos esse animos legionis nec velle preceptis imperatoris obedire. Tunc Maximianus Cęsar iracundię nimietate succensus ad hanc vocem subito furore prosilivit dicens: "Ergo milites mei imperatoria precepta et sacrorum meorum ordine spernunt! Statuenda erit vindicta publica etiam si tantum maiestatem regiam contempnere voluissent; iungitur (iugiter m.pr.) despectui meo cęlestis iniuria et mecum pariter religio Romana contempnitur. Sentiant contumaces milites me non solum michi sed etiam diis meis dare posse vindictam; iam [nunc] fidelissimorum meorum turba festinent, decimum quemque morti funesta sors prebeat, discant equalem necem quos ordo premiserit moriendi, qualiter Maximianus vel sibi vel diis suis hac se veritate dederit ultionem!"

5 Post hanc vocem apparitoris iussio infausta porrigitur, ad legionem velociter properatur, crudelia precepta reserantur. Traduntur neci quos ordo repperit numerandi, leti percussoribus cervices prębent solaque inter eos erat de gloriosę mortis occupatione contentio. Perfecto itaque scelere ut Octodorum redeat legio (religio m.pr.) iubetur. Tunc Mauritius primicerius (primiserimus cod.) paululum a satellitibus regis segregatus convocat legionem et hac ^oratione sanctiores alloquitur: "Gratulor virtuti vestrę, commilitones optimi, quod amore religionis nullam vobis Cesaris preceptum attulit formidinem; gaudentibus quodammodo animis tradi ad necem gloriosam commilitones vestros vidistis, quibus timui ne quisquam, quod armatis facile est, specie devotionis beatissimis funeribus manus obviam auferre temptaret! Iam michi ad huius regis interdictum Christi nostri parabatur exemplum, qui exemptum (exemplum m.pr.) vagina apostoli gladium proprie vocis iussione recon^didit docens maiorem armis omnibus Christianę confidentie esse virtutem. His deus Christus plane mentes vestras manusque prohibuit, ne quisquam divino operi mortalibus dextris obstitisset (obstetisset m.pr.). Quin immo accepti operis fidem perhenni religione complerent! Hactenus exempla sacris inserta codicibus legebamus; iam nunc per nosmet ipsos quos sequi deberemus aspeximus. Ecce vallatus sum commilitonum meorum corporibus, quos de latere meo funestus satelles abstraxit, aspersus sum cruore sanctorum et [sacri] sanguinis reliquias vestibus meis porto et dubito eorum sequi necem, quorum gratulans ammiror exemplum? Non magnopere curandum est, quid imperator iubeat, qui sorti [mihi] mortalitatis equalis est. Si habere aliquid virium imperatoris praecepta potuissent, circa beatissimorum trium puerorum corpora regis Persarum valuisset incendium nec contempne^re ora leonum lacu clausus ^nec evadere potuisset propheta. Sacramenta olim dedisset nos memini quod contemptu lucis istius et desperationem vitę defensare rem publicam deberemus; iam tunc promisi mei corporis vilitatem et spopondi hanc imperatoribus fidem nec tamen michi ullus tunc regna cęlestia promittebat. Quid Christo spondente faciendum est, si hoc potuimus militię devotionem promittere? Quin immo, fortissimi commilitones, olim devotas animas subdamus pretiosissime passioni, sit nobis virilis animus, fides inviolata permaneat! Iam cerno ante tribunal Christi stantes eos quos neci paulo ante satelles regius deputavit; illa vero (vera a.c.) gloria est, quę eternitatem beatam vitę huius brevitate mercatur. Equales omnes animo, una voce responsum satellitibus damus, id nuntia: "Milites quidem, Cesar, tui sumus et ad defensionem rei publice Romana arma suscepimus nec umquam aut desertores bellorum aut proditores militię fuimus aut ignavie formidinis meruimus subire flagitium. Tuis etiam obtemperaremus preceptis nisi institutum legibus christianis dęmonum cultus et aras semper pollutas sanguine vitaremus. Comperimus precepisse te, [ut] aut sacrilegiis pollui Christianos aut dedenis interfectis nos velle terrere. Non inquiras longius latitantes, nos omnes Christianos esse cognosce; habes potestati tuę subdita omnium corpora, auctorem vero suum respicientes Christum animas non tenebis." Hęc [sicut] vir sanctus dixerat, legioni probatur asensio et Cęsari per satellites nuntiatur.

6 Presenti precepit iussione, ut iterum decimum ^ordo renovate crudelitatis consumeret. Post hanc vocem ad legionem velociter properatur, crudelia precepta peraguntur, reliqui vero ut Octodorum redeant iubetur. Tunc Exsuperius, quem ante principem vel campiductorem superius memoravi, correctis legionis suę signis hanc circumstantes oratione confirmat: "Tenere me, commilitones optimi, secularium quidem bellorum signa perspicitis, sed non ad hec arma provoco, non ad hec bella animos vestros virtutemque hortor; aliud nobis genus eligendum est preliorum, non per hos gladios potestis ad regna cęlestia properare. Robur nobis opus est animorum; invicta defensio [est] fidem quam deo promisimus, in ultimis custodire. Iam de commilitonum nostrorum gloria [me del.], quam divino constat adesse obtutui, -super est, ut victori deo gratias agamus (esse- agamus in marg.adi.)- tunc gloriosus vir Mauricius est locutus, ego vobis victoriam plenam, si Christo creditis, repromitto. Proiciant dextere nostrę arma ista cum signis militaribus, prestabit hoc Christus, ut mox in ipso cęlesti, ^sicut promittitur, regno alia vobis Exsuperium vestrum videatis signa monstrare. Vadat quin immo funestus satelles et haec truculento regi nuntiet: "Milites sumus, imperator, tui, sed tamen servitutem libere confitemur dei. Tibi militiam debemus, illi innocentiam (in marg.adi.). A te stipendium laboris accepimus, ab illo vitę exordium sumpsimus. Sequi in hoc imperatorem nequaquam possumus, ut auctorem nostrum negemus deum, auctorem ^vero velis nolis tuum.[Et nunc non nos vel haec ultima vitae necessitas in rebellionem coegit,] Non nos adversum te, imperator, armavit ipsa, quę fortissima est in periculis, desperatio. Tenemus [ecce] arma et non resistimus, quia mori magis quam occidere volumus, et innocentes interire quam noxii vivere preoptamus. Si quid in nos ultra statueris, [si quid adhuc iusseris, si quid admoveris,] igni, tormento, ferro subici parati sumus. Christiani sumus, Christianos persequi (prosequi m.pr.) non possumus. Inexsuperabiles legionis istius animos [Caesar] agnosce; tela proicimus; exarmatas quidem dexteras satelles tuus, [sed] armatum fide catholica pectus invenit. Occide, prosterne, secandas gladiis percussoribus cervices prebemus intrepidi; haec nobis iocundiora sunt, dummodo quia te cum sacrilegiis tuis contempnimus, ad regna iam nunc cęlestia properamus." Flagrabat enim iam tunc in beatissimis viris martyrii gloriosus ardor. Haec mandata legionis remeans ad Maximianum Cesarem satelles nuntii nuntiat.

7 At ille, cum talia audisset obstinatosque in fide Christi cerneret animos virorum, desperans gloriosam eorum constantiam posse revocari (in marg.adi.) ,[nihil] iteratum fuisset scelus perpetratum, ire propere exercitum iubet et circumfundi imperat legionem nullumque de tanto sanctorum exercitu precepit relinqui. Ventum itaque est et circumsistit beatam legionem turba carnificum, omnis ętas sine discretione perimitur laniaⁿturque beata corpora et devotas deo animas fideli mortis professione commendant. Operta est terra illic procumbentibus in morte corporibus iustorum, fluxeruntque pretiosi sanguinis rivi. Quę umquam rabies absque bello tantam humanorum corporum stragem dedit, [quae feritas ex sententia sua tot simul perire vel reos iussit! Ne iusti punirentur multitudo non obtinuit, cum inultum esse soleat quod multitudo delinquit. Hac igitur crudelitate immanissimi tyranni confectus est ille sanctorum populus,] Haec est vere beata et sancta legio, quę contempsit rem presentium ob spem futurorum. Sic interfecta est [illa] plane angelica legio, quę ut credimus cum illis angelorum legionibus iam conlaudat deum in cęlis. Peracta tandem cede inter omnes sanctorum percussores preda dividitur. Namque Maximianus facultatem dederat, ut, quisquis legionis illius militem iugulasset, interempti (interemptoris a.c.) spoliis uteretur. Divisa igitur omnium preda ad vescendum epulandumque victrix turba consedit.

8 Interea quidam veteranus iam ultime ętatis senio fatigatus, nomine Victor, [qui nec legionis eiusdem fuit neque miles,] ad contaminatum cedibus locum itineris necessitate deductus est. Dum ad epulas pro etatis (pro^pietatis) veneratione ab omnibus rogaretur, requirere cępit, quęnam causa esset laetitię, quod inter tot corpora interfectorum gaudentes exultantesque possent milites aepulari. Dictum a quodam est, quod legio Christianę legis studio cerimonias Romanas cultumque deorum pariter cum imperatoris iussionibus contempnere voluisset dataque neci esset, ut discipline militaris traditus ordo severius tene^retur. Tunc Victor altum gemitum trahens graviterque suspirans detestatus convivas detestatusque et convivium exclamat: "Heu me, qui per tot annorum milia ad hanc [infelicem aetatem veni et in hac] legionem militare non merui; quam bene inter tales gloriosę mortis honore donatus finem vitę invenire potuissem! Saltem si commilito indignus eram vel me ante actę horę viandi necessitas detulisset, ut senilis pectoris cruor tantorum virorum victimis misceretur, obtuleram corpus hoc neci, dummodo tantę laudis consortio non carerem." Talia eo dicente prophanorum statim turba vallavit, quem utrum Christianus esset respondere minaciter iubet.

9 At ille, paululum ad cęlum oculos erigens, talem percontantibus sermonem respondit: "Longus me vivendi usus ad hanc, quam videtis, perduxit ętatem. Quęcumque in hoc mundo aguntur aut studium repperit aut rerum volubilitas agit aut varius semper casus infestat; quodcumque volumus, optamus, scimus aut cupimus, totus mundus caligine submersus tenebris circumfluentibus latet, nisi nobis aut viam Christus ostenderit aut lumen Christus effulserit. Quod ergo fideli mente perpendens utinam ultimo contester affectu (affatu m.s.)! Quod si me [ad tempus paulo ante trucidatae legionis itineris neces] -sitas detulisset, conviviis vel ępulis vestris horum funerum consortium pretulissem (-et a.c.). Sed etiam nunc prestabit Christus, ut Christianum me vel post professionem meam transire ulterius [per] beata funera non sinatis." Haec eo loquente subita percussoris obtruncat insania. Ita vir sanctus celeri confessione et consortium [sanctorum] promeruit ceterisque martyribus in eo loco sicut morte ita est honore coniunctus.

13 Haec nobis tantum de numerosa ista multitudine martyrum comperta sunt nomina, beatissimorum ^{id est} Mauricii, Exsuperii, Candidi atque Victoris; caetera vero nomina nobis quidem incognita sed in libro vitę sunt scripta.

14 Nam et ex hac eadem legionem fuisse dicuntur etiam [illi martyres] Ursus et Victor, quos Salodoro passos fama confirmat. Salodorum vero castrum est super Arola flumen, non longe a Reno positum.

15 Neque illud silendum est, quem deinde Maximianus progressus exitum consecutus est. Cum dispositis insidiis genero suo Constantino tunc regnum tenenti morte moliretur, deprehensus dolo illius apud Massiliam captus nec multo post strangulatus impiam vitam digna morte finivit.

16 At vero beatissimorum martyrum corpora post multos passionis annos sancto Theodoro illius loci epo revelata traduntur. In quorum honore [cum] construeretur basilica, quę vaste tunc adiuncta rupi uno tantum latere aclinis iacebat, sed nunc iubente preclaro meritis Ambrosio, loci illius abbate, denuo aedificata reclinis esse dinoscitur.

20 Neque enim hoc omittendum est, quod per longum temporis tractum beati Innocentii martyris membra Rodanus revelavit. Iugi enim alluvi^one vicinum in se cespitem vergens ^{religiosa quadam [soli] pernicie ad sepulturam martyris famulatrix unda pervenit. Prolatus namque reliquias leniter lambens} (religiosa-lambens in fine paginae adi.) non ideo a sinu terrę protulit, ut in gurgitis sui procellam demergeret, sed ob gloriosam devotionem intra ambitum basilicę cęterisque martyribus sepultura preciperet sociari. Cuius translationem a sanctę recordationis Domitiano Genuense et Grato Augustane urbis vel Protasio, tunc temporis illius loci epis, celebratam recolentes cotidiana devotione et laudibus frequentamus.

17 Quid miraculi tunc apparuit nequaquam tacendum putavi: Accidit ut inter reliquos artifices, qui invitati convenisse ad hoc opus videbantur, quidam esset aurifex, quem adhuc gentilem esse constaret. Hic cum dominico die, quo cęteri ad expectanda diei eius festa abscesserant, in eadem domo, in qua artem agebat, solus obstitisset, in illo secreto subito mane ab astantibus sanctis hic idem aurifex rapitur atque ad pęnam vel ad supplicia distenditur, et visibiliter turbam martyrum cernens verberatus etiam increpatur, quod vel die dominico ecclesię solus deesset, vel illud opus sanctum suscipere gentilis auderet. Quod ideo misericorditer a sanctis factum constitit, ut aurifex ille consternatus et territus salutare sibi nomen poposceret, statimque Christianus effectus est.

18 Neque illud in sanctorum miraculis pretermittam, quod per eadem loca omnibus notum est: Materfamilias Quinti, egregii atque honorati viri, cum ita paralisin fuisset obstricta, ut ^ei etiam usus pedum negaretur, a viro suo ut illic (illuc p.c.) per multum itineris spatium defereretur poposcit. Quo cum pervenisset sanctorum martyrum basilicę famulantium manibus illata pedibus ad diversorium rediit ac sanitate de premortuis restituta membris miraculum suum ipsa circumtulit.

19 Haec duo tantum miracula passioni sanctorum inserenda credidi. Ceterum satis multa sunt, quę vel in purgatione dęmonum vel in restauratione claudorum aut in sanitate febrium cęterisque infirmitatibus cotidie illuc per servos suos virtus domini operatur, quę multa narranda sunt, si per singula scribantur. Tamen fidelium cordibus absque lectione cognita esse noscuntur, quę, quanta et qualia miracula illic per servos suos ad honorem et gloriam nominis sui dominus operari non desinit. Pro eo ipse die noctuque psalmorum ymnorumque decantio non desistit, quę iubente sancto et praeclaro Christi martyre et beato Sigismundo rege est instituta hic usque hodie deo protegente est conservata.

Propterea illic laudes dei servi canentes ore persolvunt illi, cui est honor et gloria, imperium et potestas per omnia secula seculorum. Amen.

[Sequitur sermo 26,1 Item unde supra:]

Incipit ^prologus passionis sanctorum martyrum Mauricii et sociorum eius, qui passi sunt X KL OCTOBR

Sanctorum Christi passionem Agaunum quam gloriosus sanguis inlustrat, pro honore gestorum stilo explicamus, ea utique fide, qua ad nos martyrii ordo pervenit. Nam per

succedentium relationem ^rei geste memoriam nondum intercepit oblivio, ut si pro martyribus singulis loca singula, quę eos possident, vel singulae urbes insignes habentur, nec

inmerito, quia pro deo summo praetiosas animas sancti refundunt, quanta excolendus est reverentia sacer ille Augaunensium locus, in quo tot pro Christo martyrum milia ferro cęsa referuntur! Nunc iam ipsam beatissime passionis causam loquamur.

Incipit passio eorundem sanctorum.

1 Temporibus Diocletiani, quondam Romanę rei publicę principis, cum ad imperium totius urbis fuisset electus omnesque provincias turbari quarundam pręsumptione perspiceret, ad consortium imperii vel laboris olim sibi conmilitonem Herculium Maximianum Cęsarem fecit eumque contra Amandum et Helianum, qui in Bagaudarum nomen pręsumptione servili arma commoverant, ad Galliam destinavit. Cui ad supplementum exercitus legionem Thebeam ex orientalibus militibus irae praecepit. Que legio sex milia sexcentos sexaginta sex viros validos animis et instructis armis antiquorum Romanorum habebat exemplo. Hi igitur milites Christianę religionis ritum orientali traditione susceperant a Hierosolymitanę urbis epo fideique sacrae virtutem armis omnibus praeponebant. Ad urbem quippe Romanam itinere adtingentes eandem Christianitatis fidem, quam acceperant, apud beatum Marcellinum, prędictę Romanę urbis pontificem, confirmaverunt, ut ante gladio interirent quam sacram fidem Christi, quam acceperant, violarent. Recepti igitur a Diocletiano Cęsare iubentur, ut post Maximianum collegam itinere, quo cęperant, Gallias tenderent.

2 Maximianus Cęsar, usu quidem militiae bellis aptus sed idolorum specialis cultor, ferus animo, avaritia crudelis, libidini deditus cęterisque vitiis obsessus severitatem imperatoriam nimia crudelitate pulluerat. In Galliam properans ad Alpium Pinninarum aditum venit. Transmeantibus iter Alpium post arduam et horridam viam subita aequalis loci campestris occurrit grata planities. Quo in loco oppidum factum est, quod Octodorum nomen accepit, circa quod [aut] inrigua fluminibus prata et agrorum fertilis cultura protenditur, praecipue deinde Rodani fluminis validus cursus nando meat, qui mole sua leniter fluens regionis ipsius gratiam propria amoenitate commendat. Transcensis igitur [locus non legibilis; "qui - commendat" deesse videtur computatis litteris] Alpibus Maximianus Cęsar Octodorum venit ibique sacrificaturus idolis suis convenire exercitum iussit atroci proposita iussione ut per aras dęmonibus consecratas iurarent coequalibus sibi animis contra Bagaudarum turbas esse pugnandum, Christianos vero velut inimicos diis suis ab omnibus persequendos. Quod ubi primum pervenit ad notitiam Thebaidę legionis pręteriens Octodorense oppidum ad locum, cui Agauno nomen est, cęleriter properavit, ut octo milium spatio ab Octodoro separata necessitatem committendi sacrilegii praeteriret. [Acaunum accolae interpretatione Gallici sermonis saxum dicunt]. Quo in loco ita vastis rupibus Rodani fluminis cursus artatur, ut commeandi facultate subtracta constratis pontibus viam fieri itineris necessitas imperaret. Undique tamen imminentibus saxis parvus quidem sed amoenus irriguis fontibus campus includitur, ubi fessi milites legionis Thebeae post laborem tanti itineris resederant. O quanta reverentia excolendus est sacer locus iste, in quo tot pro Christo martirum milia ferro cęsa puniuntur!!!!

3 Maximianus Cęsar, dum ad sacramenta superius memorata cunctos in exercitu suo cogeret, agnovit praetergressam, ut diximus, legionem. Subito iracundiae furore completus satellites mittit, ut hi legionem ad sacramentorum suorum sacrilegia revocarent. Erat in eadem legione primicerius Mauricius et signifer Exuperius et Candidus senator, qui ita commilitonibus suis praeerant, ut amore potius divinitatis quam terrore militari oboedienda praeciperent, viri in rebus bellicis strenui et virtute nobiles, sed fide in deo nobiliores. Erga imperatorem fortitudine, erga Christum devotione certabant. Evangelici praecepti sub armis custodes reddebant quę dei erant deo, et quę Cęsaris Cęsari restituebant. Requirunt itaque quid Maximianus Cęsar ira dictante mandasset. Dictum ab his est, quod Cęsar iusserat, milites omnes immolasse hostias, libasse sacrificia et sacramenta fanatici ordinis prębuisse, iubere Cesarem, ut legio festinanter revertens ad commilitonum se prępararet exemplum. Tunc hi qui praeerant legioni miti affatu dederunt responsum, ob hoc transgressi Octodurum, quia iam fama ad eos sacrificiorum ordine pervenisset, fas sibi visum esse, ne dęmonum aras Christiani contaminari viderentur, [esse sibi in animo] deum vivum colere, traditam orientali more religionem usque ad diem vitae perenniter custodire, ad bellorum usum paratam legionis virtutem esse, ad committenda vero sacrilegia, sicut Cęsar praecepit, Octodorum non redire.

4 Reversus itaque satelles nuntiat obstinatos esse animos legionis nec velle praeceptis imperatoris obędire. Tunc Maximianus Cęsar iracundię nimietate succensus ad hanc vocem subito furore prosilivit dicens: "Ergo milites mei imperatoria pręcepta et sacrorum meorum ordinem spernunt! Sanciendum erit vindicta publica etiam si tantum maiestatem regiam contempnere voluissent; iungitur despectui meo cęlestis iniuria et mecum pariter religio Romana contempnitur. Sentiat contumax miles me non solum mihi sed etiam diis meis dare posse vindictam; iam [nunc] fidissimorum meorum turba festinet, decimum quemque morti funesta sors praebeat, discant aequalem necem [in his] quos ordo praemiserit moriendi, qualiter Maximianus vel sibi vel diis suis hac severitate dederit ultionem!"

5 Post hanc vocem apparitoris iussio infausta porrigitur, ad legionem velociter properatur, crudelia praecepta reserantur. Traduntur neci quos ordo repperit numerandi, lęti percussoribus cervices prębent solaque inter eos erat de gloriosę mortis occupatione contentio. Perfecto itaque scelere ut Octodorum legio redeat iubetur. Tunc Mauritius primicerius paululum a satellitibus regiis segregatus convocat legionem et hac oratione sanctiores alloquitur: "Gratulor virtuti vestrae, commilitones optimi, quod amore religionis nullam vobis Csaris praeceptum attulit formidinem; gaudentibus quodammodo animis tradi ad necem gloriosam commilitones vestros vidistis, quibus timui ne quisquam, quod armatis facile est specie defensionis, beatissimis funeribus manus obviam adferre temptaret! Iam mihi ad huius rei interdictum Christi nostri paratur exemplum, qui exemptum vagina apostoli gladium propriae vocis iussione recondit, docens maiorem armis omnibus Christianę confidentiae esse virtutem. Hic deus Christus planę mentes vestras manusque prohibuit, ne quisquam divino operi mortalibus dextris obstitisset. Quin immo cępti operis fidem perenni religione complerent! Actenus exempla sacris inserta codicibus legebamus; iam nunc per nosmet ipsos quos sequi deberemus aspeximus. Ecce vallatus sum commilitonum meorum corporibus, quos de latere meo funestus satelles abstraxit, aspersus sum cruore sanctorum et [sacri] sanguinis reliquias vestibus meis porto et dubito eorum sequi nec est (=necem), quorum gratulans admiror exemplum? Et vacat cogitare, quid imperator iubeat, qui sorti [mihi] mortalitatis aequalis est. Si habere aliquid virium imperatoria praecepta potuissent, circa beatissimorum trium puerorum corpora regis Persarum valuisset incendium nec contempnere ora leonum lacu clausus evadere potuisset propheta. Sacramenta olim dedisse nos memini quod contemptu lucis istius et desperatione vitę defensare rem publicam deberemus; iam tunc promisi mei corporis vilitatem et spopondi hanc imperatoribus fidem nec tamen mihi ullus tunc regna caelestia promittebat. Quid Christo spondente faciendum est, si hoc potuimus militiae devotione promittere? Quin immo, fortissimi commilitones, olim devotas animas subdamus prętiosissime passioni, sit nobis virilis animus, fides inviolata permaneat! Iam cerno ante tribunal Christi stantes eos quos neci paulo ante satelles regius deputavit; illa vero gloria est, quę aeternitatem beatam vitę huius bręvitas mercatur. Aequali omnes animo, una voce responsum satellitibus damus: "Milites quidem, Cęsar, tui sumus et ad defensionem rei publicę Romana arma suscepimus nec umquam aut desertores bellatorum aut proditores militię fuimus aut ignavię formidinis meruimus subire flagitium. Tuis ętiam obtemperaremus praeceptis nisi instituti legibus Christianis demonum cultus et aras semper pullutas sanguine vitaremus. Comperimus praecepisse te, [ut] aut sacrilegiis pollui Christianos aut dedenis interfectis nos velle terrere. Non inquiras longius latitantes, nos vero omnes Christianos esse cognosce; habebis potestati tuae subdita omnia corpora, auctorem vero suum respicientes Christum animas non tenebis." Hęc [sicut] vir sanctus dixerat, legionis probatur assensio et Cęsari per satellites nuntiatur.

6 Praesenti praecepit iussione, ut iterum decimum renovatę crudelitatis ordo consumeret. Post hanc vocem ad legionem velociter properatur, crudelia praecepta peraguntur, reliqui vero ut Octodorum redeant iubentur. Tunc Exsuperius, quem ante principem vel campiductorem superius memoravi, correctis legionis suae signis hac circumstantes oratione confirmat: "Tenere me, commilitones optimi, sęcularium quidem bellorum signa perspicitis, sed non ad haec arma provoco, non ad hęc bella animos vestros virtutemque cohortor; aliud nobis genus eligendum est praeliorum, non per hos gladios potestis ad regna caelestia properare. Robur nobis opus est animorum; invicta defensio [est] fidem quam deo promisimus, in ultimis custodire. Iam de commilitonum nostrorum gloria, quam divino cernebat obtutu, gloriosus vir Mauricius est locutus, ergo vobis victoriam plenam, si Christo creditis, repromitto. Proiciant dexterę nostrae arma ista cum signis militaribus, pręstabit hoc Christus, ut mox in ipso cęlesti, sicut promittitur, regno alia vobis Exsuperium vestrum videatis signa monstrare. Vadat quin immo funestus satelles et hęc truculento regi nuntiet: "Milites sumus, imperator, tui, sed tamen servitutem liberi confitemur dei. Tibi militiam debemus, illi innocentiam. A te stipendium laboris accepimus, ab illo vitae exordium sumpsimus. Sequi imperatorem in hoc nequaquam possumus, ut auctorem nostrum negemus deum, auctorem velis nolis tuum. Non nos adversum te, imperator, armavit ipsa, que fortissima est in periculis, desperatio. Tenemus arma et non resistimus, quia mori magis quam occidere volumus, et innocentes interiri quam noxii vivere pręoptamus. Siquid in nos ultra statueris, igni tormento ferro subici parati sumus. Christiani sumus, persequi Christianos non possumus. Inexsuperabiles legionis istius animos [Caesar] agnosce; tela proicimus; exarmatas quidem dextras satelles tuus, armatum fide catholica pectus invenit. Occidi, prosterni, secandas gladiis percussoribus cervices prębemus intrepidi; hęc nobis iocundiora sunt, dummodo quia te cum sacrilegiis tuis contempnimus, ad regna iam nunc cęlestia properamus." Flagrabat enim iam tunc in beatissimis viris martyrii gloriosus odor. Hęc mandata legionis remeans ad Maximianum Cęsarem satelles nuntiat.

7 At ille, quasi nihil iteratim fuisset scelus perpetratum, ire propere exercitum iubet et circumfundi imperat legionem nullumque de tanto sanctorum exercitu pręcepit relinqui. III Ventum itaque et circumsistit beatam legionem turba carnificum, omnis aetas sine discretione perimitur lanianturque beata corpora et devotas deo animas fideli mortis professione commendant. Operta est terra illic procumbentibus in morte corporibus iustorum, fluxeruntque pręciosi sanguinis rivi. Quę umquam rabies absque bello tantam humanorum corporum stragem dedit, [quę feritas ex sententia sua tot simul perire vel reos ferire iussit! Ne iusti punirentur multitudo non obtinuit, cum inultum esse soleat quod multitudo delinquid. Hac igitur crudelitate immanissimi tiranni confectus est sanctorum populus,] qui contempsit rem praesentium ob spem futurorum. Sic interfecta est illa plane angelica legio, quę ut credimus cum illis angelorum legionibus iam conlaudant deum in cęlis. Peracta tandem cede inter omnes sanctorum percussores praeda dividitur. Namque Maximianus facultatem dederat, ut, quisque legionis illius militem iugulasset, interempti [intra "t" et "i" lacuna (erasura)] spoliis uteretur. Divisa igitur omnium praeda ad vescendum aepulandumque victrix turba consedit.

8 Interea veteranus quidam ultimę aetatis senio fatigatus, nomine Victor, [qui nec legionis eiusdem fuit neque miles] ad contaminatum cedibus locum itineris necessitate deductus est. Dum ad aepulas pro aetatis veneratione ab omnibus rogaretur, requirere cępit, quęnam causa esset letitiae, quod inter tot corpora interemptorum gaudentes exultantesque possent milites aepulari. Dictum a quodam est, quod legio Christiana legis studio cęrimonias Romanas cultumque deorum pariter cum imperatoris iussionibus contempnere voluisset dataque neci esset, ut disciplinę militaris traditus ordo severius teneretur. Tunc Victor alte gemitum trahens graviterque suspirans detestatus convivas detestatusque et convivium exclamat: "Heu me, qui per tot annorum militiam ad hanc [infelicem aetatem veni et in hac] legionem militare non merui, quam bene inter tales gloriosae mortis honore donatus finem vitę invenire potuissem! Saltim si commilito indignus eram vel me ante actę horę viandi necessitas detulisset, ut senilis pectoris cruor tantorum virorum victimis misceretur, obtuleram corpus hoc neci, dummodo tantę laudis consortio non carerem." Talia dicentem profanorum statim turba vallavit, quę uti Christianus esset respondere minaciter iubet.

9 At ille, paululum oculos ad cęlum erigens, tali percunctantibus sermone respondit: "Longus me vivendi usus ad hanc, quam videtis, perduxit aetatem. Quęcumque in hoc mundo aguntur aut studium repperit aut rerum volubilitas ait aut varius semper casus infestat; quoscumque volumus, optamus, scimus aut cupimus, totus mundus caligine submersus tenebris circumfluentibus latet, nisi vobis aut viam Christus ostenderit aut lumen Christus effulserit. Quod ego fideli mente perpendens utinam ultimo contester affectu! Quod si me ad tempus paulo ante trucidate legionis itineris necessitas detulisset, conviviis vel aepulis vestris horum funerum consortium praetulissem. Sed ętiam nunc praestabit [hoc] Christus, ut Christianum me vel post professionem meam transire ulterius per beata funera non sinatis." Haec eum loquentem subita percussoris obtruncat insania. Ita vir sanctus celeri confessione et consortium [sanctorum] promeruit ceterisque martyribus in eo loco sicut morte ita est honore coniunctus.

13 Haec nobis tantum de numerosa ista multitudine martyrum comperta sunt nomina beatissimorum Mauritii, Exsuperii, Candidi atque Victoris; cetera vero nomina nobis quidem incognita, sed in libro vitae sunt scripta.

14 Nam et ex eadem legione fuisse dicuntur etiam Ursus et Victor, quos Salodoro passos confirmant. Salodorum vero castrum est super Arrola flumine non longe a Rheno positum.

15 Neque illud silendum [est], quem deinde Maximianus progressus exitum consecutus est. Cum dispositis insidiis generi suo Constantino, tunc regnum tenentem mortem moliretur, depręhensus dolo illius apud Massiliam captus nec post multo strangulatus [teterrimoque supplicio affectus] impiam vitam digna morte finivit.

16 At vero beatissimorum martyrum corpora post multos passionis annos sancto Theodoro, illius loci epo revelata traduntur. In quorum honore cum strueretur basilica, quę vaste tunc adiuncta rupi uno tantum latere adclinis iacebat, sed nunc iubente preclaro meritis Ambrosio, loci illius abbate, denuo aedificata reclinis esse dinoscitur.

20 Neque enim hoc omittendum est, quod per longum temporis tractum beati Innocentii martyris membra Rodanus revelavit. Iugi enim inluvie vicinum in sę cispitem vergens religiosa quadam soli pernicię ad sepulturam martyris famulatrix unda pervenit. Prolatas namque reliquias leniter lambens non ideo a sinu terrae protulit ut in gurgitis sui procellam demergeret, sed ob gloriosam devotionem intra ambitum basilicae cęterisque martyribus sepultura praeciperet sociari. Cuius translationem a sancte recordationis Domiciano Genevense et Grato Agustane urbis vel Protasio, tunc temporis illius loci eps, cęlebratam recolentes cotidiana devotione et laudibus frequentamus.

Quid miraculi tunc apparuerit, nequaquam tacendum putavi:

17 Accidit ut inter reliquos artifices, qui invitati convenisse ad hoc opus videbantur, quidam esset artifex, quem adhuc gentilem esse constaret. Hic cum dominico die, quo cęteri ad expectanda diei eius festa abcesserant, in eadem domo, in qua artem agebat, solus substetisset, in illo secreto subito mane ab adstantibus sanctis hic idem aurifex rapitur atque ad poenam vel ad supplicia distenditur, et visibiliter turbam martyrum cernens verberatus etiam increpatur, quod vel die dominico aecclesiae solus deesset, vel illud opus sanctum suscipere gentilis auderet. Quod ideo misericorditer a sanctis factum constitit, ut aurifex ille consternatus et territus salutare sibi nomen poposceret, statimque Christianus effectus est.

18 Neque illud in sanctorum miraculis prętermittam, quod per eadem loca omnibus notum est: Mater familias Quintii, egregii atque honorati viri, cum ita paralysin fuisset obstricta, ut [ei] ętiam pedum usus negaretur, a viro suo ut illic per multum itineris spatium deferretur poposcit. Quo cum pervenisset sanctorum martyrum basilicae famulantium manibus inlata pedibus ad diversorium rediit hac sanitate de pręmortuis restituta membris nunc miraculum suum ipsa circumfert.

19 Hęc duo tantum miracula passioni sanctorum inserenda credidi. Cęterum satis multa sunt, quę vel in purgatione dęmonum vel in restauratione claudorum aut sanitate febrium cęterisque infirmitatibus cotidie illic per servos suos virtus domini operatur, quę multa narranda sunt, si per singula scribantur. Fidelium cordibus absque lectione cognita esse noscuntur, quę, quanta et qualia miracula illic per sanctos suos ad honorem et gloriam nominis sui dominus operare non desinit. Pro eo ipso die noctuque psalmorum hymnorumque decantatio non desistit, quę iubente sancto et praeclaro Christi martyre, beato Sigismundo rege, est instituta ibique usque hodie deo protegente est conservata. Propterea illic laudes dei servi canentes ore persolvunt illi cui est honor et gloria, imperium et potestas per omnia secula seculorum. Amen.

[Sequitur passio Cosmae et Damiani.]

1 Sanctorum passionem martyrum, qui Agaunum glorioso sanguine illustrant, pro honore gestorum stilo explicamus, ea utique fide, qua ad nos martyrii ordo pervenit. Nam per succedentium relationem rei gestę memoriam nondum intercipit oblivio. Et si pro martyribus singulis loca singula,quę eos possident, vel singulę urbes insignes habentur, nec inmerito, quia pro deo summo preciosas sancti animas refundunt, quanta excolendus est reverentia sacer ille Agaunensium locus, in quo tot pro Christo martyrum milia ferro cęsa referuntur! Nunc iam ipsam beatissimę passionis causam loquamur.

Explicit prologus.

Incipit passio sanctorum Agaunensium martirum, id est Mauricii et sociorum eius.

1 Tempore illo Dioclecianus, [quondam] Romanę rei publicę princeps, cum ad imperium totius orbis fuisset electus omnesque provincias turbari quorundam presumptione perspiceret, ad consortium imperii vel laboris olim sibi commilitonem Herculium Maximianum Cęsarem fecit eumque contra Amandum et Helianum, qui in Bagaudarum [nomen] praesumptione servili arma commoverant, ad Gallias destinavit. Cui ad supplementum exercitus legionem Thebeam ex orientalibus militibus dedit. Quę legio sex milia sexcentos et sexaginta validos animis et instructos armis antiquorum Romanorum habebat exemplar. Hi igitur milites Christianę religionis ritum orientali traditione susceperant fidemque sacram virtuti et animis omnibus praeponebant.

2 Maximianus Cęsar, usu quidem militię bellis aptus sed ydolorum specialis cultor, ferus animo et qui severitatem imperatoriam nimia crudelitate polluerat, in Gallia properans ad Alpium Penninarum aditum venit. Transmeantibus iter Alpium per arduam et horridam viam subito ęqualis loci campestris occurrit grata planicies. Quo in loco oppidum factum est, quod Octodori nomen accepit, circa quod aut irrigua fluminibus prata aut agrorum fertilis cultura porrigitur, precipue deinde Rodani fluminis cursus effertur, qui mole sua leniter fluens regionis ipsius gratiam propria amenitate commendat. Transiens igitur Alpes Maximianus Cęsar Octodorum venit ibique sacrificaturus idolis suis convenire exercitum iussit atroci proposita iussione ut per aras doemonibus consecratas iurarent ęqualibus sibi animis contra Bagaudarum turbas esse pugnandum christianosque velut inimicos diis suis ab omnibus persequendos. Quod ubi primum pervenit ad notitiam Thebaidę legionis preteriens Octodorum oppidum ad locum, cui Agaunum nomen est, celeri iter properavit, ut duodecim milium spacio ab Octodoro separata necessitatem committendi sacrilegii preteriret. Agaunum acole interpretatione Gallici sermonis saxum dicunt. Quo in loco ita vastis rupibus Rhodani fluminis cursus artatur, ut commeandi facultas subtracta constratis pontibus viam fieri itineris necessitas imperaret. Undique tamen imminentibus saxis parvus quidem sed amenus irriguis fontibus campus includitur, ubi fessi milites legionis Thebaidę post laborem tanti itineris resederunt.

3 Maximianus Cęsar, dum ad sacramenta superius memorata cunctos in exercitu suo cogeret, agnovit pretergressam, ut diximus, legionem. Subitoque iracundię furore repletus satellites mittit, ut legionem ad sacramentorum suorum sacrilegia revocarent. Erat autem in eadem legione primicerius Mauricius et signifer Exsuperius et Candidus senator, qui ita commilitonibus suis preerant, ut amore potius aequalitatis quam terrore militario obediendo preciperent. Requirunt itaque quid Maximianus Cęsar ira dictante mandaret. Dictum est ab his, quos Cęsar miserat milites omnes immolasse hostias, libasse sacrificia et sacramenta fanatici ordinis praebuisse, iubere Cęsarem, ut legio festinanter revertens commilitonum suorum pareret exemplo. Tunc hi qui praeerant legioni miti affatu dedere responsum, ob hoc praetergressos se Octodorum, quia fama ad eos sacrificiorum ordinem detulisset, nefas sibi visum esse, ut doemonum aras christianorum videret obtutus; esse sibi in animo deum vivum colere, traditamque fidei religionem orientalium more usque ad finem vitę perhenniter custodire, ad bellorum usum paratam esse legionis virtutem, ad committenda vero sacrilegia, sicut Cęsar praecepit, Octodorum non redire.

4 Reversus itaque satelles nuntiat obstinatos esse animos legionis nec velle obędire praeceptis imperatoris. Tunc Maximianus Cęsar iracundię nimietate succensus ad hanc vocem subito furore prosilivit: "Ergone milites mei imperatoria precepta et sacrorum meorum ordinem spernunt! Sanciendum erat vindicta publica etiam si tantum maiestatem regiam contempnere voluissent; iungitur despectui meo cęlestis iniuria et mecum pariter religio contempnitur Romana. Sentiat contumax miles me non solum michi sed etiam numinibus meis dare posse vindictam; iam nunc fidissimorum meorum turba festinet, et decimum quemque morti funesta sors praebeat, discant ęqualem necem quos ordo praemiserit moriendi, qualiter Maximianus vel sibi vel numinibus suis hac severitate dederit ultionem!"

5 Post hanc vocem ad apparitores iussio infausta porrigitur, ad legionem velociter properatur, crudelia precepta reserantur. Traduntur neci quos ordo repperit numerandi, lęti percussoribus cervices prebent solaque inter eos est de gloriosę mortis occupatione contentio. Perfecto itaque scelere ut Octodorum legio redeat iubetur. Tunc Mauritius primicerius paululum a satellitibus regiis segregatus convocat legionem et hac oratione sanctiores alloquitur: "Gratulor virtuti vestrę, commilitones optimi, quod amore religionis nullam vobis Cesaris precepta attulere formidinem; gaudentibus [quodam modo] animis tradi ad necem gloriosam cum commilitones vestros vidistis. Quam timui ne quisquam, quod armatis facile est specie defensionis, beatissimis funeribus manus obviam afferre temptaret! Iam michi ad huius rei interdictum Christi nostri paratur exemplum, qui exemptum vagina apostoli gladium proprię vocis iussione recondidit, docens maiorem armis omnibus Christianę confidentię esse virtutem. Hic deus Christus plane mentes nostras manusque prohibuit, ne quisquam divino operi mortalibus dextris obviaret. Quin immo cępti operis fidem perhenni religione compleret! Hactenus exempla sacris inserta codicibus legebamus; iam nunc per nosmet ipsos quos sequi deberemus aspeximus. Ecce vallatus sum commilitonum meorum corporibus, quos de latere meo funestus satelles eripuit, aspersus sum sanguine sanctorum et sacri cruoris reliquias vestibus meis porto et dubito eorum sequi necem, quorum gratulans admiror exemplum? Et vacat cogitare quid imperator iubeat, qui sorte mihi mortalitatis ęqualis est. Si habere aliquid virium imperatoria precepta potuissent, circa beatissimorum puerorum corpora regis Persarum valuisset incendium nec leonum ora lacu clausus evadere propheta potuisset. Sacramenta olim dedisse nos memini quod contemptu lucis istius et desperatione vitę defensare rem publicam deberemus; iam tunc promisi mei corporis vilitatem et spopondi hanc imperatoribus fidem nec tamen michi ullus tunc regna cęlestia promittebat. Quid Christo spondente faciendum est, si hoc potuimus militię devotione promittere? Quin immo, fortissimi commilitones, olim devotas animas subdamus preciosissimę passioni, sit nobis virilis animus, fides inviolata permaneat! Iam cerno ante tribunal Christi stantes eos quos neci paulo ante satelles regius deputavit; illa vera gloria est, quę ęternitatem beatam vitae huius brevitate mercatur. Aequali omnes animo, una voce responsum satellitibus demus: "Milites quidem tui, Cesar, sumus et ad defensionem rei publicę Romana arma suscepimus nec umquam aut desertores bellorum aut proditores militię [fuimus] aut ignavę formidinis meruimus subire flagitium. Tuis etiam obtemperaremus preceptis nisi instituti legibus christianis dęmonum cultus et aras semper pollutas sanguine vitaremus. Comperimus praecepisse te, ut aut sacrilegiis pollueres Christianos aut deleres omnes e terra. Non inquiras longius latitantes, nos omnes Christianos esse cognosce; habebis potestati tuę omnium subiecta corpora, auctorem vero suum respicientes Christum animas non tenebis." Hęc sicut vir sanctus dixerat, legionis [probatur] assensio et Cesari per satellites nuntiatur.

6 Inclementi praecipitur iussione, ut iterum decimus renovatę crudelitatis ordine consumeretur. Post hanc vocem ad legionem velociter properatur, crudelia precepta peraguntur, reliquis ut Octodorum redeant iubetur. Tunc Exuperius, quem ante principem vel campiductorem superius memoravi, correptis legionis suę signis circumstantes hac oratione confirmat: "Tenere me, commilitones optimi, secularium quidem bellorum signa perspicitis, sed non ad hec arma provoco, non ad bella animos vestros virtutemque compello; aliud nobis genus est eligendum preliorum, non enim per hos gladios potestis ad regna cęlestia properare. Robur nobis opus est animorum; invicta defensio est fidem, quam deo promisimus, in ultimis custodire. Iam de commilitonum nostrorum gloria, ea quę divino cernebat intuitu, Mauricius est loquutus, ego vobis victoriam plenam, si Christum creditis, repromitto. Proiciant dexterę nostrę arma ista cum signis militaribus, praestabit hoc Christus, ut mox in ipso cęlesti, sicut promittitur, regno alia vobis Exsuperium vestrum videatis signa monstrare. Vadat quin immo funestus satelles et hęc truculento regi nuntiet: "Inexsuperabiles legionis istius animos, Cęsar, agnosce; tela proicimus; exarmatas quidem dexteras satelles tuus, sed armatum fide catholica pectus invenit. Occide, prosterne, secandas gladiis percussoribus cervices praebemus intrepidi; hęc nobis iocundiora sunt, dummodo quod te cum sacrilegiis tuis contempnentes ad regna cęlestia iam properamus." Flagrabat enim [iam tunc] in beatissimis viris gloriosus ardor. Hęc mandata legionis remeans ad Maximianum Cęsarem satelles nunciat.

7 At ille, quasi nichil iterato fuisset crimine perpetratum, ire propere exercitum iubet et circumfundi imperat legionem nullumque de tanto sanctorum exercitu precepit derelinqui. Ventum itaque est, circumstitit beatam legionem turba carnificum, omnis etas sine discretione perimitur iactanturque beata corpora et devotas deo animas fideli mortis professione commendant. Peracta tandem cede inter omnes sanctorum percussores preda dividitur. Namque Maximianus facultatem dederat, ut, quisquis legionis illius militem iugulasset, interempti spoliis uteretur. Divisa igitur omnium preda ad vescendum epulandumque victrix turba consedit,

8 cum interea veteranus quidam ultime etatis senio fatigatus, nomine Victor, ad contaminatum cedibus locum itineris necessitate deductus est. Dum ad epulas pro etatis veneratione ab omnibus rogaretur, requirere cepit, quenam esset causa leticie, quod inter tot corpora interemptorum gaudentes exultantesque possent milites epulari. Dictum a quodam est, quod legio per Christiane legis studio cerimonias Romanas cultumque numinum pariter cum imperatoriis iussionibus contempnere voluisset dataque neci esset, ut discipline militaris ordo severius teneretur. Tunc Victor alte trahens gemitum graviterque suspirans detestatus convivas detestatusque convivium exclamat: "Heu mihi, qui per tot annorum militiam ad hanc infelicem etatem veni et in hac legione militare non merui; quam bene inter tales gloriose mortis honore donatos finem vite invenire potuissem! Saltem si commilitonibus indignus eram vel me ad has horas viandi necessitas detulisset, ut senilis pectoris cruor tantorum virorum victimis misceretur, obtuleram corpus hoc neci, dummodo tante laudis consortio non carerem." Talia dicente beato Victore profanorum stantem turba valavit, que utrum Christianus esset respondere minaciter iubet.

9 At ille, paululum oculos ad celum erigens, talia percunctantibus sermone respondit: "Longus me vivendi usus ad hanc, quam videtis, perduxit etatem. Quecumque enim in hoc mundo aguntur aut studium repperit aut rerum volubilitas agit aut varius semper casus infestat; quodcumque volumus, optamus, scimus aut cupimus, totum mundi caligine submersum tenebris circumfluentibus latet, nisi nobis aut viam Christus ostenderit aut lumen Christus effulserit. Quod ego fideli mente perpendens utinam ultimo con[te]ster affectu! Quod si me ad tempus paulo ante trucidate legionis itineris necessitas detulisset, conviviis vel epulis vestris horum funerum consortium praetulissem. Sed etiam nunc praestabit Christus, ut Christianum me vel propter professionem meam transire ulterius per beata funera non sinatis." Hec eo loquente subita percussoris obtruncat insania. Ita vir sanctus consortium sanctorum celeri confessione promeruit; ceteris quoque martyribus in eo loco sicut morte ita est honore coniunctus.

13 Hec nobis tantum de numero illo martyrum comperta sunt nomina, id est beatissimorum Mauricii, Exuperii, Candidi atque Victoris; cetera vero nobis quidem incognita sed in libro vite sunt scripta.

14 Ex hac eadem legione dicuntur [etiam] illi fuisse martyres Ursus et Victor, quos Solodoro passos fama confirmat. Solodorum vero castrum est super Arulam flumen neque longe a Rheno positum.

15 Opere precium est etiam illud indicare, quis deinde Maximianum trucem tyrannum exitus consequutus sit. Cum dispositis insidiis genero suo Constantino tunc regnum tenenti mortem moliretur, deprehenso dolo eius apud Massiliam captus nec multo post strangulatus teterrimoque hoc supplicio affectus impiam vitam pessima morte finivit.

16 At vero beatissimorum Agaunensium martyrum corpora post multos passionis annos sancto Theodoro, eiusdem loci episcopo, revelata traduntur. In quorum honore cum construeretur basilica, quę vastę nunc adiuncta rupi uno tantum latere acclinis iacet. Quid miraculi tunc apparuerit, nequaquam tacendum putavi.

17 Accidit, ut inter reliquos artifices, qui invitati convenisse ad illud opus videbantur, quidam adesset faber, quem adhuc gentilem esse constaret. Hic cum dominico die, quo ceteri ad expectanda diei illius festa discesserant, in fabrica solus substitisset et in illo secreto se subito clara luce manifestantibus sanctis hic idem faber rapitur atque ad pęnam vel ad supplicia distenditur et visibiliter turbam martyrum cernens, verberatus etiam increpatur, eo quod die dominico aecclesię solus deesset, vel illud fabricę opus sanctum suscipere gentilis auderet. Quod ideo misericorditer a sanctis factum constat, ita ut faber ille consternatus et territus salutare sibi nomen posceret, statimque Christianus effectus est.

18 Neque illud inter sanctorum miracula pretermittam, quod perinde clarum atque omnibus notum est: Materfamilias Quinti, egregii atque honorati viri, cum ita paralysi fuisset obstricta, ut ei etiam pedum usus negaretur, a viro suo, ut Agaunum per multum itineris spacium deferretur poposcit. Quo cum pervenisset, sanctorum martyrum basilicę famulantum manibus illata pedibus ad diversorium rediit ac sanitati de praemortuis restituta membris nunc miraculum suum ipsa circumfert.

(19A) Hęc duo tantum passioni sanctorum inserenda credidi. Cęterum satis multa sunt, quę in purgatione doemonum, vel in reliquis curatiomnibus cotidie illic per sanctos suos domini virtus operatur.

Explicit passio sancti Mauricii sociorumque eius.

Passio sanctorum martyrum Mauritii, Exsuperii, Candidi, Innocentii atque Victoris et sociorum eorum, que facta est sub persecutoribus Dioclitiano et Maximiano.

1 Dioclitianus Augustus, Romanę rei publicę princeps, cum ad imperium [totius orbis] fuisset electus aliquasque provincias perturbari quorumdam presumptione perspiceret, ad consortium imperii vel laboris olim sibi commilitonem Herculium Maximianum Cęsarem fecit eumque contra Amandum et Elianum, qui in Bagaudorum loco praesumptione servili arma commoverant, ad Galliam destinavit. Cui ad supplementum exercitus legionem Thebeam ex orientalibus militibus ire praecepit. Que legio sex milia sexcentos sexaginta sex viros validos animis et instructos armis antiquorum Romanorum habebat exemplo. Hi igitur milites Christiane religionis ritum orientali traditione suscęperant a Hierosolimitane urbis epo fideique sacre virtutem armis omnibus praeponebant. Ad urbem quippe Romanam longo itinere adtingentes eandem Christianitatis fidem, quam acceperant, apud beatum Marcellinum, praedictę Romanę urbis pontificem, confirmaverunt, ut ante gladio interirent quam sacram fidem Christi, quam acceperant, violarent. Recepti igitur a Dioclitiano Cęsare iubetur, ut post Maximianum collegam suum itinere, quo ceperant, Gallias tenderent.

2 Maximianus Cęsar, usu quidem militię bellis aptus sed ydolorum precipuus cultor, ferus animo, avaritia anxius, opere crudelis, libidini deditus ceterisque vitiis obsessus potestatem imperialem nimia crudelitate polluerat. Hic in Galliam properans ad Alpium Apenninarum aditum venit. Transmeantibus iter Alpium post arduam et horridam viam subito equalis loci campestris occurrit grata planities. Quo in loco oppidum factum est, quod Octodorus nomen accępit, circa quod [aut] irrigua fluminibus prata et agrorum fertilis cultura protenditur, [praecipue] deinde Rodani fluminis validus cursus [offertur] nando meat. [qui mole sua leniter fluens regionis ipsius gratiam propria amoenitate commendat]. Transcensis igitur Alpibus Maximianus Cęsar Octodorum venit ibique sacrificaturum ydolis suis convenire exercitum iussit atroci proposita iussione ut per aras dęmonibus consecratas iurarent quo ęqualibus sibi animis contra Bagaudorum turbas esset pugnandum, christianos vero velut inimicos diis suis ab omnibus persequendos. Quod cum primum pervenit ad notitiam Thębaide legionis preteriens Octodorense oppidum ad locum, cui Agauno nomen est, celeriter properavit, ut octo milium spatio ab Octodoro separata necessitatem committendi sacrilegii preterirent. [Acaunum accolae interpretatione Gallici sermonis saxum dicunt]. Quo in loco ita vastis rupibus Rodani fluminis cursus artatur, ut commeandi facultate subtracta constratis pontibus viam fieri itineris necessitas imperaret, undique tamen inminentibus saxis parvus quidem sed amoenus et irriguus campus fontibus includitur, ubi fessi milites legionis Thebeę post laborem tanti itineris resederant. O quanta reverentia excolendus est sacer locus iste, in quo tot pro Christo martirum milia ferro Cęsaris puniuntur!

3 Maximianus igitur Cęsar, dum ad sacramenta superius memorata cunctos in exercitu suo cogeret, agnovit prętergressam, ut diximus, legionem. Subito iracundie furore completus satellites mittit, ut legionem ad sacramentorum suorum sacrilegia revocarent.

Si qui veri tunc dei cultum profiteri audebant, sparsis usquequaque militum turmis vel ad supplicia vel ad necem rapiebantur, ac velut vacatione barbaris data prorsus in religione arma commoverant. Erat in eadem legione primicerius Mauricius et signifer Exuperius et Candidus senator, qui ita commilitonibus suis preerant, ut amore potius divinitatis quam terrore militari obedienda praeciperent, viri in rebus bellicis strenui et virtute nobiles, sed fide in deo nobiliores. Erga imperatorem fortitudine, erga Christum devotione certabant. Evangelici precepti sub armis custodes reddebant quę dei erant deo, et quę Caesaris Cęsari restituebant. Requirunt itaque quod Maximianus Cesar ira dictante mandasset. Dictum [ab] eis est, quod Cęsar iuberet, milites omnes immolare hostias, libare sacrificia et sacramenta fanatici ordinis adtractare, iubere Cęsarem, ut legio festinanter reverteretur et ad commilitonum se praepararet exemplum. Tunc hii qui praeerant legioni miti affatu dederunt responsum, ob hoc eos transgressos [esse] Octodorum, quia iam fama ad eos de sacrificiorum ordine pervenisset, fas sibi visum esse, ne dęmonum aris Christiani contaminari viderentur, [esse sibi in animo] deum vivum colere et traditam orientali more religionem usque ad finem vitę perhenniter custodire, ad bellorum usum paratam legionis esse virtutem, ad committenda vero sacrilegia, sicut Cęsar praecepit, Octodorum non redire.

4 Reversi itaque satellites nuntiant obstinatos esse animos legionis nec velle praeceptis imperatoriis obędire. Tunc Maximianus Cęsar iracundię nimietate succensus ad hanc vocem subito furore prosilivit dicens: "Ergo milites mei imperatoria pręcepta et sacrorum meorum ordinem spernunt! Statuenda esset vindicta publica, etiam si tantum maiestatem regiam contempnere voluissent; iungitur despectui meo cęlestis iniuria et mecum pariter religio Romana contempnitur. Sentiant contumax miles me non solum michi sed etiam diis meis dare posse vindictam; iam [nunc] fidissimorum meorum turba festinet, decimum quemque mortis funesta sors praebeat, discant equalium nece quos ordo premiserit moriendi, qualiter Maximianus vel sibi vel diis suis ac si veritate dederit ultionem!"

5 Post hanc vocem apparitoris iussio infausta discurrit, ad legionem velociter properatur, crudelia praecepta reserantur. Traduntur neci quos ordo repperit numerandi, laeti percussoribus cervices praebent solaque inter eos erat de gloriosę mortis acceleratione contentio. Perfecto itaque scelere ut Octodorum legio redeat iubetur. Tunc Mauritius primicerius paululum a satellitibus regiis segregatus convocat legionem et hac oratione sancti oris adloquitur: "Gratulor virtuti vestrę, commilitones optimi, quod amore religionis nullam vobis Cęsaris praeceptum attulit formidinem; gaudentibus quodam modo animis tradi ad necem gloriosam commilitones vestros vidistis, quibus timui ne [quisquam], quod armatis facile est specie defensionis, beatissimis funeribus quilibet manus obvias afferre temptaret! Iam michi ad unius rei interdictum Christi nostri parabatur exemplum, qui exemptum vagina apostoli gladium propriae vocis iussione recondit, docens maiorem armis omnibus Christianę confidentię esse virtutem. Hic deus Christus plane mentes vestras manusque prohibuit, ne quisquam divino operi mortalibus dextris obstitisset. Quin immo cępti operis fidem perhenni religione compleret! Hactenus exempla sacra inserta codicibus legebamus; iam nunc per nosmet ipsos quos sequi deberemus aspeximus. Ecce vallatus sum commilitonum meorum corporibus, quos de latere meo funestus satelles abstraxit, aspersus sum cruore sanctorum et [sacri] sanguinis reliquias vestibus meis porto et dubito eorum sequi necem, quorum gratulans admiror exemplum? Non magnopere curandum est, quod imperator iubeat, qui sorte mihi mortalitatis equalis est. Si habere aliquid virium imperatoria praecepta potuissent, circa beatissimorum trium puerorum corpora regis Persarum valuisset incendium nec contemnere ora leonum lacu clausus evadere potuisset propheta. Sacramenta olim dedisse nos memini quod contemptu lucis istius et desperatione vitae defensare rem publicam deberemus; iam tunc promisi mei corporis vilitatem et spopondi hanc imperatoribus fidem nec tamen michi ullus tunc regna cęlestia promittebat. Quid Christo spondente faciendum est, si hoc potuimus militie devotione promittere? Quin immo, fortissimi commilitones, olim devotas animas subdamus pretiosissime passioni, sit nobis virilis animus, fides inviolata permaneat! Iam cerno ante tribunal Christi stantes eos quos neci paulo ante satelles regius deputavit; illa vero gloria est, que aeternitatem beatam vite huius brevitate mercatur. Equales omnes animo, una voce responsum satellitibus demus, id nuntia: "Milites quidem, Cesar, tui sumus et ad defensionem rei publice Romana arma suscepimus nec umquam aut desertores bellorum aut proditores militie fuimus aut ignavię formidinisve meruimus subire flagitium. Tuis etiam obtemperemus preceptis nisi instituti legibus christianis demonum cultus et aras semper pollutas sanguine vitaremus. Comperimus pręcepisse te, [ut] aut sacrilegiis pollui Christianos aut denis interfectis nos velle terreri. Non inquiras longius latitantes, nos omnes Christianos esse cognosce; habebis potestati tuę subdita omnium corpora, auctorem vero suum respicientes Christum animas non tenebis." Haec [sic-] ut vir sanctus dixerat, legionis probantur assensum et Cęsari per satellites nunciantur.

6 Qui pręsenti praecępit iussione, ut iterum decimum renovate crudelitatis ordo consumeret. Post hanc vocem ad legionem velociter properatur, crudelia peraguntur praecepta, reliqui vero ut Octodorum redeant iubetur. Tunc Exuperius, quem ante principem vel campidoctorem superius memoravi, correptis legionis suę signis hac circumstantes oratione confirmat: "Tenere me, commilitones optimi, secularium quidem bellorum signa perspicitis, sed non ad hęc arma provoco, non ad hęc bella animos vestros virtutemque cohortor; aliud nobis genus eligendum est praeliorum, non per hos gladios potestis ad regna cęlestia properare. Robur nobis opus est animorum; invicta defensio [est] fides quam deo promisimus, in ultimis custodire. Iam de commilitonum nostrorum gloria, quam divino constat adesse optutui, -super est, ut victori deo gratias agamus - tunc gloriosus vir Mauritius est locutus, ego vobis victoriam plenam, si Christo creditis, repromitto. Proiciant dextere nostrę arma ista cum signis militaribus, prestabit hoc Christus, ut mox in ipso cęlesti, sicut promittitur, regno alia vobis Exsuperium vestrum videatis signa monstrare. Vadat quin immo funestus satelles et hęc truculento regi nuntiet: "Milites sumus, imperator, tui, sed tamen servi, quod libere confitemur, dei. Tibi militiam debemus, illi innocentiam. A te stipendium laboris accepimus, ab illo vitę exordium sumpsimus. Sequi imperatorem in hoc numquam possumus, ut auctorem nostrum negemus deum, auctorem vero velis nolis tuum. Non nos adversum te imperator armavit ipsa, quę fortissima est in periculis, desperatio. Tenemus arma et non resistimus, quia mori magis quam occidere volumus, et innocentes interire quam noxii vivere praeoptamus. Si quid in nos ultra statueris, igni, tormento, ferro subici parati sumus, Christiani sumus, persequi Christianos non possumus. Inexuperabiles legionis istius animos [Caesar] agnosce; tęla proicimus; exarmatas quidem dextras satelles tuus, [sed] armatum fide catholica pectus invenit. Occide, prosterne, secandas gladiis percussoribus cervices praebemus intrepidi; hęc nobis iocundiora sunt, dummodo quia te cum sacrilegiis tuis contemnimus, ad regna iam nunc cęlestia properamus." Fraglabat enim [iam] tunc in beatissimis viris martirii gloriosus ardor. Haec mandata legionis remeans ad Maximianum Cęsarem satelles nuntiat.

7 At ille, cum talia audisset obstinatosque in fide Chrisi cerneret animos virorum, desperans gloriosam eorum constantiam posse revocari, quasi nichil iteratum fuisset scelus perpetratum, ire propere exercitum iubet et circumfundi imperat legionem nullumque de tanto sanctorum exercitu pręcepit relinqui. Qui cum missi ad beatissimam legionem venissent, stringunt in sanctos impium ferrum, mori non recusantes vitę amore. Cedebantur itaque passim gladiis non reclamantes saltem aut repugnantes, sed depositis armis cervices persecutoribus praebentes et iugulum percussoribus vel intectum corpus offerentes. Nam vel ipsa suorum multitudine, non armorum munitione elati sunt, ut ferro conarentur asserere iusticię causam, sed hoc solum reminiscentes se illum confiteri, qui nec reclamando ad occisionem ductus est et tamquam agnus non aperuit os suum, ipsi quoque tamquam grex dominicus obviam laniari tamquam ab irruentibus lupis passi sunt. Lanianturque beata corpora et devotas deo animas fideli mortis professione commendant. Operta est terra illic procumbentibus in morte corporibus iustorum, fluxeruntque pretiosi sanguinis rivi. Quę umquam rabies absque bello tamquam humanorum corporum stragem dedit, quę feritas ex sententia sua tot simul perire vel reos feriri iussit! Ne iusti punirentur multitudo non obtinuit, cum inultum esse soleat quod multitudo delinquit. Hac igitur crudelitate immanissimi tyranni confectus est [ille] sanctorum populus, qui contempsit rem presentium ob spem futurorum. Sic interfecta est illa plane angelica legio, quę ut credimus cum illis angelorum legionibus iam conlaudant [semper] deum in celis. Peracta tandem cęde in omnes sanctorum percussores preda dividitur. Namque Maximianus facultatem dederat, ut, quisque legionis illius militem iugulasset, interempti spoliis uteretur. Divisa igitur omnium preda ad vescendum epulandumque victrix turba consedit.

8 Interea veteranus quidam ultime ętatis senex fatigatus, nomine Victor qui nec legionis eiusdem fuit neque miles ad contaminatum cędibus locum itineris necessitate deductus est. Qui dum ad epulas pro etatis veneratione ab omnibus rogaretur, requirere cępit, quęnam causa esset letitię, quod inter tot corpora interemptorum gaudentes exultantesque possent milites epulari. Dictum a quodam est, quod legio Christianę legis studio cęrimonias Romanas cultumque deorum pariter cum imperatoriis iussionibus contempnere voluisset dataque neci esset, ut disciplinę militaris traditus ordo severius teneretur. Tunc Victor alte vocis gemitum trahens graviterque suspirans detestatus convivas detestatusque convivium exclamat: "Heu me, qui per tot annorum militiam ad hanc infelicem etatem perveni et in hac legione militare non merui; ut bene inter tales gloriosę mortis honore donatus finem vitę invenire potuissem! Saltem si conmilito indignus eram vel me ante acte horę viandi necessitas detulisset, ut senilis pectoris cruor tantorum virorum victimis misceretur, obtuleram corpus hoc neci, dummodo tantę laudis consortio non carerem." Talia dicentem profanorum statim turba vallavit, que utrum Christianus esset respondere minaciter iubet.

9 At ille, paululum oculos ad cęlum erigens, tali percontibus sermone respondit: "Longus me vivendi usus ad hanc, quam videtis, perduxit ętatem. Quęcumque in hoc mundo aguntur, aut studium repperit aut rerum volubilitas angit aut varius semper casus infestat; quodcumque volumus, optamus, scimus et cupimus, totum mundi caligine submersum tenebris circumfluentibus latet, nisi nobis aut viam Christus ostenderit aut lumen Christus effulserit. Quod ergo fideli mente perpendens utinam ultimo contester affatu! Quod si me ad tempus paulo ante trucidate legionis itineris necessitas detulisset, conviviis vel epulis vestris horum funerum consortium praetulissem. Sed etiam nunc pręstabit hoc Christus, ut Christianum me vel post professionem meam transire ulterius per beata funera non sinatis." Haec eum loquentem subito percussoris obtruncat insania. Ita vir sanctus celeri confessione eorum consortium promeruit, ceterisque martiribus in eo loco sicut morte ita est honore coniunctus.

13 Hec nobis tantum de numerosa ista multitudine martirum conperta sunt nomina beatissimorum, id est Mauricii, Exuperii, Candidi, Innocentii atque Victoris; cętera vero nomina nobis quidem incognita, sed in libro vitę sunt scripta.

14 Nam et ex eadem legione fuisse dicuntur etiam illi martires Ursus et Victor, quos Salodoro passos fama confirmat. Salodorum vero castrum est super Ara flumine non longe a Reno positum.

15 Neque illud silendum est, quem deinde Maximian^os progressus exitum consecutus sit. Cum dispositis insidiis genere suo Constantino, tunc regnum tenenti, mortem moliretur, deprehensus dolo ipsius apud Massiliam captus non multo post stragulatus teterrimoque [hoc] supplicio affectus impiam vitam digna morte finivit.

16 At vero beatissimorum Agaunensium martirum corpora post multos passionis annos sancto Theodoro illius loci epo revelata traduntur. In quorum honore cum extrueretur basilica, que vaste tunc adiuncta rupi uno tantum latere adclinis iacebat, [sed] nunc iubente preclaro meritis Ambrosio, loci illius abbate, denuo aedificata reclinis esse dinoscitur.

20 Neque enim omittendum est, quod per longum temporis tractum beati Innocentii martiris menbra Rodanus revelavit. Iugi enim alluvione vicinum in se cespitem vergens religiosa quadam soli pernicie ad sepulturam martiris famulatrix unda pervenit. Prolatas namque reliquias leniter lambens non ideo a sinu terrę protulit, ut [in] gurgitis sui procella demergeret, sed ob gloriosam devotionem intra ambitum basilice ceteris martiribus sepeliendas preciperet sociari. Cuius translationem a sanctae recordationis Domitiano Genuensi et Grato Augustane urbis vel Protasio, tunc temporis illius loci epis, celebre recolentes cotidiana devotione et laudibus frequentamus.

Quid miraculi tunc apparuerit nequaquam tacendum putavi:

17 Accidit ut inter reliquos artifices, qui invitati convenisse ad hoc opus videbantur, quidam esset aurifex quem adhuc gentilem esse constaret. Hic cum dominico die, dum cęteri ad spectanda diei eiusdem festa abscesserant, in eadem domo, in qua artem agebat, solus substitisset, subito mane ab adstantibus sanctis hic idem aurifex rapitur atque ad penam vel supplicia distenditur, et visibiliter turbam martirum cernens, verberatus etiam increpatur, quod vel die dominico ecclesię solus deesset, vel illut [fabrice] opus sanctum suscipere gentilis auderet. Quod ideo misericorditer a sanctis factum constitit, ut aurifex ille consternatus et territus salutare sibi nomen posceret statimque Christianus effectus est.

18 Neque illud in sanctorum miraculis praetermittam, quod per eadem loca omnibus notum est: Materfamilias Quinti, egregii atque honorati viri uxor, cum ita paralisi fuisset obstricta, ut etiam ei pedum usus negaretur, a viro suo ut illuc per multum itineris spatium deferretur poposcit. Quo cum pervenisset, sanctorum martyrum basilicę famulantium manibus illata pedibus ad diversorium rediit ac sanitati de mortuis restituta membris [nunc] miraculum suum ipsa circumtulit.

19 Hęc duo tantum miracula passioni sanctorum inserenda credidi. Cęterum satis multa sunt, quę vel in purgatione dęmonum vel in restauratione claudorum aut sanitate febrium cęterisque infirmitatibus cotidie illic per servos suos virtus domini operatur. [quae multa ... scribantur] Tamen fidelium cordibus absque lectione cognita esse noscuntur, quę, quanta et qualia miracula illic per sanctos suos ad honorem et gloriam nominis sui dominus operare non desinit. Pro eo ipso die noctuque psalmorum hymnorumque decantatio non desistit, quę iubente sancto et preclaro Christi martire, beato Sigismundo rege, est instituta et usque hodie [deo] protegente est conservata. Et propterea illic degentes mente et ore deo debitas incessanter laudes reboant, cui est honor et gloria, imperium et potestas et nunc et per infinita seculorum secula. Amen.