retirada
La Retirada
Avi�n somiat de libertat, de democracia, de progres
per totes. Dempu�i 1931 las governaments
republicans s'�ran succedits per administrar la pais.
Mas en 1936, aprep la vict�ria del "Frente
Popular" las tropas de la Junta militera menadas pel
general Franc� comenceron de far parlar las
armas. La gu�rra civila d'Espanha anava perdurer tres
longes annadas ; tres annadas de c�rcabregas
entre los aliats comunistas, socilalistas e
anarquistas del camp republican e una succession de batalhas
sanguin�sas que fagu�ron de milieirats de victimas.
Fins a la casuda (=tombada) de Barcelona, lo 26 de
genier de 1939, jos las botadas de las tropas
nacionalistas de Franc� apevadas pels amics
faissistas alemands e italians d'aiceste. La desbranda
(=derrota) republicana geta alara sus las rotas de
desenas de miliei
rats d'�mes, de femnas e de dr�lles
que prenon o camin cap a Franca amb una sola idea
dins lo cap : fugir la repression franquista e
salvar pelh�fa (=salvar lor vida) ! Laissan darri�r
eles tot �� que possedissi�n : ostal, camps, tot lor
deque. Caminan amb lor fardada, caravirats
(=englajats, en fr.: hagards), assajant d'escapar als tirs de
l'aviacion nacionalista. En tres setmanas, son
qualques eine cent mila refugiats (per mitat de soldats,
per mitat de civils) que passan la fronti�ira
francesa, mai que mai pel c�l de Pert�s mas atanben per
totes los p�rts pirenencs, per totes las camins de
cabra, dins lo freg e la n�u de l'iv�rn. Lo
govemament frances metr� temps a prene la mesura
d'aquel ex�de; las primi�iras setmanas, i aur�
f�r�es m�rts, los qu'�ran ambats nhafrats, arrenduts
e qu'an pas re�auput los su�nhs e la noiridura
necessaris. Las mala�roses que venon de caucar la
t�rra de Fran�a se dobtan pas de �� que van deure
endurar.
De pargues de refugiats son organizats a la
buta-buta, d�en primi�r sus las plajas
de Rosselhon
(Sant-Ciprian, Barcares, Argel�rs) pu�i dins tot lo
sud-o�st (G�rs, Riucr�s, Lo Vernet d'Ari�ja,
Setfons, No�, Rivasaltas...). Los pargues del
mespr�tz. L�u, darri�r los barbelats, la vida s'organiza :
de bulletins, de jamais son publicats
artesanalament, de malhums se t�man estructurar. Las
personalitats exiliadas an pas qu'une idea dins lo
cap : tornar al pus i�u conquerre lo po der en
Espanha e restablir la republica. D'aquel temps, lo
governament frances t�rna nosar de relacians
normalizadas amb la poder franquiste ; c� que
provaca la dese�r (=desgost) dels refugiats
qu'esperavan la sosten de las democracias europ�as
dins lor lucha. Sab�m �� qu'es endevengut
d'aquela flaquesa de las autoritats francesas
qualques meses pus tard ... Fran�a s'engatja en gu�rra al
mes d'agost de 1939. Bravament de republi cans
espanh�ls dintrar�n dins la resistencia als costats
dels franceses. F�rces ser�n enrotlats dins las
companhias de trabalhadors estrangi�rs (GTE)
fornissent una man d'�bra bon mercat dins
l'industrie pu�i, de mai en mai, dins l'agriculture.
Lo 24 d'agost de 1944 al ser, la "Nueve", la noven
companhia de la segonda division del general
Lecl�rc ser� lo primi�r destacament blindat a
dintrar dins Paris per la liberacion de la capitale. Era
gaireben enti�irament compausada de republicans
espan h�ls ... Tre la debuta dels afrontaments
en tre
republicans
e nacionalistas en 1936, los primi�rs refugiats passan la fron ti�ira pirenenca. La
postura del gover
nament
frances balanceja un moment entre suspicion e generositat. La
populacion, ela, es mai que mai c�rferida
(=esmoguda) pel s�rt dels refugiats espanh�ls. Dins Tarn,
f�ra lo cas de la municipalitat de Masamet
prigondament regu�rga (ostilla) a-n « aqueles roges
espanh�ls », l'acuelh es pusl�u calor�s. Totas las
grandas vilas tarnesas recebon de refugiats e mai
f�r�as comunas pus pichonas. �-z Alban, los dr�lles
son sulc�p preses en carga pel m�stre d'esc�la ;
lo prevent�rium del c�l de la Bacina auberga(=l�tja)
de dr�lles malauts; la comuna de C�rdas se
distinga pel grand nombre de personas aculhidas. Los
consols, cargats de verificar l'identitat dels
refugiats, contrarotlar lor estat sanitari,
destiurar las autorizacions de dem�ra an a prene en carga lor
acu�lh.
En 1937 e 1938 son mai que mai de mainatges
qu'arriban en Fran�a, mas al mes de geni�r e de
febri�r de 1939 la « retirada » mena dusca a Tarn de
centenats de mala�roses, �mes, femnas e dr�lles
mesclats. Lo 15 de febri�r �m compta mai de tres
mil refugiats dins lo departament escampiihats
dins 45 comunas. Fran�a s'apr�sta a dintrar en
guerra e bos besonhs en man d'�bra comencon de se
far sentir. D'unes partieipan a la bastison del
pargue (=camp) de Sant-Sulpici (un dels dos pargues
tarneses amb 10 de Brens), d'autres rejonhon las
usinas textilas del masametan, l'industria del cu�r
Graulhet, las minas de Carmau� o las fabricas
d'aci�r del Saut-de-Tarn a Sant-Ju�ri. Maltes trapan
una pla�a dins las b�rias. Mas, quand arriba
l'armistici del mes de junh de 1940, la dona cambia: los
es panh�ls t�rnan dins los pargues d'embarrament,
f�r�es son faches presoni�rs pels alemands e
deportats cap als camps nazis. Ser�n tanben
nombroses a rej�nher los maquis tarneses e a participar
Tora venguda a la liberacion de las vilas del
departament pu�i de Tolosa. Demest to tes aqueles
refugiats, doas personalitats republicanas son
assignadas a residencia dins Tarn : Francisco Largo
Caballero, nascut en 1869, dirigent istoric del
Partit Socialista Obri�r Espanh�l, ministre del trabalh
en 1931 pu�i capm�stre del governament en 1936.
Dem�ra a Trebas en c� de l'especi�ira e aima de
se passejar a la broa de la ribi�ira Tarn. Mudat en
Crusa en 1941, arrestat per la Gestapo en febri�r
de 1943, deportat en Alemania, desliurat en mar� de
1945 mas f�rt afiaquit, defuntar� en marc de
1946 e ser� enterrat a Paris sens aver tornat veser
sa t�rra mairala.
Rod�lfo Liopis,nascut en 1895, professor e paire
fondador de l'esc�la publica la�ca espanh�la.
Director de l'ensenhament prirnari del governament
republican, deputat d'Alicante de 1931 a 1936.
Mandat a una professor albigesa, arriba dins lo
departament en 1942 e participa a la resistencia.
Apr�p la guerra, en 1947 ser� un temps Presi dent
del governament en exil de la Republica
Espanh�la Es atanben cofondador e vicepresident de
l'lnternacionala Socialista. Tornar� veser
Alicante apr�p la m�rt de Franc�. S'atuda a-z Albi
lo 21 de julhet de 1983 e es enter
rat al
cementeri
de Las Plancas. A costat d'aqueles �mes d'estat,
tot un fum d'anonims an refach lor vida en Franca
e participat a la reconstruccion del pais
apr�p-gu�rra. Lors descendents an pas oblidat l'ist�ria qu'an
viscuda, la trista retirada d'Espanha al cor de
l'iv�rn de 1939 ni mai las annadas negras de la dictatura
franquista. Vos recomandi la lecture de la « Revue
du Tarn » de l'auton 2007 consacrada als
republicans espanh�ls. G�li Combas
Fundstelle: Patrim�ni. Journal du patrimoine
aveyronais, No. 21, Ao�t 2009, p. 28 s.
siehe auch: www.retirada.org (im Aufbau)