Francesco Petrarca
Zwei Briefe: Köln 1333 · Mont Ventoux 1336
1333, 9. August: Petrarca an Iohannes de Columna OP1
Ad eundem et de eadem materia.
1 Aquis digressum, sed prius unde ortum oppidi nomen putant aquis baiano more tepentibus ablutum, excepit Agrippina Colonia, que ad sinistrum Rheni latus sita est, locus et situ et flumine clarus et populo. Mirum in terra barbarica quanta civilitas, que urbis species, que virorum gravitas, que munditie matronarum.
2 Forte Iohannis Baptiste vigilia erat, dum illuc applicui; et iam ad occidentem sol vergebat. Confestim amicorum monitu – nam et ibi amicos prius michi fama pepererat quam meritum – ab hospitio traducor ad fluvium, insigne spectaculum visurus. Nec fallebar.
3 Omnis enim ripa preclaro et ingenti mulierum agmine tegebatur. Obstupui: dii boni, que forma, quis habitus! amare potuisset quisquis eo non preoccupatum animum attulisset. In loco paulum altiore constiteram, unde in ea que gerebantur, intenderem.
4 Incredibilis sine offensione concursus erat; vicissimque alacres, pars herbis odoriferis incincte reductisque post cubitum manicis, candidas in gurgite manus ac brachia lavabant, nescio quid blandum peregrino murmure colloquentes. Vix usquam clarius intellexi quod Ciceroni2 placet et veteri proverbio dici solet, inter linguas incognitas omnes propemodum surdos ac mutos esse.
5 Unum michi solatium gratissimorum interpretum non deerat; nam et hoc inter cunta mirabere, celum illud spiritus pyerios alere. Itaque dum miratur Iuvenalis3, quod
Gallia causidicos docuit facunda Britannos,
miretur itidem
Docta quod argutos aluit Germania vates.
6 At ne me auctore fallaris, scito ibi nullum Maronem esse, Nasones plurimos; ut dicas verum fuisse «presagium» quod in fine libri Methamorphoseos, multum vel posteritatis gratie vel ingenio suo fidens, posuit. Siquidem «qua romana potentia», seu verius qua romanum nomen, domito orbe, se porrigit plausibiliter nunc faventis «populi ore» perlegitur.
7 His ego comitibus, ubi quid audiendum seu respondendum incidit, pro lingua et pro auribus usus sum. Unum igitur ex eo numero, admirans et ignarus rerum, percontatus Virgiliano4 illo versiculo:
Quid vult concursus ad amnem?
Quidve petunt anime?
responsum accepi, pervetustum gentis ritum esse, vulgo persuasum, presertim femineo, omnem totius anni calamitatem imminentem fluviali illius diei ablutione purgari et deinceps letiora succedere; itaque lustrationem esse annuam inexhausto semper studio cultam colendamque.
8 Ad hec ego subridens: «Nimium felices», inquam, «Rheni accole, quorum ille miserias purgat! nostras quidem nec Padus unquam valuit purgare, nec Tyberis. Vos vestra mala Britannis, Rheno vectore, transmittitis; nos nostra libenter Afris atque Illiriis mitteremus; sed nobis, ut intelligi datur, pigriora sunt flumina.» Commoto risu, serum tandem inde discessimus.
9 Proximis aliquot diebus, a mane ad vesperam civitatem eisdem ducibus circuivi; haud iniocundum exercitium, non tam ob id quod ante oculos erat, quam recordatione nostrorum maiorum, qui tam procul a patria monimenta romane virtutis tam illustria reliquissent.
10 In primis autem occurrebat Marcus Agrippa, colonie illius auctor, qui licet multa domi multa foris preclara construxerit, illam tamen ex omnibus dignam censuit cui suum nomen imponeret; edificator ac bellator egregius dignusque habitus quem Augustus sibi generum ex toto orbe deligeret, qualiscunque filie virum, sed dilecte, sed unice, sed auguste.
11 Vidi tot simul trunca milia sacrarum virginum et terram generosis dicatam reliquiis ac degenerum, ut aiunt, cadaverum expultricem. Vidi Capitolium, effigiem nostri; nisi quod pro senatu illic pacis ac belli consilia agitante, hic formosi iuvenes ac puelle mixtim nocturnas laudes Deo concinunt eterna concordia; ibi rotarum et armorum strepitus ac gemitus captivorum, hic quies et gaudium et iocantium voces; denique, illuc bellicus, huc pacificus triumphator ingreditur.
12 Vidi templum urbe media pulcerrimum quamvis inexpletum, quod haud immerito summum vocant. Magorum ibi regum corpora, ab ortu ad occasum tribus saltibus transvecta, quos ethereum quondam Regem ad presepia vagientem cum muneribus veneratos legimus, venerabundus aspexi.
13 Parumper hic, pater optime, et pudoris mei metas excessisse videor et plura collegisse quam necesse erat. Utrunque fateor; sed michi nil tam necesse est, quam ut imperio tuo paream. Inter multa sane que abeunti iusseras, hoc fuit extremum: ut et de terris ad quas ibam, et de singulis que vidissem audivissemque, perinde te certiorem scripto facerem ac verbo soleo;
14 ne calamo parcerem, ne brevitati vel ornatui studerem, neve floridiora decerperem, sed cunta complecterer; denique, Tulliano5 verbo usus: «Scribe», dixisti, «quicquid in buccam venerit.» Promisi me facturum; promissum crebris ex itinere literulis implesse videor. Si iussisses loqui de altioribus, tentassem; nunc epystole officium reor, non ut scribentem nobilitet, sed ut certificet legentem. Quodsi omnino videri volumus, ostentemus nos in libris, in epystolis colloquamur.
15 Procedo. Ad tertio Kalendas Iulias Colonia discessi, tanto sole ac pulvere, ut sepe «Alpinas nives ac frigora Rheni» a Virgilio6 requirerem. Inde Arduennam silvam, scriptorum testimonio pridem michi cognitam, sed visu atram atque horrificam, transivi solus et, quod magis admireris, belli tempore.
16 Sed incautos, ut aiunt, Deus adiuvat. At ne longum iter vix equo peractum calamo remetiar, multis ego regionibus ambitis, hodierno die Lugdunum perveni. Nobilis et ipsa Romanorum colonia est, paulumque vetustior Agrippina. Duo hic noti amnes in nostrum mare currentes, Rodanus Ararque, conveniunt; Sonam incole appellant. Sed de his nichil amplius: iuncti enim ad te properant, alter cogenti alter coacto similis, et Avinionem, ubi te nunc ac genus humanum Romanus Pontifex detinet, permixtis vadis abluunt.
17 Huc ego cum mane pervenissem et intranti forte familiaris hic tuus occurrisset, mille eum questiunculis, ut mos est peregre redeuntium, aggredior; ille autem nichil ad reliqua, sed preclarissimum fratrem tuum, ad quem maxime properabam, sine me Romam petiisse narravit.
18 Quo audito, querendi veniendique ardor repente defervuit. Hic igitur expectare in animo est, donec et estas ipsa deferveat, quam hucusque non senseram, et me vegetiorem quies faciat, qui me fessum esse hoc ipso primum loquente perpendi. Nulla quidem fatigatio maior quam animi est. Quodsi reliqui itineris tedium subierit, Rodanus michi pro vehiculo erit. Interim, ut noris ubi sum, hec tibi festinante nuntio transcurrere non piguit.
19 De fratre item tuo, duce olim, nunc da dolori veniam desertore meo, nusquam alibi quam apud ipsum conqueri visum est; quam querelam ut sibi quam primum mitti iubeas, oratus facito. Et vale, nostri memor, lux patrie, nostrum decus.
Lugduni, V Idus Augustas.
1336: Die Besteigung des Mont Ventoux
Brief an Francesco Dionigi von Borgo San Sepolcro · Epistolae familiares IV, 1; deutsche Übersetzung, gekürzt (Auslassungen: […])
Den höchsten Berg dieser Gegend, den man nicht unverdient Ventosus, den Windumbrausten, nennt, habe ich am heutigen Tage bestiegen, einzig von der Begierde getrieben, diese ungewöhnliche Höhenregion mit eigenen Augen zu sehen. Viele Jahre hatte ich den Plan zu dieser Bergwanderung mit mir herumgetragen; seit meiner Kindheit lebe ich ja, wie Du weißt, hier in dieser Gegend, wie eben das Schicksal die Menschen hierhin und dorthin verschlägt, und dieser Berg, der von allen Seiten weithin sichtbar ist, steht mir sozusagen ständig vor Augen.
Nun aber packte es mich, endlich einmal auszuführen, was ich jeden Tag schon ausführen wollte, zumal ich tags zuvor zufällig in der Römischen Geschichte des Livius auf die Stelle gestoßen war, wo der Makedonenkönig Philipp V. – derselbe, der mit dem römischen Volk Krieg geführt hat – den Berg Haemus in Thessalien besteigt. Er hatte der Kunde Glauben geschenkt, man könne vom Gipfel dieses Berges aus zwei Meere sehen, das Adriatische und das Schwarze Meer. Ob das nun richtig oder falsch ist, habe ich nicht mit genügender Sicherheit ergründen können. Der Tatbestand ist schwer zu klären, da der Berg von unserer Welt so weit entfernt ist und die Schriftsteller darüber unterschiedlicher Meinung sind. Wäre es für mich so einfach, jenen Berg zu erkunden wie diesen hier, so wollte ich in der Sache bald Klarheit schaffen. Um aber nun von dem anderen Berg zu diesem hier zu kommen: Ich war der Meinung, als junger Mann, frei von öffentlichen Ämtern, würde ich Verzeihung finden für eine Unternehmung, die man bei einem alten Mann, einem König, nicht tadelt.
Als ich aber über einen Begleiter nachdachte, da erschien mir, so seltsam das klingen mag, kaum einer meiner Freunde dafür richtig geeignet; so selten trifft man selbst unter guten Freunden eine völlige Übereinstimmung aller Neigungen und Gewohnheiten. Der eine ist mir zu träge, der andere zu lebhaft, der ist zu langsam, der zu hastig, der zu trübsinnig, der zu lustig, der hat weniger, und der hat mehr Verstand als mir lieb ist. Beim einen schreckt mich seine Schweigsamkeit, beim anderen seine Geschwätzigkeit, einer ist mir zu schwer und zu fett, wieder einer zu mager und schwächlich. Da stößt mich kalte Teilnahmslosigkeit ab, dort wieder allzu hitziger Eifer. Solcherlei nimmt man, wenn es auch belastend ist, zu Hause in Kauf – die Liebe erträgt alles, wie Paulus sagt, und die Freundschaft nimmt jede Bürde auf sich –, unterwegs aber wird es zu einer allzu schweren Belastung.
So wog ich mit Feingefühl und auf ein ehrenwertes Reisevergnügen bedacht, jedes Für und Wider umsichtig ab, ohne die Bande der Freundschaft zu verletzen. Ich verwarf in der Stille alles, was sich in der Vorausschau als lästig für die geplante Reise erweisen konnte. Und was glaubst Du? Schließlich suche ich Hilfe im eigenen Haus: Ich eröffne die Sache meinem Bruder, dem einzigen, den ich noch habe, jünger als ich, Du kennst ihn ja gut. Nichts hätte ihm lieber sein können; er schätzte sich glücklich, mir Freund und Bruder zugleich sein zu dürfen. Am festgesetzten Tag brachen wir von zu Hause auf und kamen gegen Abend nach Malaucène; das ist ein Ort am Fuße des Berges, in nördlicher Richtung. Dort blieben wir einen Tag, und heute nun endlich bestiegen wir, jeder mit einem Diener, den Berg, und wir hatten nicht wenig Beschwerlichkeiten dabei. Er bildet nämlich ein steil abfallendes, fast unzugängliches Felsmassiv. Aber schön hat es der Dichter Vergil ausgedrückt: „Mühe besiegt alles, die rastlose.“ Ein langer Tag vor uns, linde Luft, der Aufschwung unseres Geistes, Kraft und Gewandtheit des Körpers und alles, was dazu gehört, kamen uns beim Wandern zustatten, einzig die Natur des Ortes leistete uns Widerstand. Einen uralten Hirten trafen wir an den Hängen des Berges; er bemühte sich wortreich, uns vom Aufstieg zurückzuhalten, und erzählte, er habe vor fünfzig Jahren mit ebensolchem jugendlichen Feuergeist den höchsten Gipfel erstiegen. Aber er habe von dort nichts mitgebracht außer Enttäuschung und Erschöpfung, die Haut und die Kleider zerrissen von Felszacken und Dornen, und man habe bei den Leuten hier weder vorher noch nachher jemals etwas von einem ähnlichen Abenteuer gehört. Das rief er uns zu, und – wie junge Leute so sind, sie wollen ja nicht auf Warnungen hören – wir wurden durch sein Mahnen in unserem Eifer nur noch bestärkt. Daraufhin ging der Alte, nachdem er die Vergeblichkeit seines Bemühens eingesehen hatte, eine kurze Wegstrecke mit in die Felsen hinein und wies uns mit dem Finger einen steilen Pfad.
Viele Ermahnungen gab er uns mit auf den Weg, und viele Seufzer stieß er hinter unserem Rücken noch aus, als wir schon längst weitergegangen waren. […]
Ein Gipfel ist da, der höchste von allen, den die Bergbewohner das „Söhnlein“ nennen, warum, weiß ich nicht – vielleicht nach dem Prinzip des Gegensatzes; er erscheint nämlich in Wahrheit als der Vater aller benachbarten Gipfel. Auf seinem Scheitel befindet sich ein kleines Hochplateau, dort ließen wir uns endlich ermattet zum Ausruhen nieder. Und da Du nun gehört hast, welche Gedanken beim Aufstieg in meinem Herzen mit mir emporstiegen, so höre, mein Vater, nun auch noch das übrige und wende, ich bitte Dich, eine einzige von Deinen Stunden daran, zu lesen, was ich an einem Tag vollbracht habe. Zuerst stand ich da wie benommen von der ungewohnten Luft und dem ganz freien Rundblick. Ich schaue nach unten: Wolken schweben zu meinen Füßen, und schon scheinen mir Athos und Olymp nicht mehr unglaubhaft: Was ich von ihnen gehört und gelesen habe, erblicke ich auf einem weniger berühmten Berg nun mit eigenen Augen. Ich wende meinen Blick jetzt nach der Seite, wo Italien liegt – die Gegend, zu der sich mein Geist so sehr hingezogen fühlt. Die Alpen selbst, eisstarrend und schneebedeckt, die einst der wilde Feind des Römernamens überstieg – mit Essig hat er dabei, wenn wir der Überlieferung glauben wollen, die Felsen gesprengt –, die Alpen schienen mir greifbar nahe, obwohl sie doch so weit entfernt sind. Ich seufzte, ich gestehe es, nach dem Himmel Italiens, der mir mehr vor der Seele als vor den Augen stand. Und ein heißes, unauslöschliches Feuer der Sehnsucht ergriff mich, Freund und Vaterland wiederzusehen. […]
Der Grenzwall der gallischen Lande und Hesperiens, der Grat der Pyrenäen, ist von dort aus nicht zu erkennen, meines Wissens nicht, weil ein Hindernis die Sicht versperrt, sondern nur, weil unser menschliches Sehvermögen zu schwach ist. Sehr klar sah ich dagegen zur Rechten die Gebirge der Provinz von Lyon, zur Linken sogar den Golf von Marseille und den, der gegen Aigues-Mortes brandet, und dabei ist dies einige Tagesreisen weit entfernt. Die Rhone hatte ich geradezu vor Augen. Ich betrachtete nun eins nach dem anderen voll Staunen; ich genoss bald das Irdische, bald erhob ich nach dem Beispiel des Leibes auch die Seele zum Höheren, und da erschien es mir gut, einen Blick in das Buch der Bekenntnisse des Augustinus zu werfen. Dieses Buch ist das Geschenk Deiner Liebe; ich bewahre es treu im Gedenken an den Autor wie an den Spender und trage es stets bei mir. Es ist ein Büchlein, das in einer Faust Platz hat, winzig klein im Format, aber unermesslich in seinem Zauber. Ich öffne es, um die Stelle zu lesen, die sich mir gerade darbietet. Was anderes konnte mir denn entgegentreten, als Worte der Frömmigkeit und Demut? Zufällig aber stieß ich auf das zehnte Buch. Mein Bruder stand in der Erwartung, aus meinem Munde etwas von Augustinus zu hören, mit gespannter Aufmerksamkeit da. Gott selbst und ihn, der dabei war, rufe ich zu Zeugen an, dass dort, wo mein Blick zuerst hinfiel, folgendes geschrieben stand: „Und es gehen die Menschen hin, zu bestaunen die Höhen der Berge, die ungeheuren Fluten des Meeres, die breit dahinfließenden Ströme, die Weite des Ozeans und die Bahnen der Gestirne und vergessen darüber sich selbst.“ Ich war wie betäubt, ich gestehe es, ich bat meinen Bruder, der begierig war, noch weiteres zu vernehmen, mich nicht zu stören, und schloss das Buch. Zorn erfasste mich auf mich selber, dass ich immer noch irdischen Dingen Bewunderung zollte, hätte ich doch schon längst von den Philosophen der Heiden lernen können, dass nichts Bewunderung verdient außer der Seele. Nur sie allein ist groß, sonst nichts. Da ließ ich es mir genug sein mit dem, was ich von dem Berg gesehen hatte, ich wandte das innere Auge auf mich selbst, und von da an hat mich niemand ein Wort reden hören, bis wir unten ankamen. Jener Ausspruch bot mir genügend Stoff zum Nachdenken in der Stille. […]
Mit welchem Eifer müssten wir uns bemühen, keine höher gelegene Gegend auf der Erde, sondern die irdischen Triebe und Begierden unter die Füsse zu treten! Während die Gedanken so mein Innerstes aufwühlten und ich dabei nicht merkte, wie steinig der Weg war, kam ich in tiefer Nacht zu der ländlichen Herberge zurück, von wo ich in der Morgendämmerung aufgebrochen war. Die mondhelle Nacht bot uns willkommene Hilfe beim Abstieg. Während die Dienerschaft mit der Zubereitung des Abendessens beschäftigt war, zog ich mich derweil in einen ruhigen Winkel des Hauses zurück, um Dir dies hier in Eile und aus dem Stegreif zu schreiben. Ich wollte es nicht aufschieben, denn mit dem Ort wechseln auch die Empfindungen, und der Eifer zu schreiben kühlt sich ab. Sieh also, liebevollster Vater, wie ich nichts, was in mir ist, vor Deinen Augen verhehlen will. Nicht nur den Ablauf meines Lebens, sogar alle meine Gedanken lege ich offen vor Dir dar. Bete für sie, ich bitte Dich: Da sie so lange unstet und unbeständig waren, möchten sie endlich einen festen Standort finden, und da sie so unnütz von einem zum anderen geflattert sind, möchten sie sich nun zu dem Einen, Guten, Wahren, Sicheren und Dauernden hinwenden.
Lebe wohl!
Malaucène, am 26. April 1336.
Den vollständigen lateinischen Text bietet der folgende Abschnitt.
1336: De ascensu montis Ventosi7
Epistola ad Dionysium de Burgo Sancti Sepulcri.
1 Altissimum regionis huius montem, quem non immerito Ventosum vocant, hodierno die, sola videndi insignem loci altitudinem cupiditate ductus, ascendi. multis iter hoc annis in animo fuerat; ab infantia enim his in locis, ut nosti, fato res hominum versante, versatus sum; mons autem hic late undique conspectus, fere semper in oculis est.
2 Cepit impetus tandem aliquando facere quod quotidie faciebam, praecipue postquam relegenti pridie res Romanas apud Livium (Liv., ab urbe cond. 40, 21, 2–4; 40, 22, 4–6) forte ille mihi locus occurrerat, ubi Philippus Macedonum rex – is qui cum populo Romano bellum gessit – Haemum montem Thessalicum conscendit, e cuius vertice duo maria videri, Adriaticum et Euxinum, famae crediderat, vere ne an falso satis comperti nihil habeo, quod et mons a nostro orbe semotus et scriptorum dissensio dubiam rem facit. ne enim cunctos evolvam, Pomponius Mela (Pomp. Mela, de chorogr. 2, 17) cosmographus sic esse nihil haesitans refert; Titus Livius falsam famam opinatur; mihi si tam prompta montis illius experientia esset quam huius fuit, diu dubium esse non sinerem.
3 Ceterum, ut illo omisso, ad hunc montem veniam, excusabile visum est in iuvene privato quod in rege sene non carpitur. sed de socio cogitanti, mirum dictu, vix amicorum quisquam omni ex parte idoneus videbatur: adeo etiam inter caros exactissima illa voluntatum omnium morumque concordia rara est.
4 Hic segnior, ille vigilantior; hic tardior, ille celerior; hic maestior, ille laetior; denique hic stultior, prudentior ille quam vellem; huius silentium, illius procacitas; huius pondus ac pinguedo, illius macies atque imbecillitas terrebat; huius frigida incuriositas, illius ardens occupatio dehortabatur; quae, quamquam gravia, tolerantur domi – omnia enim suffert caritas (1 Cor. 13, 7) et nullum pondus recusat amicitia –; verum haec eadem fiunt in itinere graviora.
5 Itaque delicatus animus honestaeque delectationis appetens circumspiciensque librabat singula sine ulla quidem amicitiae laesione, tacitusque quicquid proposito itineri praevidebat molestum fieri posse, damnabat. quid putas? tandem ad domestica vertor auxilia, germanoque meo unico, minori natu, quem probe nosti, rem aperio. nil poterat laetius audire, gratulatus quod apud me amici simul ac fratris teneat locum.
6 Statuta die digressi domo, Malausanam venimus ad vesperam; locus est in radicibus montis, versus in boream. illic unum diem morati, hodie tandem cum singulis famulis montem ascendimus non sine multa difficultate: est enim praerupta et paene inaccessibilis saxosae telluris moles; sed bene a poeta dictum est:
Labor omnia vincit
improbus.(Verg., Georg. 1, 145 f.)
Dies longa, blandus aer, animorum vigor, corporum robur ac dexteritas et siqua sunt eiusmodi, euntibus aderant; sola nobis obstabat natura loci.
7 Pastorem exactae aetatis inter convexa montis invenimus, qui nos ab ascensu retrahere multis verbis enisus est, dicens se ante annos quinquaginta eodem iuvenilis ardoris impetu supremum in verticem ascendisse, nihilque inde retulisse praeter poenitentiam et laborem, corpusque et amictum lacerum saxis ac vepribus, nec umquam aut ante illud tempus aut postea auditum apud eos quemquam ausum esse similia.
8 Haec illo vociferante, nobis, ut sunt animi iuvenum monitoribus increduli, crescebat ex prohibitione cupiditas. itaque senex, ubi animadvertit se nequicquam niti, aliquantulum progressus inter rupes, arduum callem digito nobis ostendit, multa monens multaque iam digressis a tergo ingeminans. dimisso penes illum siquid vestium aut rei cuiuspiam impedimento esset, soli dumtaxat ascensui accingimur alacresque conscendimus.
9 Sed, ut fere fit, ingentem conatum velox fatigatio subsequitur; non procul inde igitur quadam in rupe subsistimus. inde iterum digressi provehimur, sed lentius: et praesertim ego montanum iter gressu iam modestiore carpebam, et frater compendiaria quidem via per ipsius iuga montis ad altiora tendebat; ego mollior ad ima vergebam, revocantique et iter rectius designanti respondebam sperare me alterius lateris faciliorem aditum, nec horrere longiorem viam per quam planius incederem.
10 Hanc excusationem ignaviae praetendebam, aliisque iam excelsa tenentibus, per valles errabam, cum nihilo mitior aliunde pateret accessus, sed et via cresceret et inutilis labor ingravesceret. interea, cum iam taedio confectum perplexi pigeret erroris, penitus alta petere disposui, cumque operientem fratrem et longo refectum accubitu fessus et anxius attigissem, aliquandiu aequis passibus incessimus.
11 Vixdum collem illum reliqueramus, et ecce prioris anfractus oblitus, iterum ad inferiora deicior, atque iterum peragratis vallibus dum viarum facilem longitudinem sector, in longam difficultatem incido. differebam nempe ascendendi molestiam, sed ingenio humanae rerum natura non tollitur, nec fieri potest ut corporeum aliquid ad alta descendendo perveniat. quid multa? non sine fratris risu, hoc indignanti mihi ter aut amplius intra paucas horas contigit.
12 Sic saepe delusus quadam in valle consedi. illic a corporeis ad incorporea volucri cogitatione transiliens, his aut talibus me ipsum compellabam verbis: «quod totiens hodie in ascensu montis huius expertus es, id scito et tibi accidere et multis, accedentibus ad beatam vitam; sed idcirco tam facile ab hominibus non perpendi, quod corporis motus in aperto sunt, animorum vero invisibiles et occulti.
13 Equidem vita, quam beatam dicimus, celso loco sita est; arcta, ut aiunt, ad illam ducit via (Mt. 7, 14). multi quoque colles intereminent et de virtute in virtutem praeclaris gradibus ambulandum est; in summo finis est omnium et viae terminus ad quem peregrinatio nostra disponitur. eo pervenire volunt omnes, sed, ut ait Naso,
Velle parum est; cupias, ut re potiaris, oportet.
(Ov., ep. ex Pont. 3, 1, 35)
14 Tu certe – nisi, ut in multis, in hoc quoque te fallis – non solum vis sed etiam cupis. quid ergo te retinet? nimirum nihil aliud, nisi per terrenas et infimas voluptates planior et ut prima fronte videtur, expeditior via; verumtamen, ubi multum erraveris, aut sub pondere male dilati laboris ad ipsius te beatae vitae culmen oportet ascendere aut in convallibus peccatorum tuorum segnem procumbere; et si – quod ominari horreo – ibi te tenebrae et umbra mortis (Ps. 107, 10) invenerint, aeternam noctem in perpetuis cruciatibus agere.»
15 Haec mihi cogitatio incredibile dictu est quantum ad ea quae restabant et animum et corpus erexerit. atque utinam vel sic animo peragam iter illud, cui diebus et noctibus suspiro, sicut, superatis tandem difficultatibus, hodiernum iter corporeis pedibus peregi! ac nescio annon longe facilius esse debeat quod per ipsum animum agilem et immortalem sine ullo locali motu in ictu trepidantis oculi fieri potest, quam quod successu temporis per moribundi et caduci corporis obsequium ac sub gravi membrorum fasce gerendum est.
16 Collis est omnium supremus, quem silvestres «filiolum» vocant; cur, ignoro; nisi quod per antiphrasim, ut quaedam alia, dici suspicor: videtur enim vere pater omnium vicinorum montium. illius in vertice planities parva est; illic demum fessi conquievimus. et quoniam audivisti quaenam ascendentis in pectus ascenderint curae, audi, pater, et reliqua; et unam, precor, horam tuam relegendis unius diei mei actibus tribue.
17 Primum omnium spiritu quodam aeris insolito et spectaculo liberiore permotus, stupenti similis steti. respicio: nubes erant sub pedibus; iamque mihi minus incredibiles facti sunt Athos et Olympus, dum quod de illis audieram et legeram, in minoris famae monte conspicio.
18 Dirigo dehinc oculorum radios ad partes Italicas, quo magis inclinat animus; Alpes ipse rigentes ac nivosae, per quas ferus ille quondam hostis Romani nominis transivit, aceto, si famae credimus (Liv., ab urbe cond. 21, 37, 2), saxa perrumpens, iuxta mihi visae sunt, cum tamen magno distent intervallo. suspiravi, fateor, ad Italicum aerem animo potius quam oculis apparentem, atque inexistimabilis me ardor invasit et amicum et patriam revidendi. ita tamen ut interim in utroque nondum virilis affectus mollitiem increparem, quamvis excusatio utrobique non deforet magnorum testium fulta praesidio.
19 Occupavit inde animum nova cogitatio atque a locis traduxit ad tempora. dicebam enim ad me ipsum: «hodie decimus annus completur, ex quo, puerilibus studiis dimissis, Bononia excessisti; et, o Deus immortalis, o immutabilis sapientia, quot et quantas morum tuorum mutationes hoc medium tempus vidit! infinita praetereo; nondum enim in portu sum, ut securus praeteritarum meminerim procellarum.
20 Tempus forsan veniet, quando eodem quo gesta sunt ordine universa percurram, praefatus illud Augustini tui: ‹recordari volo transactas foeditates meas et carnales corruptiones animae meae, non quod eas amem, sed ut amem te, Deus meus.› (Aug. conf. 2, 1, 1)
21 Mihi quidem multum adhuc ambigui molestique negotii superest. quod amare solebam, iam non amo; mentior: amo, sed parcius; iterum ecce mentitus sum: amo, sed verecundius, sed tristius; iamtandem verum dixi. sic est enim; amo, sed quod non amare amem, quod odisse cupiam; amo tamen, sed invitus, sed coactus, sed maestus et lugens. et in me ipso versiculi illius famosissimi sententiam miser experior:
Odero, si potero; si non, invitus amabo.
(Ov., amor. 3, 11, 35)
22 Nondum mihi tertius annus effluxit, ex quo voluntas illa perversa et nequam, quae me totum habebat et in aula cordis mei sola sine contradictore regnabat, coepit aliam habere rebellem et reluctantem sibi, inter quas iamdudum in campis cogitationum mearum de utriusque hominis imperio laboriosissima et anceps etiam nunc pugna conseritur». sic per exactum decennium cogitatione volvebar.
23 Hinc iam curas meas in anteriora mittebam, et quaerebam ex me ipse: «si tibi forte contingeret per alia duo lustra volatilem hanc vitam producere, tantumque pro rata temporis ad virtutem accedere quantum hoc biennio, per congressum novae contra veterem voluntatis, ab obstinatione pristina recessisti, nonne tunc posses, etsi non certus at saltem sperans, quadragesimo aetatis anno mortem oppetere et illud residuum vitae in senium abeuntis aequa mente negligere?»
24 Haec atque his similes cogitationes in pectore meo recursabant, pater. de provectu meo gaudebam, imperfectum meum flebam et mutabilitatem communem humanorum actuum miserabar; et quem in locum, quam ob causam venissem, quodammodo videbar oblitus, donec, ut omissis curis, quibus alter locus esset opportunior, respicerem et viderem quae visurus adveneram – instare enim tempus abeundi, quod inclinaret iam sol et umbra montis excresceret, admonitus et velut expergefactus –, verto me in tergum, ad occidentem respiciens.
25 Limes ille Galliarum et Hispaniae, Pirenaeus vertex, inde non cernitur, nullius quem sciam obicis interventu, sed sola fragilitate mortalis visus; Lugdunensis autem provinciae montes ad dexteram, ad laevam vero Massiliae fretum et quod Aquas Mortuas verberat, aliquot dierum spatio distantia, praeclarissime videbantur; Rhodanus ipse sub oculis nostris erat.
26 Quae dum mirarer singula et nunc terrenum aliquid saperem, nunc exemplo corporis animum ad altiora subveherem, visum est mihi Confessionum Augustini librum, caritatis tuae munus, inspicere; quem et conditoris et donatoris in memoriam servo habeoque semper in manibus: pugillare opusculum, perexigui voluminis sed infinitae dulcedinis. aperio, lecturus quicquid occurreret; quid enim nisi pium et devotum posset occurrere?
27 Forte autem decimus illius operis liber oblatus est. frater expectans per os meum ab Augustino aliquid audire, intentis auribus stabat. Deum testor ipsumque qui aderat, quod ubi primum defixi oculos, scriptum erat: «et eunt homines admirari alta montium et ingentes fluctus maris et latissimos lapsus fluminum et oceani ambitum et giros siderum, et relinquunt se ipsos.» (Aug., conf. 10, 8, 15)
28 Obstupui, fateor; audiendique avidum fratrem rogans ne mihi molestus esset, librum clausi, iratus mihimet quod nunc etiam terrestria mirarer, qui iampridem ab ipsis gentium philosophis discere debuissem nihil praeter animum esse mirabile, cui magno nihil est magnum.
29 Tunc vero montem satis vidisse contentus, in me ipsum interiores oculos reflexi, et ex illa hora non fuit qui me loquentem audiret donec ad ima pervenimus; satis mihi taciti negotii verbum illud attulerat.
30 Nec opinari poteram id fortuito contigisse, sed quicquid ibi legeram, mihi et non alteri dictum rebar; recolens quod idem de se ipso suspicatus olim esset Augustinus (Aug., conf. 8, 12, 29), quando in lectione codicis Apostolici, ut ipse refert, primum sibi illud occurrit: «non in comissationibus et ebrietatibus, non in cubilibus et impudicitiis, non in contentione et aemulatione; sed induite dominum Iesum Christum, et carnis providentiam ne feceritis in concupiscentiis vestris.» (ad Rom. 13, 13 sq.)
31 Quod iam ante Antonio acciderat, quando audito Evangelio ubi scriptum est: «si vis perfectus esse, vade et vende omnia tua quaecumque habes et da pauperibus, et veni et sequere me et habebis thesaurum in caelis» (Mt. 19, 21), veluti propter se haec esse scriptura recitata, ut scriptor rerum eius Athanasius ait, ad se dominicum traxit imperium. (Euagrius, vita Antonii 2)
32 Et sicut Antonius, his auditis, aliud non quaesivit, et sicut Augustinus, his lectis, ulterius non processit, sic et mihi in paucis verbis quae praemisi, totius lectionis terminus fuit, in silentio cogitanti quanta mortalibus consilii esset inopia, qui, nobilissima sui parte neglecta, diffundantur in plurima et inanibus spectaculis evanescant, quod intus inveniri poterat, quaerentes extrinsecus; admirantique nobilitatem animi nostri, nisi sponte degenerans ab originis suae primordiis aberrasset, et quae sibi dederat in honorem Deus, ipse in opprobrium convertisset.
33 Quotiens, putas, illo die, rediens et in tergum versus, cacumen montis aspexi! et vix unius cubiti altitudo visa est prae altitudine contemplationis humanae, siquis eam non in lutum terrenae foeditatis immergeret. illud quoque per singulos passus occurrebat: si tantum sudoris ac laboris, ut corpus caelo paululum proximius fieret, subire non piguit, quae crux, quis carcer, quis equuleus deberet terrere animum appropinquantem Deo, turgidumque cacumen insolentiae et mortalia fata calcantem?
34 Et hoc: quotocuique accidet, ut ab hac semita, vel durarum metu rerum vel mollium cupidine, non divertat? o nimium felix! siquis usquam est, de illo sensisse arbitrer poetam:
Felix qui potuit rerum cognoscere causas
atque metus omnes et inexorabile fatum
subiecit pedibus strepitumque Acherontis avari!(Verg. Georg. 2, 490–92)
O quanto studio laborandum esset, non ut altiorem terram, sed ut elatos terrenis impulsibus appetitus sub pedibus haberemus!
35 Hos inter undosi pectoris motus, sine sensu scrupulosi tramitis, ad illud hospitiolum rusticum unde ante lucem moveram, profunda nocte remeavi, et luna pernox gratum obsequium praestabat euntibus. interim ergo, dum famulos apparandae cenae studium exercet, solus ego in partem domus abditam perrexi, haec tibi, raptim et ex tempore, scripturus; ne, si distulissem, pro varietate locorum mutatis forsan affectibus, scribendi propositum deferveret.
36 Vide itaque, pater amantissime, quam nihil in me oculis tuis occultum velim, qui tibi nedum universam vitam meam sed cogitatus singulos tam diligenter aperio; pro quibus ora, quaeso, ut tandiu vagi et instabiles aliquando subsistant, et inutiliter per multa iactati, ad unum, bonum, verum, certum, stabile se convertant.
Vale.
VI Kal. Maias, Malausanae.
Anmerkungen
- Giovanni Colonna OP (um 1298–1343), Dominikaner, Verfasser u. a. der Libri de viris illustribus (1330). ↩
- Cic., Tusc. V, 116. ↩
- Iuv., sat. 15, 111. ↩
- Verg., Aen. VI, 318 f. ↩
- Cic., ad Att. I, 12, 4. ↩
- Verg., Bucol. 10, 47. ↩
- Lateinischer Text nach der Bibliotheca Augustana (abgerufen am 06.01.2006). ↩